كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
تۋرا سول سياقتى, ءبىر ءداۋىردىڭ رۋحىن ۇستاپ تۇرعان شىعارمالار بولادى. سول زاماننىڭ شىندىعى, سەزىمدەرى, ويى مەن رۋحى, تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن سالت-ساناسى, تاعدىر-تالانى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۋاقىتتىڭ ءۇنى تۇرادى بويىندا. ماسەلەن ول ءان دەسەك, قازاق تاريحىنىڭ ەڭ ءبىر ازالى تۇسىنان سىر شەرتەتىن «ەلىم-اي» بولۋى مۇمكىن. نەمەسە 1916 جىلدىڭ زارىنان شىققان «سامالتاۋ» بولۋى دا كادىك قوي. الايدا قايسىبىر زاماننىڭ شىندىعىن ارقاۋ ەتكەن انمەن قوسا, ادامداردىڭ تاعدىرى مەن قوعامدىق قۇبىلىستىڭ ءبارىن بويىنا سىيدىرعان شىعارما بولسا, وندا ارنايى توقتالۋعا تۋرا كەلەدى. اڭگىمە زەيتىن اقىشەۆتىڭ «جاياۋ مۇسا» رومانىنا اۋعاندا, وسىلاي سويلەۋگە تۋرا كەلەدى.
شىعارما شالا تۋعان بالانىڭ تاعدىرىنان باستالعانىن بىلاي قويعاندا, اۆتور وقىرمانعا دۇنيەگە كەلگەن ءسابيدىڭ اكەسىن ءوزىڭ اجىراتىپ ال دەگەندەي, جۇمباق قىلىپ جاسىرادى. سول سياقتى قازاقتىڭ باسىنا دا الماعايىپ زامان تونگەن, الاساپىراننىڭ الدى-تۇعىن. ەل اراسىنا پاتشانىڭ اكىمشىلىك جۇيەسى, بولىستىق كەلگەن. بولىستىققا تالاس, داۋ-داماي. ابايشا جەتكىزسە, «بولدى دا پارتيا, ەل ءىشى جارىلدى», دۋلات اقىنشا ايتقاندا, «اعايىن اراز بولعان سوڭ, ەل ەكىگە جارىلعان» زامانا. سونداي الماعايىپتا تۋعان, اكەسى بالام دەپ مويىندامايتىن مۇسا, بولىستان قاعاجۋ كورىپ, استىنداعى اتىنان ايىرىلعان, ەسىمىنە جاناما «جاياۋ» اتى تاڭىلعان جاياۋ مۇسانىڭ اۆتور كوكەيىمىزگە تۇسىرەتىن تاعى ءبىر ەسىمى – قورعانسىز قازاقتىڭ رۋحى. اۆتور سول كەزدەگى يدەولوگياعا بايلانىستى شىعارمانى قىسپاقتان وتكىزۋ ءۇشىن بوشتاي بولىستى قياناتشىل قىلىپ كورسەتكەن, ول كوركەم شىندىق, اۆتوردىڭ قيالى دەلىك. مەيلى, ءتىپتى سولاي جازسا دا, كوركەم قيىستىرىپ وتىرىپ, شىندىقتى ايتىپ قويعان بولادى. شىعارمانىڭ قۋاتى دا وسىندا دەپ بىلەمىز. ويتكەنى زار زامان اقىندارىنا دەيىن حاننىڭ وزىنە وكتەم سويلەپ, اق-قاراسىن ايتقان, «الماعا ات بايلاعان» جورىق جىراۋلارى جوق. ءوز ۇكىمەتى, حانى بيلەگەن زامان كەلمەسكە كەتكەن. قازاق دالاسىنداعى جىراۋلىق رۋحتىڭ وتى باسىلعان. دۇنيەگە سال-سەرىلەر كەلگەن. حالىق باياعى قۋاتىنان تۇگەل اجىراي قويماعان, زامان مامىراجاي كورىنگەنىمەن, قازاقتىڭ ەركى ۋىسىنان شىعىپ كەتكەن. جاياۋ سىندى ازات, ەركىن جان يەلەرى تارشىلىق قامىتىن كيە باستاعان. ء«بىرجان سال» كينوسى باستالىپ جاتقانداعى ەپيزودتى ەسكە تۇسىرەدى: دالانىڭ ەركىن ۇلدارى قىزىقتاپ قۋىپ كەلە جاتقان ءبورىسىن ءبىر توپ ورىستىڭ وفيتسەرى اتىپ ءولتىرىپ, سەس كورسەتىپ كەتىپ قالعانىنداي. ادامزات بالاسىندا ۇلتتىڭ جۇرەگىنەن وتكەن ۋاقىتتىڭ مۇنداي سۋىق سۇرى اۋەلى اقىنداردىڭ كوكىرەگىن مۇزداتسا كەرەك-ءتى. دەمەك, جاياۋ مۇسانىڭ ەكىنشى اتى – قازاق. كورگەن قۇقايى, تارتقان ازابى, جاساعان قىلىعى مەن ىستەگەن ءىسىنىڭ ءبارى سونداي ويلارعا جەتەلەيدى. «اتتىدان جاياۋ ءجۇرىپ كەك الامىن, جىگىتتەر, شاماڭ كەلسە ماعان ۇقسا» دەپ ءوزى دە ايتادى ونى. قانشا قىساس پەن قۋعىن-سۇرگىندى باستان كەشىرسە دە, قايتپاعان, قايسار رۋحى شيرىعا تۇسكەن جانكەشتى ونەر يەسى.
ەلدە ەركىن ءجۇرىپ, ايىلىن جيماعان, يمەنىپ اياعىن تارتپاعان جاياۋ ايدالىپ كەتە بارادى عوي. «تەك جۇرسەڭ – توق جۇرەسىڭ» دەگەن قاعيدامەن ءومىر سۇرمەگەن, اساۋ باسى نوقتاعا سىيماعان ونەر يەسىنە سور بوپ جابىسقان دا سول قاسيەتى. شورماننىڭ مۇستافاسىنىڭ (بولىس) اۋىلى ۇستىنەن ءان شىرقاپ وتكەنىنەن جازىقتى بولىپ شىعا كەلمەي مە؟ جەرگىلىكتى دۇمدىلەرمەن كيكىلجىڭ سول ارادان تۋادى. تاعى ءبىر اڭگىمەدە بولىس كەڭسەسىنىڭ تورىنە ىلىنگەن اق پاتشانىڭ سۋرەتىن «توردە تۇراتىنداي بۇل كىم ەدى؟» دەپ ج ۇلىپ تاستاپ, جىرتىپ, سىندىرعانى ايتىلادى. وسىنداي ۇساق-تۇيەكتەر جينالا كەلە اقىرىندا ءىس ناسىرعا شاۋىپ, مۇسانى جەر اۋدارىپ جىبەرەدى. بالەن جىل جات ەلدە ايداۋدا جۇرەدى. بۇرىنعى دوسى, سەرىگى اراپپەن سوندا كەزدەسەدى. رومانداعى كۇنبوپە مەن اراپتىڭ اراسىنداعى سەزىم, اراپتىڭ كوزسىز ەرلىگى, شوقاننىڭ ءىنىسى جاقىپتىڭ قياناتى ماحاببات تاقىرىبىن شيەلەنىستىرە تۇسەدى. سەنىسكەن دوسى جەر اۋدارعان, سەرتتەسكەن عاشىعىنان ايىرىلعان اراپ جاياۋدى كورگەن بويدا كۇنبوپەنى سۇرايدى. كۇنبوپەنىڭ ايانىشتى ءولىمى كىمنىڭ دە بولسىن وزەگىن ورتەر ەدى. ءىشتى قارىپ, جانارعا جاس ۇيىرمەي قويماس-تى. جاياۋ ونى سەرىگىنەن جاسىرىپ قالا المايدى. ونسىز دا جازىقسىز ايدالىپ, جالعاننان جاپا شەككەن اراپ «كۇنبوپە ولگەن سوڭ ماعان ءومىردىڭ كەرەگى نە؟» دەگەن ەكەن. بۇل اراپتىڭ سوڭعى ءسوزى بولاتىن. جاياۋ ەرتەسىنە ويانعاندا اراپتىڭ ءولى دەنەسىن قۇشاقتاپ قالادى. ال وزىنە كوزى ءتۇسىپ, عاشىعى اراپتى ايداتىپ جىبەرگەن جاقىپتىڭ وپاسىزدىعىنا كونبەي, ءتۇن ىشىندە اۋىلدان قاشىپ شىققان كۇنبوپە قۇتىرعان قاسقىرلارعا جەم بولادى.
جاياۋ مۇسا ۇيىندە جاتىپ شورماننىڭ مۇستافاسى ءولدى دەگەن حابار العاندا ايتقان ءسوزى ەسكە تۇسەدى. ءوزى ءومىر بويى ۇستاسىپ وتكەن قاس جاۋى مۇستافا. «ۇستاسسا ۇستاسۋعا, بەلدەسسە بەلدەسۋگە جاراعان ءبىر قازاق ەدى, ەندى ماڭايدا ونداي دا ادام قالماسا, ماعان دا ۋاقىت تاياعان ەكەن» دەپتى. ءسويتىپ زامانى ۇساقتاي بەرگەن قايسار قازاقتىڭ ىرىلىگى بۇگىندە جاڭادان باسىلا قويمايتىن وسىنداي ەسكى كىتاپتاردا قالعان سياقتى كورىنەدى.
