– دۇكەندەرگە شابۋىلدىڭ قالاي جانە قانداي جاعدايدا جاسالعانىن بايانداپ بەرىڭىزشى...
– 8 قارۋ-جاراق دۇكەنىنە شابۋىل جاسالدى. الماتى قالاسىنداعى قارۋ-جاراق دۇكەندەرىنىڭ سانى بۇدان كوپ جانە بۇزاقىلار ونىڭ ءبارىن بىردەي باسىپ العان جوق. ءبىزدىڭ باعالاۋىمىزشا, ولار مۇنداي شابۋىلدارعا تىڭعىلىقتى دايىندالعان. دۇكەندەر 6 ساعاتتان ەكى تاۋلىككە دەيىن بەرىلمەي, قورعاندى. وسىنشاما ۋاقىت بۇزاقىلاردىڭ دۇكەن قويمالارىنا كىرۋىنە توسقاۋىل جاسالدى.
– سوندا دۇكەندەر جاقسى قورعالعان بولىپ تۇر عوي. الدە قىلمىسكەرلەر ىشكە كىرۋدىڭ امالىن تابا الماعان با؟
– قورعاناتىنداي مۇمكىندىك بولعان جوق. دەگەنمەن, دۇكەندەردىڭ بىرىنە جەكەمەنشىك كۇزەت فيرماسىنىڭ جەدەل ارەكەت ەتۋ توبى كەلگەن. قىزمەتكەرلەرىمىز شامالارى كەلگەنشە قورعانىپ باققان. سالدارىنان ءبىر ادام قازىر جان ساقتاۋ بولىمىندە جاتىر. ەكەۋى – گوسپيتالدە. جەكەمەنشىك كۇزەت فيرمالارى دابىلدىڭ بارىنە بىردەي ارەكەت ەتپەگەن. پوليتسەيلەر دە كەلمەگەن. بەكىتىلگەن كەلىسىمشارتقا سايكەس, دۇكەندەرگە قاراقشىلىق جاسالعان كەزدە جەكەمەنشىك كۇزەت فيرمالارىنا مىندەتتى تۇردە دابىل تۇسەدى. تيىسىنشە, بۇدان پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ كۇزەت ءپۋلتى دە حاباردار بولادى.
ءدال قازىرگى جاعدايدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن كىنالاي المايمىز. ولاردىڭ قاراقشىلارعا قارسى ارەكەت ەتەرلىك كۇشى دە, قۇرالى دا جەتكىلىكسىز ەدى. بيزنەس يەلەرى ءتيىستى نومىرلەرگە حابارلاسقان ەكەن, ادام جەتىسپەي جاتىر دەگەن جاۋاپ الىپتى. ال دۇكەندەردى كۇزەتىپ تۇرعان ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەر بۇزاقىلاردىڭ توبىنا جالاڭ قولمەن قارسى تۇردى. قارسى تاراپتا اتىس قارۋى بولعان. وكىنىشكە قاراي, ولار ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەردىڭ كوبىن ۇرىپ جىققان.
– نىسانداردىڭ ىشكى قورعاۋ جۇيەسى قالاي ارەكەت ەتكەن؟
– 2016 جىلى اقتوبەدەگى تەررورلىق وقيعالاردان كەيىن ارنايى كۇشتەر كەلگەنگە دەيىن شابۋىلداۋشىلار ىشكە كىرىپ, قارۋ-جاراققا قول جەتكىزبەس ءۇشىن دۇكەندەردى قورعاۋدىڭ ءدال وسىنداي جولىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى قويىلدى. كۇزەت قۇرىلىمى ءۇشىن شامامەن 5 مينۋت, پوليتسيا ەكيپاجى ءۇشىن بۇدان ءسال كوبىرەك ۋاقىت بەرىلەدى. بۇل مىندەت تولىعىمەن ورىندالدى.
بىراق بۇل جولعى شابۋىلداۋشىلاردىڭ الدىنا ناقتى ماقسات قويىلعان. ولار جاقسى دايىندالعان ءارى ءىستىڭ جاي-جاپسارىنان تولىق قۇلاعدار بولعان. ماسەلەن, ولاردىڭ تسۋم-نىڭ قاسىنداعى «قورعان» دۇكەنىنە قالاي شابۋىل جاساعانىن ايتايىن. بۇل دۇكەن وسى سالاداعى كوشباسشى سانالادى. مۇندا قارۋ الدەقايدا كوپ جانە دەنى مىقتى قارۋلار. نەگىزىنەن يمپورتتالعان تاۋارلار. بۇزاقىلار كوشە جاعىنان عيماراتقا كىرە الماعان. سوندىقتان بەتون قابىرعانى سىندىرۋعا كوشكەن. بۇعان شامامەن 6 ساعات جۇمساپتى. ودان ءارى دۇكەن اۋماعى قورشالعان ارنايى ارماتۋرالارمەن بەتپە-بەت كەلگەن. ونى قۋاتتى لازەرلىك كەسكىشتەرمەن كەسىپ, ىشكە كىرگەن. مىنە, ولاردىڭ قانداي دايىندىقپەن كەلگەنىن وسىدان-اق اڭعارا بەرىڭىز.
قالاداعى ءبىزدىڭ دۇكەندەردىڭ كوبىنە شابۋىل جاسالدى. بىراق بۇزاقىلار ءۇشىن بارلىعى بىردەي ءساتتى بولدى دەپ ايتا المايمىز. قالادا جاپپاي تارتىپسىزدىك باستالعان ساتتە-اق كىرىپ-شىعاتىن ەسىكتەردى, قارۋ قويمالارىنىڭ ەسىكتەرىن بۇعاتتاپ تاستاۋ تۋرالى حابارلاما تاراتتىق. وسى قادام ءوزىن اقتادى دەپ ويلايمىن.
– سوندا بۇزاقىلار قانداي قارۋدى الىپ كەتكەن جانە قانشا كولەمدە؟
– قازىر ناقتى دەرەكتى ايتا المايمىز. بىراق شىعىن كولەمىنىڭ بىرنەشە ميلليارد تەڭگە ەكەنى قازىردەن-اق بەلگىلى. ويتكەنى دۇكەندەر تونالىپ قانا قويعان جوق, ورتەندى دە.
وسى ورايدا بۇزاقىلاردىڭ قولىنا تۇسكەن مىلتىقتار مەن ۆينتوۆكالاردىڭ كوبى ىسكە قوسىلماعانىن اتاپ وتكەن ءجون. دۇكەندەردە ساقتالاتىن قارۋلاردىڭ وق اتۋعا قاتىسى بار بەلگىلى ءبىر بولىكتەرى, ياعني بەكىتپەلەر, بەكىتپەلەردىڭ ۇياشىقتارى, اعىتقىش تەتىگىنىڭ بولىكتەرى الىنىپ, باسقا جەردە بولەك ساقتالادى. قارۋعا قول جەتكىزگەنىمەن, قىلمىسكەرلەر اتالعان بولىكتەرسىز وق اتا المايدى. ايتپاقشى, تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ مۇنداي شاراسىن 2016 جىلعى وقيعالاردان كەيىن ءوزىمىز ۇسىنعان ەدىك.
تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىگى, بۇزاقىلار قويماعا كىرگەن كۇننىڭ وزىندە كەيبىر قارۋلارعا قول جەتكىزە الماي قينالعان. ويتكەنى ولار مىقتاپ بەكىتىلگەن. سوندىقتان بەكىتپەلەردى كۇشتەپ سىندىرعان. سول كەزدە ءبىرشاما قارۋدىڭ اعىتقىش تەتىكتەرى قيراعان. زاقىمدانعان مۇنداي قارۋلار وق اتۋعا جارامايدى. سوندىقتان ۇرلانعان قارۋلاردىڭ باسىم بولىگى اتۋعا جارامسىز دەپ بولجام جاساۋعا بولادى.
– دۇكەندەردە قارۋدى ساقتاۋ جانە وعان قول جەتكىزۋ تالاپتارى تولىق ساقتالدى دەپ ايتا الاسىز با؟
– ءيا. ءبىز قاۋىپسىزدىك شارالارى تۇرعىسىنان قاتاڭ تەكسەرۋلەردەن وتتىك. دۇكەندەردى قورعاۋ جۇيەسى جوعارى دەڭگەيدە بولدى دەپ ايتا الامىن. ماسەلەن, ولاردىڭ بىرىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن بۇزاقىلار ەكى ءتۇن قاتارىنان تىنباي جۇمىس ىستەدى. سول كۇيى ىشكە كىرە الماي كەتتى. بىراق ەگەر ارنايى قۇرال مەن ۋاقىت جەتكىلىكتى بولسا, كەز كەلگەن كەدەرگىنى بۇزۋعا مۇمكىندىك بار. الماتىداعى تارتىپسىزدىكتەر وسىعان دالەل.
– ناقتىلاپ ايتىڭىزشى, تەرروريستەردىڭ قولىنا قانداي قارۋلار ءتيدى؟
– سپورتتىق جانە اڭشىلىق قارۋلار. بىزدە باسقا قارۋ ساتىلمايدى.
– ارنايى دايىندالعان سودىرلاردان بولەك قاراقشىلار دا دۇكەنگە كىرىپ وتىر عوي؟
– ءيا. الدىمەن سودىرلار ءجۇرىپ وتكەن. ولاردان قالعانى قاراقشىلاردىڭ قولىنا تيگەن. جوعارىدا ايتقانىمداي, سودىرلار جاقسى دايىندالعان جانە نە ءۇشىن كەلگەنىن ناقتى بىلگەن. ماسەلەن, «قورعانعا» تۇسكەن سودىرلاردىڭ قولىنا لازەرلىك كەسكىش قالاي ءتيىپ ءجۇر جانە قانداي كەسكىش دەسەڭىزشى؟!
– سوندا سودىرلار قالاي دايىندالعان؟ تىڭشىلىق جاساپ, عيماراتتىڭ جوسپارىن زەرتتەگەن بە؟
– مۇندا جاسىرىن ەشتەڭە جوق. دۇكەندەر جەرتولەدە ورنالاسپاعان. كەلۋشىلەرگە اشىق ءارى ەركىن كىرىپ-شىعۋعا بولادى. دەمەك, ساتىپ الۋشى رەتىندە كەلىپ, جاعدايدى زەرتتەگەن بولىپ تۇر عوي. دەسە دە, ولاردىڭ دۇكەن قابىرعالارىن قيراتۋعا كوپ ۋاقىت جۇمساعانىن ەسكەرسەك, قارۋ ساقتالعان جەردىڭ قورعانىسىن دۇرىس باعامداماعانىن اڭعارۋعا بولادى.
– قىلمىسكەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلگەن ارىپتەستەرىڭىز ولاردى قالاي سيپاتتاپ وتىر؟ ارەكەتتەرىن قالاي ءتۇسىندىردى؟
– ايتۋلارىنشا, وتە اگرەسسيۆتى ءارى اشۋ كەرنەگەن ادامدار. كوبى ماس كۇيدە بولعان. توپ-توبىمەن دۇكەندەرگە كەلىپ, قىزمەتكەرلەرگە ء«ومىر سۇرگىلەرىڭ كەلسە, كەتىڭدەر» دەپ ەسكەرتۋ ماقساتىندا اۋاعا وق اتقان.
قىزمەتكەرلەر دە قورعانۋعا تىرىسقان. ماسەلەن, تالدىقورعاندا دۇكەن يەلەرىنىڭ وزدەرى دابىلعا كەلگەن كۇزەتشىلەرمەن بىرگە قورعانىپ, بۇزاقىلاردى ىشكە كىرگىزبەگەن. مەنىڭشە, بۇل جەردە قىلمىسكەرلەردىڭ دايىندىعى مەن شابۋىلدىڭ نەگىزگى ماقساتى ۇلكەن ماڭىزعا يە سەكىلدى. تالدىقورعانداعى دۇكەنگە شابۋىل جاساعاندار جاي عانا جابايى توبىر بولعان, ال الماتىداعى سودىرلار كاسىبي تۇرعىدان دايىندالعاندار. سول سەبەپتى الماتىداعى دۇكەندەر جەلىسىنە دەگەن قىزىعۋشىلىق تا باسقاشا سيپاتتا بولعان.
قالاداعى تاعى ءبىر ءىرى ساۋدا نۇكتەلەرىنىڭ ءبىرى «الپامىس» دۇكەنىنە الدىمەن ءتورت كولىك كەلگەن. 6 ساعات بويى ىشكە كىرۋدىڭ قامىمەن اينالىسقان. دىتتەگەن ماقساتقا قول جەتكىزگەن سوڭ جۇك كولىگىن شاقىرىپ, ءىرىلى-ۇساقتى قارۋدىڭ ءبارىن تيەپ الىپ كەتكەن. مىنە, بۇل ابدەن ويلاستىرىلعان قادام.
– وسى وقيعالاردان كەيىن قارۋ-جاراق اينالىمىنداعى تالاپتاردى تاعى قاتاڭداتۋ كەرەك شىعار؟
– 2016 جىلى ءبىز قارۋ-جاراق اينالىمى نورمالارىن قاتاڭداتۋ بويىنشا بارلىق جاڭا تالاپتاردى قابىلدادىق جانە تەحنيكالىق تۇرعىدا تەرروريستىك شابۋىل سىناقتارىنا توتەپ بەردىك. قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارى جاسالدى. مۇنى ادامداردىڭ كوزىنە تىكە قاراپ ايتا الامىن. ءبىر عانا قادام قالىپ وتىر. بۇل – قارۋ ساتۋعا تۇبەگەيلى تىيىم سالۋ. بىراق بۇل دۇرىس شەشىم ەمەس. تەك زاڭدى قارۋ-جاراق اينالىمى عانا باقىلانادى. ونىڭ سىرتىنداعىنىڭ ءبارى قىلمىستىق سيپاتقا يە.
– قازىر قىلمىسكەرلەردىڭ قولىندا ءبىرشاما قارۋ بار. ولاردىڭ ەندىگى جايى نە بولماق؟
– قازىردىڭ وزىندە قارۋلاردىڭ تابىلىپ جاتقانىن بىلەمىز. الداعى ۋاقىتتا دا تابىلاتىنى بەلگىلى. ءبىر بولىگىنىڭ مۇلدەم جوعالىپ تىنارى دا انىق. كەيىننەن جارىققا شىعۋى دا مۇمكىن. بىراق ۇرلانعان قارۋدى قولدانۋ قىلمىس ەكەنىن كوپشىلىك تۇسىنەدى دەپ ويلايمىن. ول ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان.
مەنىڭشە, ۇرلانعان قارۋدى قىلمىستىق ماقساتتا ودان ءارى پايدالانۋ ىقتيمالدىلىعى اناۋ ايتقانداي جوعارى ەمەس. اڭعارساڭىزدار, الماتىداعى تەررورلىق شابۋىلداردا بۇزاقىلار نەگىزىنەن جاۋىنگەرلىك قارۋمەن ءجۇردى. ولار مۇنى تارتىپسىزدىك كەزىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنەن تارتىپ العان نەمەسە پوليتسيا ۋچاسكەلەرىنە جاسالعان شابۋىلداردان كەيىن قول جەتكىزگەن بولۋى مۇمكىن.
– الدەكىمنىڭ قولىندا قارۋ ءجۇر دەلىك. مۇنداي جاعدايدا نە ىستەۋ كەرەك؟ قانداي كەڭەس بەرەسىز؟
– ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قارۋدى ءوز ەركىمەن تاپسىرۋ تۋرالى بۇيرىعى بار. ەگەر ادام مىلتىق تاۋىپ السا, ال قازىر بۇزاقىلاردىڭ تاستاپ كەتكەن قارۋىن كەز كەلگەن جەردەن تاۋىپ الۋعا بولادى, ونى دەرەۋ پوليتسياعا تاپسىرۋ كەرەك. ارينە, تاپسىرۋشىنىڭ الماتىداعى شابۋىلدارعا جانە باسقا دا قىلمىستارعا قاتىسى بار-جوعىن تەكسەرەدى. بىراق كەز كەلگەن جاعدايدا ونى دەرەۋ تاپسىرعان ابزال.
– مەملەكەتتەن قانداي قولداۋ كۇتەسىزدەر؟
– قازىر زارداپ شەككەن بيزنەسكە كومەك كورسەتۋ تەتىكتەرى پىسىقتالۋدا. ءبىز ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسىپ بەلگىلى ءبىر شارالار قابىلداۋدى باستايمىز. ايتا كەتۋ كەرەك, ءبىز ەشقاشان مەملەكەتتەن جەڭىلدىكتەر مەن پرەفەرەنتسيالار سۇراعان ەمەسپىز. بىراق قازىر مەملەكەتتىڭ قولداۋى اۋاداي قاجەت. ونسىز اياقتان تۇرۋ قيىنعا سوعادى. ارىپتەستەرىمنىڭ كوبى 30 جىل بويى وسى بيزنەسپەن ءومىر ءسۇرىپ كەلدى. سونىڭ ءبارى ءاپ-ساتتە جويىلىپ وتىر. سوندىقتان ءبىز قولداۋ تەتىكتەرى تۋرالى ۇسىنىستارىمىزدى ازىرلەيمىز. سونىڭ كومەگىمەن عانا سالانى تىعىرىقتان شىعارۋعا مۇمكىندىك بار.
سوسىن 2016 جىلى ايتىلعان پروبلەماعا قايتا ورالۋ كەرەك شىعار. سول كەزدە ءبىز جەكە كۇزەت قۇرىلىمدارىنىڭ جەدەل ارەكەت ەتۋ توپتارى جوسپارلانعان شابۋىلداردى تويتارۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى تۇردە قارۋلانباعانىن كوتەرگەن ەدىك جانە الماتىداعى وقيعالار ولاردىڭ اۆتوماتپەن قارۋلانعان توبىرعا قارسى تۇرا المايتىندىعىن انىق كورسەتتى.
اڭگىمەلەسكەن
ليۋدميلا ماكارەنكو
