ەلشىل جول

وسىنداي كۇردەلى شاقتا جاريا­لانعان پرەزيدەنت جولداۋى قاي جاعىنان دا ماڭىزدى. مۇندا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى قاڭتار وقيعا­سىنىڭ سەبەپ-سالدارىن باعام­داي وتىرىپ, جۇرت كوكەيىندەگى سان سۇراققا جاۋاپ بەردى. بۇل رەتتە كۇنى كەشە پارلامەنتتە وتكەن جاۋاپتى لاۋازىمدى تۇلعالاردى, تاۋەلسىز زاڭ ماماندارىن تىڭداۋ يگى ءىس بولعانى ءسوزسىز. وسى باعىتتا ىشكى ىستەر, پروكۋراتۋرا, سوت سەكىلدى مەكەمەلەر مەن قوعام اراسىنداعى سۇحبات الاڭى فورماتىن جۇيەلەۋ, كەڭەيتۋ, ناقتىلاۋ, ىزگىلەندىرۋ – ءارى ۋاقىت تالابى, ءارى وركەنيەت ولشەمى. مۇنى مەملەكەت باسشىسى «ازاماتتىق قوعام مەن قۇزىرلى ورگاندار وسىلاي اشىق ىنتىماقتاستىق ورناتاتىن تاجىريبە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بەرىك ورنىعۋعا ءتيىس» دەپ اتاپ كورسەتتى.

ناۋرىز ايىنداعى جولداۋدىڭ نەگىزگى ارناسى – ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن كەشەندى جاڭارتۋعا باعىتتالىپ وتىر. ەل باسشىسى مەن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قايراتكەر ءۇشىن ەڭ باس­تى مىندەت – ءوز مەملەكەتىندەگى نەمەسە تاپسىرىلعان قىزمەتىندەگى احۋالعا ءدال باعا بەرۋ, دۇرىس دياگ­نوز قويۋ. بۇل ورايدا: «مەن ەلىمىزگە تۇبەگەيلى رەفورمالار قاجەت ەكەنىنە بەك سەنىمدىمىن. ايتپەسە, توقىراۋعا تاپ بولامىز. ءبىز ونىڭ سالدارى مەملەكەتتى قالاي كۇيرەتەتىنىن تاريح قويناۋىنا كەتكەنىنە كوپ بولا قويماعان كەڭەس تاريحىنان جاقسى بىلەمىز. كەشەگى قاڭتار وقيعالارىنا دا ەلىمىزدەگى توقىراۋدىڭ سالدارى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە اسەر ەتتى» دەگەن پرەزيدەنت پىكىرىنىڭ ءمانى تەرەڭ.

جولداۋداعى پرەزيدەنت وكىلەت­تىگى, پارلامەنت قۇزىرەتتىلىگىن ناقتى­لاۋ, سايلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, پارتيالاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ, سايلاۋ ۇدەرىسىن جاڭعىرتۋ, قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتىن كۇشەيتۋ, باق پەن ازاماتتىق ينستيتۋت­­تار­دى نىعايتۋ, اكىمشىلىك-اۋماق­­تىق قۇرىلىمدى جەتىلدىرۋ, جەرگى­لىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى ورتالىق­سىزداندىرۋ, داعدارىسقا قارسى شۇعىل شارالار – ياكي وسى 10 باستاما الماعايىپ كەزەڭنەن حالىقتىڭ بەرەكە-بىرلىگىن ساقتاپ, تاۋەلسىزدىك مۇراتىن باياندى ەتىپ الىپ شىعا­تىن ەلدىك جول ەكەنىنە كوڭىلىمىز سەندى. بۇل ءىس-شارالار, بۇيىرسا, مەملەكەتىمىزدە «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداتىن ورنىقتىرماق.

حالىقتا «قيمىلداماعان ادام عانا قاتەلەسپەيدى» جانە «قاتەدەن ساباق ال» دەگەن يماندى ءتالىم-تۇسىنىك بار. ءبىز 30 جىلداعى ساياسي قۇرىلىسىمىزدىڭ بارىنە بىر­دەي قارا بوياۋ جاعۋعا قارسىمىز. بىراق قاشاندا ەل مۇددەسىنە, حالىق قالاۋىنا, كاسىبي مامان­دار پىكىرىنە قۇلاق اسۋىمىز قاجەت. بۇل رەتتە جولداۋداعى: «پرەزي­دەنت­تىڭ جاقىن تۋىستارىنا ساياسي مەم­لەكەتتىك قىزمەتشى بولۋعا جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا با­س­شىلىق لاۋازىمداردى يەلەنۋگە زاڭ جۇزىندە تىيىم سالىنادى. مۇنداي نورمانى كونستيتۋتسياعا ەنگىزسەك تە ارتىق بولمايدى», نەمەسە: «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ماجىلىستەگى كۆوتاسىن جويامىز. مەنىڭ ويىمشا, بۇل – ساياسي جاعى­نان دا, زاڭدىق تۇرعىدان دا دۇرىس قادام. بۇل كۆوتا سەناتقا اۋىسادى جانە 9-دان 5 دەپۋتاتقا دەيىن كەميدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, ما­جىلىستەگى دەپۋتاتتاردىڭ جال­پى سانى ازايادى», جانە دە: «پرو­پور­تسيونالدى-ماجوريتارلى ۇلگى­دە سايلاۋشىلاردىڭ مۇددەسى ۇلتتىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدە تولىق كورىنىس تابادى. ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسىنىڭ 70 پايى­زى پروپورتسيونالدىق, 30 پايى­زى ماجوريتارلىق تاسىلمەن جا­ساق­تالاتىن بولادى» دەگەن سىندارلى ۇسىنىستاردى, سونداي-اق «قازاقستانداعى ءتۇرلى قۇقىق نورمالارىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەس تۇسىندىرەدى. بىراق ازاماتتار وسىنداي تۇسىنىكتەمە الۋ ءۇشىن بۇل ورگانعا تىكەلەي جۇگىنە المايدى. ...كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرۋ – ءادىل ءارى قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام بولادى دەپ سەنەمىن», «ەندى قۇرامى جاعىنان اۋقىمدى ۇلتتىق قۇرىلتاي قۇرۋدى ۇسىنامىن. جاڭا قۇرىلىم ۇلتتىق كەڭەستىڭ قىزمەتىن جالپىحالىقتىق دەڭگەيدە جالعاستىرادى. قۇرىلتاي قوعامدىق ديالوگتىڭ ءبىرتۇتاس ينستي­تۋتسيونالدىق مودەلىن قالىپ­تاستىرۋعا ءتيىس», ت.ب. ادىلەتتى دە تەگەۋرىندى پىكىرلەردى – قازاقستان قوعامىنىڭ جاڭارۋىنىڭ العى­شارتى رەتىندە قاراۋ قيسىندى.

بۇگىندە ەلدىڭ ىنتىماعى مەن جەردىڭ تۇتاستىعى – تاۋەلسىزدىكتىڭ رياسىز ولشەمىنە اينالدى. 19 ميلليوننان اسقان حالقىمىز تاعدىر بۇيىرتقان جولمەن, بۇرىنعى-كەيىنگىنىڭ ادىلەتتى جورالعىسىمەن تا­بيعي تۇردە ۇلت بولىپ ۇيىسۋعا باعىت تۇزەدى. ءتىل دە, ءدىل دە, ءدىن دە قازاق­ستان مەملەكەتىنىڭ اق پەيىل ىقى­لاس-ىجداعاتىمەن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. وسى باعداردا قارا كۇش ەمەس, ادامشىلىق ءىس جەڭەتىنى كۇن سايىن دالەلدەنىپ كەلەدى. جولداۋدا مەملەكەت باسشىسى تاريح پەن جاڭارۋ ساباقتاستىعىن مەڭزەپ, اباي, ۇلىتاۋ, جەتىسۋ اتاۋىن الاتىن وبلىستاردىڭ ەنشىلەس شىعىس قازاقستان, قاراعاندى, الماتى وب­لىستارىمەن قاتار وركەندەي الا­تىنىنا عىلىمي نەگىزدە دالەل كەلتىردى. بولاشاق وبلىس ورتالىعى – قاپشاعاي قالاسىنىڭ اتاۋىنا قالىڭ جۇرتشىلىق د.ا.قوناەۆ ەسىمىن لا­يىق­تى كورەتىنىن دە مەڭزەدى. مىنە, حالىق ۇنىنە قۇلاق اسۋدىڭ ءبىر كورىنىسى – وسى. ارينە, وڭىرلەر مەن ورتالىقتىڭ دامىپ-وركەندەۋى ءبارى­مىزدىڭ ەرىك-جىگەرىمىزگە, ادال ەڭبەگى­مىزگە بايلاۋلى. وسىعان قاتىس­تى مەملەكەت باسشىسىنىڭ: «جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ ەلدى دامىتۋ پاراديگمالارىن وزگەرتۋگە با­عىت­تالعان. ءبىز ءار قادامىمىزدى سارا­لاپ, تاڭداعان جولىمىزبەن العا سەنىم­دى قادام باسامىز!» دەگەن ءسوزى بار­شامىزدى جىگەرلەندىردى.

حالقىمىزدا «تىماق – توبەسىنەن, ەل تورەسىنەن توزادى» دەگەن اتالى ءسوز بار. ەلدىڭ بۇگىنگى توبەسى دە, تورەسى دە – قىزمەت باسىنداعى ازاماتتار, وقىعان زيالىلار, قوعامنىڭ الدىندا جۇرگەن ازاماتتار. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ەل باسشىسى رەتىندەگى جەكە جاۋاپكەرشىلىگىن دە قاداپ ايتتى: «مەنى, ەڭ الدىمەن, حالقىمنىڭ بولاشاعى قانداي بولاتىنى تولعاندىرادى. قىزمەتىمە ءتۇرلى ادامداردىڭ بەرەتىن باعاسىنان گورى, مەملەكەتىمىزدى قورعاپ قالۋ – مەن ءۇشىن اسا ماڭىزدى مىندەت. وسى جولدا جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءبارىن موينىما الۋعا دايىنمىن! بابالار اماناتىنا ادال بولىپ, ونى ۇرپاققا تابىستاۋ – مەن ءۇشىن كيەلى پارىز».

جولداۋدا ايرىقشا قوعامدىق ينس­­تيتۋت – «ۇلتتىق قۇرىلتاي» قۇرى­­لاتىنى ءمالىم ەتىلدى. بۇل ۇلت­تىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ ترانسفورماتسياسىنداي كورىندى. ەلورداداعى, وڭىرلەردەگى ءتۇرلى قوعامدىق كەڭەس وكىلدەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, اسسامبلەيا مۇشەلەرى, ىسكەر ازاماتتار, زيالىلار, ەڭبەك­پەن جەتىلگەن تۇلعالار ەنەتىن بۇل قۇرىلىم – ارعى-بەرگى تاريحتاعى كەلەلى حالىق كەڭەسىنىڭ جاڭارىپ-جاڭعىرۋى سىندى. بۇرىنعىنىڭ «كەڭەستى جەردە كەمدىك جوق» دەگەن وسيەتى دە بەكەر ايتىلماعان. سۇحبات الاڭى, پىكىر الاڭى, وي الاڭى – جامىراۋ ەمەس, ۇيىسۋ مەن ءتۇسىنىسۋ ورەسى. سان عا­سىرلىق تاعدىرىمىز بەن تاري­حى­مىزدىڭ, ادامشىلىعىمىز بەن اسقاقتىعىمىزدىڭ ونەگەسى. الۋان ءتۇرلى پىكىردىڭ ەلدىك مۇددەگە سۋارىلۋى مەملەكەتشىلدىك ۇستانىم مەن كوزقاراستى نىعايتادى.

ءرامىزدى جاڭا كۇن – ناۋرىز قار­ساڭىندا حالىققا ارنالعان پرەزي­دەنت ق.ك.توقاەۆ جولداۋى سىن ساعاتتاعى ەلشىل جولدى – مەم­لە­­كەت پەن قوعامداعى ءسوز بەن ءىستىڭ ۇي­­لەسىم تەتىگىن نۇسقادى. بۇل جول ەلدى ءتۇرلى قيىندىقتان دا, توس­قاۋىل­دان دا امان الىپ وتەتىنىنە سەنىمدىمىز.

ديحان قامزابەك ۇلى,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى,

ۇعا اكادەميگى