تۋريستەرى تولاستامايتىن تۇركيا
تاياۋدا تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە تۋريزم مينيسترلىگىنىڭ شاقىرۋىمەن قازاقستان, قىرعىزستان جانە وزبەكستان جۋرناليستەرىمەن بىرگە ءبىز دە انادولى ەلىندەگى ءتۋريزمنىڭ ءىرى ورتالىعىنا اينالعان انتالياعا ساپار شەكتىك. قىستى شىعارىپ سالعان اقپان ايىنىڭ سوڭعى كۇنىندە الەمدەگى ەڭ ءىرى گاۆانداردىڭ ءبىرى سانالاتىن ىستانبۇل اۋەجايىنا كەلىپ تۇستىك. ءتورت جىل بۇرىن پايدالانۋعا بەرىلگەن بۇل نىسان ەۋروپاداعى جولاۋشىلارعا جايلى اۋرا سىيلايتىن, جاڭا تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان, جىلىنا 20 ملن-نان استام جولاۋشىعا قىزمەت كورسەتەتىن زاماناۋي تەرمينال. ءبىز دە ترانزيتتىك باعىتىمىزدى تەز تاۋىپ, ءارى قاراي انتالياعا ۇشتىق. جولاي بىزبەن بىرگە انتاليادا وتەتىن كاراتەدەن الەم بىرىنشىلىگىنە قاتىسۋعا كەلە جاتقان قازاقستاندىق سپورتشى ورەندەرگە جەڭىس تىلەدىك.
Turkish Airline اۋە بورتىنىڭ اينەگىنەن قاراپ كەلەمىز. ۇشاق قونۋعا بەت العاندا تومەننەن ۇشى-قيىرسىز قاپتاعان جىلىجايلار كورىندى. انتاليانىڭ اگلومەراتسياسىمەن قوسا ەسەپتەگەندە قازىر 2 ملن-نان استام حالىق تۇرادى ەكەن. جىپىرلاعان جىلىجاي جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ جۇمىسقا جاقىن ەكەنىن كورسەتەدى. ونىڭ ۇستىنە جەرورتا تەڭىزىنىڭ جاعاسىنداعى جىلى كليمات تا جىلىجايدا كوكونىس وسىرۋگە وتە قولايلى. قىسى جىلى جاڭبىرلى, جازى ۇزاق. قازاقستانداعىداي ارنايى جىلۋمەن قامتۋ جۇيەسىنىڭ قاجەتى جوق. شىعىنى از, پايداسى مول. جىلىنا بىرنەشە تاۋلىك قانا جىلىتقىش قوسادى مۇندا. وسىنىڭ ناتيجەسى بولار, اس مازىرىندە اعزاعا پايدالى كوكونىس كوپ. بۇل سولتۇستىك ەلدەردەن جوڭكىلىپ كەلەتىن تۋريستەردىڭ دە كوڭىلىنەن شىعادى. تۋريست دەمەكشى, تۇركيانىڭ مادەنيەت جانە تۋريزم مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتى بويىنشا بىلتىر بۇل ەلگە 15 ملن-نان استام تۋريست كەلسە, پاندەميانىڭ العاشقى جىلىندا 9 ملن شاماسىندا ادام كەلگەن ەكەن. ال رەكوردتىق كورسەتكىش 2019 جىلى تىركەلگەن – 31 ملن-نان استام تۋريست كەلگەن. ەڭ كوپ كەلەتىن تۋريستەر بويىنشا الدىڭعى قاتاردا رەسەي, گەرمانيا, ۋكراينا, بولگاريا, يران ەلدەرى اتالادى. ىشكى تۋريزم دە جامان ەمەس, جىلىنا 2 ملن تۋريستەن اسىپ جىعىلادى. تۇركيانىڭ بارلىق شاھارى تۋريستىك تۇرعىدان تارتىمدى دەسەك تە, ونىڭ ىشىندە انتاليانىڭ ۇلەسى جوعارى. ويتكەنى انتاليادا تەڭىزگە شومىلىپ تا, تاريحي ورىنداردى ارالاپ تا, ساۋدا-ساتتىق جاساپ تا جان-جاقتى تىنىعىپ قايتۋعا مولىنان مۇمكىندىك بار. سايكەسىنشە, قالا ەكونوميكاسى سوعان بەيىمدەلگەن – قىزمەت كورسەتۋ (قوناقۇي, مەيرامحانا), جەڭىل ونەركاسىپ (كيىم-كەشەك ءوندىرىسى, ساۋدا-ساتتىق) جانە اۋىل شارۋاشىلىعى (جىلىجاي, پلانتاتسيا جانە ت.ب.). 2010 جىلداردان باستاپ بۇل قالانىڭ قوناقۇيلەرى ء«بارى قوسىلعان» پاكەتى بويىنشا قىزمەت كورسەتە باستاعانى بەلگىلى. بۇل دا رەكرەاتسيالىق قۇرىلىمدى دامىتا تۇسۋگە سەپ بولدى.
انتاليانىڭ سيمۆولى – اپەلسين. كوشەگە كورىك بەرىپ كوپ وسەدى. قالا ءداستۇرلى «التىن اپەلسين» كينوفەستيۆالىن وتكىزەدى. تروپيكالىق جانە سۋبتروپيكالىق بەلدەۋگە جاتاتىندىقتان تسيترۋستىق جەمىستەر مول. قالا ماڭىندا ارنايى القاپتاردا وسىرەدى. سونداي-اق ترامۆاي كولىگى جۇرەدى. جول ينفراقۇرىلىمى جاقسى دامىعاندىقتان باسقا جاعاجايلارعا اۆتوكولىكپەن ەركىن قاتىناۋعا بولادى. سوڭعى جىلدارى تمد ەلدەرىنەن, سونىڭ ىشىندە قازاقستاننان كوشىپ كەلۋشىلەر كوپ بولعاندىقتان ورىس ءتىلدى بالاباقشالار مەن مەكتەپتەر دە كوپتەپ اشىلعان. قالادا 100 شارشى مەتردەن اساتىن 3-4 بولمەلى پاتەرلەردىڭ باعاسى شامامەن 60-70 مىڭ دوللار كولەمىندە ساۋدالانادى.
كونە كالەيچي كوشەلەرى
انتالياعا كەلگەن العاشقى كۇنى كونە كالەيچي ورتالىعىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىمەن تانىستىق. ب.ز.د. 130 جىلدارى پەرعام پاتشالىعى قۇلاعان سوڭ ءبىرشاما ۋاقىت ەركىن ءومىر سۇرگەن اتتالەيا ب.ز.د. 77 جىلدارى تەڭىز قاراقشىلارىنىڭ قولىندا دا بولادى. انتاليانى ريم يمپەرياسىنىڭ اۋماعىنا ريم قولباسشىسى سەرۆيلي يساۆريك قوسادى. ب.ز.د. 130 جىلدارى يمپەراتور ادرياننىڭ ارنايى كەلۋىنەن سوڭ قالا كوركەيە باستايدى. شىعىس ريم يمپەرياسىنىڭ كەزەڭىندە تۇرىكتەر جاۋلاپ العان سوڭ دا سول كەزەڭدە ەپيسكوپتىق ورتالىق بولعان قالانىڭ دامۋى جالعاسا بەردى. بۇگىندە انتاليالىقتار وسى كونە شاھاردىڭ ۇستىندە تۇرادى. سول زاماننىڭ كۋاسى بولىپ ريم يمپەراتورى ادرياننىڭ قۇرمەتىنە سالىنعان كونە قالانىڭ شىعىس قاقپاسى ساقتالعان. وسى قاقپا سالىنعان قورعاننىڭ قابىرعالارىمەن جالعاساتىن كونە قۇرىلىستاردىڭ كەي جەردە تۇتاسىمەن ساقتالىپ قالۋى سول ءداۋىردىڭ سالتاناتىن كوز الدىڭىزعا اكەلەدى. اۋىزدىعىمەن الىسقان ارعىماقتار جەگىلگەن يمپەراتور ارباسى قاقپادان اعىزىپ وتە شىعارداي ءبىر سەزىم بيلەيدى بويىڭىزدى. ءتىپتى مۇندا ءمارمار تاستاردان قالانعان اربانىڭ دوڭعالاقتارىنا ارنالعان تاسجولى مەن سۋاعار ارىقتارى دا ساقتالعان. وسى قاقپادان كونە كالەيچيدىڭ تار كوشەلەرىنە ەنسەڭىز, قايتا جاڭعىرتىلعان ەسكى قالانىڭ ەستى الار كوركەم بەينەسىمەن تانىسا تۇسەسىز. كونە ۇيلەر ءارتۇرلى انتيكۆاريات پەن قولونەر بۇيىمدارى, كادەسىيلار ساتاتىن ساۋدا دۇكەندەرى مەن دۇڭگىرشەكتەرىنە, كوشە تاعامدارىن ساتاتىن ءدامحانا مەن مەيرامحانالارعا اينالعان. ماسەلەن, وسى ورتالىقتاعى كونە ساۋلەتتىك ەسكەرتكىشتى قايتا جاڭعىرتقان «اداليا قيراندىلارى» مۋزەي-وتەلى شەتەلدىكتەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرادى. كالەيچيگە جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى كەزىندە ريم يمپەرياسى كەزەڭىنە ءتان موزايكالى ەدەن تاقتاتاستارىنان تۇراتىن كوشەلەر مەن وعان كەرىسىنشە تىعىزدالعان توپىراق قاباتىنان تۇراتىن كوشەلەردىڭ ىزدەرى تابىلعان. كونە ارتەفاكتىلەردەن ءارتۇرلى قۇس پەن وسىمدىكتىڭ بەينەسىن, گەومەتريالىق تاڭبالى ورنەكتەردى كورەمىز. سونداي-اق قولا مونەتالار, قىشتان, مەتالدان, سۇيەكتەن, تاستان, شىنىدان جاسالعان اشەكەيلى بۇيىمدار, تۇرمىستىق زاتتار, ساۋلەتتىك ەسكەرتكىشتەر كوپتەپ تابىلعان. بۇل تۋرالى عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن انتاليانىڭ ارحەولوگيا مۋزەيىندە كەڭىنەن تانىسۋعا بولادى. انتاليا جۋرناليستەر قاۋىمداستىعىنىڭ شتاب-پاتەرى دە وسى كالەيچيدە ورنالاسقانىن كوزىمىز شالىپ قالىپ, ماڭدايشاسىنىڭ الدىندا سۋرەتكە تۇستىك.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, مۇندا وركەنيەتتەردىڭ ءتۇرلى تاريحتى باستان كەشكەنىن اڭدايسىز. ماسەلەن, كونە انتيكالىق عيباداتحانانى ۆيزانتيالىقتار ءماريام شىركەۋىنە اينالدىرسا, حV عاسىردا II بايازيت سۇلتان انتاليا ايماعىنىڭ بيلەۋشىسى ەتىپ تاعايىنداعان وسمان حانزاداسى قورقىت شاحزادا مەشىت قىلادى. XIX عاسىردا ورتتەن كەيىن مەشىت مۇناراسىنىڭ توبەسى قۇلاپ, قازىر بۇل «كەسىك» («كەسىلگەن») مۇناراسى دەپ اتالادى ەكەن.
كالەيچي قالاسىنىڭ ماڭايىن قورشاپ تۇرعان بەكىنىس قامالدارىنىڭ دا قالدىعى جاقسى ساقتالعان. بۇل تۇستان تولقىنى تۋلاعان تەڭىزدىڭ كوركەم كورىنىسىن تاماشالاۋعا بولادى. كەمەجايداعى ءيىن تىرەسكەن ياحتالار مەن قايىقتار – جاز بويعى تۋريستەردىڭ كوڭىل قوشى.
سيدەگە سىرلى ساياحات
كەلەر كۇنى سيدەگە ساپارلادىق. بۇل شاھار دا انتاليادان الىس ەمەس ەكەن. شامامەن ءبىر ساعاتتاي ءجۇرىپ جەتكەن سوڭ سىرلى قالانىڭ سىرىنا قانىقتىق. قازىرگى تانىمال كۋرورتتىق قالا دا انتيكالىق داۋىردەن قالعان مۇرالارىمەن ماقتانادى. ب.ز.د. VII عاسىردا گرەكتەردىڭ اناتوليدەگى وتارىنىڭ ءبىرى بولعان. سيدە – جەرگىلىكتى اناتوليلىكتەردىڭ تىلىنەن انا تىلىمىزگە انار (گرانات) دەپ اۋدارىلادى. سوندىقتان قالانىڭ سيمۆولى – ەجەلدەن مولشىلىقتىڭ نىشانى سانالعان اتالعان شىرىندى جەمىس. سيدەنى وتارلاۋشىلار دا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءتىلىن قابىلداعان. ب.ز.د. ءىىى-ءىى عاسىرلارعا ءتان سيدەلىك جازۋلار قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلدى. افينى, اپوللون سۋرەتتەرىمەن بىرگە انار جەمىسى دە وسى قالادا سوعىلعان كۇمىس تەڭگەلەردە بەينەلەنگەن. ەسكەندىر زۇلقارنايىنعا ەش قارسىلىقسىز بەرىلگەن بۇل قالا ونىڭ يمپەرياسىنىڭ تەڭگەسىن سوعاتىن ورتالىق بولعان, ءتىپتى اسكەرىنىڭ ءبىر بولىگى وسىندا قالعان. كوپتەگەن مەملەكەت پەن يمپەريا قۇرامىندا ءتۇرلى ورلەۋ مەن كۇيرەۋدى باستان كەشكەن قالا انتيكالىق كەزەڭدە ءىرى قارجىلىق, مادەني ورتالىققا اينالسا, ۆيزانتيا كەزەڭىندە شاعىن ەلدى مەكەن رەتىندە بەلگىلى بولعان. IV عاسىردا بۇرىن افينىعا, اپوللونعا, افروديتاعا, ارەسكە, ديونيسكە, ت.ب. تابىنىپ كەلگەن سيدەلىكتەر حريستياندىقتى قابىلداپ, شىعىسپامفيليالىق ەپارحيانىڭ ورتالىعى دا بولادى. ال اراب گەوگرافى ءال-ىدىرىسي 1150 جىلى سيدەنىڭ ءتىپتى ادام تۇرمايتىن ورتەنگەن قالا ەكەنىن, تۇرعىندارى ەكى كۇندىك جەردەگى اتتالەياعا كوشۋگە ءماجبۇر بولعانىن جازادى. XII عاسىردا تولىعىمەن تاستاندى قالاعا, بىرنەشە جەر سىلكىنىسىنەن سوڭ قيراندىعا اينالادى. كرەستشىلەردىڭ كادمەدەگى كۇيرەۋىنەن سوڭ پامفيليامەن بىرگە سيدە دە سەلجۇقتاردىڭ بيلىگىنە كوشەدى. 1391 جىلى وسماندار جاۋلاپ العان سوڭ بۇل ءوڭىر XIX عاسىردىڭ باسىنا دەيىن مۇلدەم يگەرۋسىز قالعان ەكەن. سول كەزدەگى ساياحاتشىلار بۇل جەردى «ارۋاقتار مەكەنى» دەپ تە اتاعان.
بۇگىندە تۇبەكتى تولتىرىپ وتىرعان تۇرىكتەردىڭ تاريحي ەسكەرتكىشتەرگە ءجىتى قارايتىنىنا سيدەگە ساياحات بارىسىندا كوز جەتكىزدىك. كونە قالا تەڭىز جاقتان دا, قۇرلىق جاقتان دا قاۋىپتى بولعاندىقتان اينالدىرا بەكىنىسپەن قورشالعان. ونىڭ قابىرعالارى مەن مۇنارالارى ءتۇرلى دارەجەدە قيراسا دا بۇگىنگە دەيىن جاقسى ساقتالعان. ءالى كۇنگە ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر تولاستاعان جوق. ءبىز قيراندىلارىنىڭ وزىنەن ساۋلەتى انداعايلاپ تۇرعان وسى اراداعى كونە ءۇش قاباتتى سۋبۇرقاق پەن تاستان قالانعان ساۋدا دۇكەندەرىنىڭ جارىم-جارتىلاي ساقتالعان ورىندارىن, كولوننالاردان قۇرالعان سالتاناتتى الاڭدارى مەن ساۋدا-ساتتىق وتەتىن بازار اۋماعىن, قازىرگى ۋاقىتتا مۋزەيگە اينالدىرىلعان قوعامدىق مونشاسىن جانە تۇركيا جەرىندەگى ەڭ ءىرى ريم امفيتەاترىن ارالاپ كوردىك. 1800 جىل بۇرىن سالىنعان بۇل تەاترعا 20 مىڭنان استام ادام سىيعان ەكەن. وندا سيدەلىكتەر گلادياتورلار شايقاسى مەن تەاترلاندىرىلعان قويىلىمداردى تاماشالاعان. ال جاعالاۋدا اپوللون عيباداتحاناسىنىڭ بىرنەشە ءىرى كولوننالارى مەن شاتىرىنىڭ قاسبەتى ءوزىنىڭ ەرتەدەگى قايتالانباس وزىق ساۋلەتىمەن تاريح تۇڭعيىعىنا جەتەلەيدى. سيدەدە سونىمەن بىرگە سول ۋاقىتتاعى جەرلەۋ عۇرپىن كۋالاندىراتىن حرام پىشىمىندەگى جانە قاراپايىم ساركوفاگتاردىڭ ۇلكەن شوعىرى جيناقتالعان. ءىرى كولوننالار مەن باسقا دا بولشەكتەرى سىنىقتارىنىڭ ءبىرشاماسى جيناقتالسا دا, تەڭىز تابانىندا جاتقاندارى دا جەتەرلىك.
گۇلدەر شاھارى
ءۇشىنشى كۇنى تەڭىز جاعاسىن ارتقا تاستاپ, تاۋعا قاراي بەت الدىق. باعىتىمىز – ىسپارتا قالاسى. بۇل – جەرورتا تەڭىزىنىڭ تۇرىك جاعالاۋى جاعىندا دوعاشا ءيىلىپ جاتقان تاۆر جوتاسىنىڭ توسىندە ورنالاسقان تاۋلى قالا. 450 مىڭنان استام حالىق تۇرادى. تاۋدىڭ رەلەفى وتە ادەمى. تابيعي بەدەرى ءبىزدىڭ الماتىعا ۇقسايدى. جولدا كاراچاورەن سۋ قويماسىنىڭ جاعالاۋىنا توقتادىق. بۇل دا بالىق اۋلاۋ مەن تابيعات اياسىنا سەيىلدەۋگە تاپتىرمايتىن تاۋ قويناۋىنداعى كوركەم ءمۇيىس. اقسۋ وزەنىن بوگەپ سالعان سۋ قويماسىندا سۋەلەكترستانساسى قۋات وندىرەدى.
ىسپارتادا تەڭىز جاعاسىنداي ەمەس, كۇن رايى سالقىن ەكەن. ال قالانى قاق جارىپ ءوتىپ, جوعارى قاراي ورلەگەندە الدىمىزدان جاپالاقتاپ جاۋعان قار قارسى الدى. مىنە, تابيعاتتىڭ قۇدىرەتى! تومەندە تەڭىزگە شومىلاسىز, ال تاۋدا شاڭعى تەبەسىز. ءيا, ءبىز بارعان داۆراز تاۋ شاڭعىسى ورتالىعى انتاليادان 150 شاقىرىم, ىسپارتادان 25 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. تەڭىز دەڭگەيىنەن 2 600 مەتر بيىكتىكتەگى شاڭعى كەشەنى 16 جىل بۇرىن اشىلعان. 2014 جىلعى قىسقى وليمپياداعا ۇمىتكەرلەردىڭ ءبىرى بولعانىن دا ايتا كەتەلىك. مۇندا بارلىعى 9 تراسسا قىزمەت كورسەتەدى (قىزىل جولاقتى – 2, كوك جولاقتى – 1, قارا جولاقتى – 2, جاسىل جولاقتى – 4). جالپى ۇزىندىعى 3 700 مەتر. جوعارىعا كوتەرگىشتەرى ساعاتىنا 1 مىڭ ادامعا دەيىن جەتكىزۋ قابىلەتىنە يە. شاڭعى, سنوۋبورد مەكتەبىنىڭ نۇسقاۋشىلارى تاۋ سپورتىنا ۇيرەتەدى. اسىرەسە, قاڭتار مەن اقپان ايلارىندا كەلۋشىلەر كوپ بولادى ەكەن. سول ۋاقىتتا تۇركيا وقۋشىلارى قىسقى كانيكۋلدارىن وسى كەشەندە وتكىزىپ, سالاماتتى ءومىر سالتىن سەرىك ەتۋدى داستۇرگە اينالدىرىپ كەلەدى. بىرنەشە قوناقۇيى مەن ءدامحانالارى دا بار.
ال ءساۋىر تۋا بۇل جەردىڭ تابيعاتى مىڭ تۇرلەنىپ, تاۋ تۋريزمىنە دەن قويۋشىلاردى وزىنە تارتىپ تۇرادى.
جالپى, ىسپارتا قالاسىن گۇلدەر شاھارى دەپ اتايدى. سەبەبى, مۇندا ىسپارتا راۋشانى مەن لاۆاندا گۇلدەرىن ارنايى تاۋلى القاپتاردا وسىرەدى. اتالعان گۇلدەردىڭ قاۋىزىن جيناپ, ءتۇرلى كوسمەتيكالىق, گيگيەنالىق تاۋارلار وندىرەدى. ماسەلەن, 5 توننا راۋشان گ ۇلىنەن 1 ليتر عانا راۋشان گ ۇلىنىڭ سىعىندىسى الىنادى. ال ونىڭ باعاسى نارىقتا 7 مىڭ ەۋروعا باعالانادى. قالانىڭ سيمۆولىنا بالاناتىن بۇل گۇلدەردى ىسپارتانىڭ كەز كەلگەن دۇكەنىنەن ءتۇرلى تاۋار نەمەسە قىزمەت كۇيىندە كەزدەستىرەسىز. ايتالىق, سپا-سالوندا وسى گۇلدەردەن جاسالعان كوسمەتيكامەن بەت الپەتىڭىزدى جاسارتاتىن ماسساج جاساسا, دۇكەندەردە ءتۇرلى ءيىسسۋىنان باستاپ, كرەمدەرى, سابىندارى, سۋسابىندارى مەن سانيتايزەرلەرىنە دەيىن سامساپ ءتىزىلىپ تۇر. ءتىپتى تۇرىك تاتتىسىنە بالاناتىن لۋكۋمعا تاپسىرىس بەرسەڭىز دە اتالعان گۇلدەردىڭ دامىمەن دايىندالادى. لۋكۋمنىڭ دايىندالۋ بارىسىن ءبىز جەرگىلىكتى لۋكۋمشى كاسىپكەردىڭ تسەحىنان دا كوردىك. «لۋكۋم» دەگەن اراب تىلىنەن اۋدارعاندا, «تاڭدايدىڭ راحاتى» دەگەن ماعىنانى بەرەدى. راسىندا, بۇل كۇندە ۇلتتىق اس ءمازىرىن جان-جاقتى جەتىلدىرگەن تۇرىك اعايىننىڭ لۋكۋمدى دا اسپەتتەپ ءارتۇرلى داممەن دايىندايتىنىن جۇرگەن جەرىمىزدىڭ بارىندە بايقادىق. سونداي-اق ىسپارتالىق ايەلدەر جاپپاي جەرگىلىكتى كىلەم فابريكاسىندا ەڭبەك ەتەدى. بۇل جونىندە ىسپارتا قالاسىنىڭ ەتنوگرافيالىق مۋزەيىنەن تولىق ماعلۇمات الۋعا بولادى. ونى كىلەمدەر مۋزەيى دەپ تە اتايدى.
ەگيردير كولى – تۇرىك ءمالديۆى
ءتورتىنشى كۇنگى ساپارىمىز سپارتاعا جاقىن ورنالاسقان ەگيردير شارىندە جالعاستى. بۇل كەنت ەگيردير كولىنىڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان. تەڭىز دەڭگەيىنەن 924 مەتر بيىكتە ورنالاسقان بۇل كول كولەمى بويىنشا تۇركياداعى ءتورتىنشى, تۇششىلىعى بويىنشا ەكىنشى كول سانالادى. وتە عاجاپ مولدىرلىگىنەن دە بولار, بۇل اۋماقتى تۇرىك جەرىندەگى مالديۆ ارالدارى دەپ تە ايتاتىندار بار. ارال دەمەكشى, اتالعان اۋدان كولدى ەكىگە ءبولىپ جاتقان تۇبەكشەدە ورنالاسقان. مۇندا ەرتەدەگى گرەكتەردىڭ تاس پەن اعاشتان قالاعان قونىستارى دا كوپ. ادەتتە, تمد ەلدەرىنەن كەلەتىن تۋريستەر بۇل جاققا اياق باسا بەرمەيتىندىكتەن اتالعان اۋداننىڭ سۇلۋلىعىنان كوپشىلىك ءالى دە بەيحابار. بۇل مەكەن اسىرەسە جازدا كىرشىكسىز تابيعاتىمەن باۋرايتىن كورىنەدى. ءبىز بارعانداعى قار جامىلعان قىسقى كورىنىسىنىڭ ءوزى ءمولدىر دە اسقاق, كوركەم كورىنىستەرگە تولى بولدى.
ەگيردير الماسىنىڭ داڭقى الماتى اپورتىنداي الىسقا كەتكەن. الايدا الماتىدا اپورت قالماسا, ەگيرديردە الما پلانتاتسيالارى الدىڭىزدان كەزەك-كەزەگىمەن شىعادى دا وتىرادى. مۇندا المانىڭ شىرىنىنان بولەك, ءيىسسۋىنان سانيتايزەرىنە دەيىن, ءتىپتى قىتىرلاعان قاققا دەيىن وندىرەدى.
قالانىڭ پايدا بولۋى 1200 جىلدارعى حەتتەر تاريحىنان باستالادى. ليديالىقتاردىڭ كەزەڭىندە ەفەستەن بابىلعا باراتىن پاتشا جولى بويىندا بولۋىمەن ءمالىم بولعان. XIII عاسىردا كونياعا ورنالاسقان سەلجۇقتاردىڭ قاراۋىنا وتكەن.
قالانىڭ ىشىندە ەسكىدەن قالعان كوز تارتار دۇنيەنىڭ ءبىرى – بەكىنىس. بۇل بەكىنىس ۆيزانتيالىقتار كەزەڭىنەن قالعان ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى سانالادى. الايدا سەلجۇقتارمەن قاقتىعىس كەزىندە قاتتى ب ۇلىنگەن. دەسە دە قازىرگى جۇرناعىنىڭ ءوزى بەكىنىستىڭ قانداي قۋاتتى بولعانىن ايعاقتايدى. بەكىنىستىڭ جانىندا تۇراقتى تۇردە قالالىق مۋنيتسيپاليتەتتىڭ ازىق-ت ۇلىك جارمەڭكەسى ءوتىپ تۇرادى. سونداي-اق قالادا وسمان يمپەرياسىنىڭ كەزەڭىنە ءتان قىزىر بەي مەشىتىن ارالاپ كوردىك. 1237 جىلى سالىنعان بۇل مەشىت تە مەككەگە بارار جولدا ورنالاسقاندىقتان قاجىلىق ساپارداعى كوپشىلىك مۇسىلمانداردىڭ توقتايتىن ورنى بولعان. 1814 جىلى ورتەنىپ كەتكەن سوڭ, 1883 جىلى قالپىنا كەلتىرىلگەن. ەڭ نازار اۋدارارلىعى, مەشىتتىڭ كولوننالارى قاراعاي اعاشتارىنان قويىلعان. قۇشاعىڭىز جەتپەيتىن جۋان دىڭگەكتەردەن گۇلدەردىڭ جۇپار ءيىسى اڭقىپ تۇر. ياعني اعاشتار قاڭسىپ كەتپەۋى ءۇشىن جەرگىلىكتى گۇلدەردىڭ مايىمەن تۇراقتى تۇردە مايلاپ تۇرادى. مەشىت عيماراتى دۋندار بەي مەدرەسەسىمەن جالعاسىپ جاتىر. بۇل مەدرەسەنىڭ دە تاريحى مەشىتپەن بىرگە باستالادى. باستاپقىدا قوناقۇي بولعان ەكەن. 1301 جىلى مەدرەسە رەتىندە قايتا قۇرىلعان. ەكىقاباتتى اۋلاداعى بولمەلەردىڭ ەسىگى وتە تومەن جاسالعان. بۇل مەدرەسە وقۋشىلارىنىڭ حاق ءىلىمىن الۋعا ۇستاز الدىنا ءيىلىپ قۇرمەت كورسەتىپ كىرۋى ماقساتىندا جاسالعان ەكەن. ورتالىق الاڭدا وقۋدان بوساعان مەزەتتە وقۋشىلاردىڭ جينالىپ وتىراتىن ورتاق ساكىلەرى بار. تاستان قالانعان كونە مەدرەسەدە قازىر جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قولونەر بۇيىمدارى, سيرەك كىتاپتار مەن ءدىني ادەبيەتتەر ساتىلادى. سونداي-اق قالادا مەشىتتەردەن بولەك كونە شىركەۋ, حامام, كەرۋەنساراي سىقىلدى ەسكى قۇرىلىستار دا ساقتالعان. مۇنىڭ ءبارى ەگيرديردىڭ تۋريستىك الەۋەتى ءالى الدا ەكەنىن كورسەتەدى.
ءبىر بايقاعانىمىز, ءبىزدىڭ جولباسشىمىز بولعان بەركان بەي تاشان تۇرىك تاريحىن ىنتى-شىنتىسىمەن اڭگىمەلەيدى. كونە عاسىرلاردان باستاپ, وسىناۋ كوز تويدىرار كوركەم جەرلەردىڭ ءاربىرى تۇرىك حالقىنا قانداي جاۋگەرشىك جورىقتارمەن كەلگەنىن تاريحي دەرەكتەردى جاڭىلماي جەتكىزەدى. بۇگىنگى تۇرمىس-تىرشىلىگىمەن دە جەتىك تانىستىرادى. بۇل قاسيەت ءاربىر تۇرىك ازاماتىندا كەزدەسەتىنىنە كۇمان جوق. سەبەبى ولار قولدا بار بارلىق دۇنيەسىن ۇقساتىپ وتىر, ياعني كوك تەڭىزدەن كوك اسپانداعى اي مەن جۇلدىزعا دەيىنگى انادولى جۇرتىمەن شىن مانىندە ماقتانادى.
نۇر-سۇلتان – انتاليا – ىسپارتا
