ونىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى ۋاقىتتا جەكەلەگەن اسىرە ءدىنشىل ازاماتتار زايىرلىلىق قۇندىلىقتارى مەن نورمالارىنا قايشى كەلەتىن مالىمدەمەلەر جاساپ ءجۇر.
«جۋىقتا جەكەلەگەن اسىرە ءدىنشىل ازاماتتار زايىرلىلىق قۇندىلىقتارى مەن نورمالارىنا قايشى كەلەتىن (ناۋرىز مەرەكەسى, ايەلىن شاكىرتىنە «سىيعا» تارتقانى تۋرالى) مالىمدەمەلەر جاساپ, قوعامدىق كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتى بۇزۋعا اكەلەتىن ارەكەتتەر جاسادى. بۇل ازاماتتار زايىرلىلىقتىڭ قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن ء«دىني سەنىم ەركىندىگى» قاعيداتىنا سۇيەنگەن بولار. سولاي بولعان جاعدايدا, ولار اتالعان قاعيداتتىڭ مازمۇنىن دۇرىس ۇقپاعان», دەپ جازدى ول.
ت. جاقيانوۆ دەموكراتيالىق قوعامدا ءدىني سەنىمنىڭ ءارتۇرلى فورمالارى قاتار ءومىر سۇرەتىنىن اتاپ ءوتتى:
- ءدىندارلار ء(تۇرلى جاماعاتتارعا تيەسىلى مۇسىلماندار, حريستياندار, يۋدەيلەر, ت.ب. سەنىم يەلەرى);
- ءدىني ۇيىمدىق نىساننان تىس («مەشىتتەن تىس», «شىركەۋدەن تىس») نانىم-سەنىم فورمالارى («بەلگىلى ءدىن وكىلى بولۋ ءۇشىن مەشىتكە نەمەسە شىركەۋگە بارۋ مىندەت ەمەس, ينتەرنەت داۋىرىندە اقپاراتتى كەز-كەلگەن جەردەن الۋعا بولادى, ال عيباداتتى ۇيدە دە اتقارۋعا بولادى» دەگەن ۇستانىمداعىلار);
- اگنوستيكتەر (قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, «قۇداي بار ما, جوق پا, ونى دالەلدەۋ مۇمكىن ەمەس» دەيتىندەر);
- يتسيستەر (قانداي دا ءبىر جاراتۋشى بار ەكەندىگىن مويىندايتىندار, الايدا دىندەردى جوققا شىعاراتىندار);
- اتەيستەر (جاراتۋشى يدەياسىن دا, دىندەردى دە جوققا شىعاراتىندار), ت.ب.
ء«بىزدىڭ قوعامدا دا وسىنداي ءدىني سەنىمنىڭ ءتۇرلى فورمالارى بار جانە ولار ۇزدىكسىز تۇرلەنىپ كەلەدى. سايكەسىنشە, مۇنداي ءدىني پليۋراليزم (سانالۋاندىلىق) جاعدايىندا دىنگە قاتىستى ءتۇرلى كوزقاراستار مەن ۇستانىمداردىڭ تەڭگەرىمىن (بالانسىن) قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. مىنە, وسى بالانستى ء«دىني سەنىم ەركىندىگى» قاعيداتى قامتاماسىز ەتەدى. ءدىني سەنىم ەركىندىگى – ءابسوليۋتتى ەركىندىك ەمەس. قوعامدىق بالانستى ساقتاۋ ماقساتىندا قانداي سەنىم ءتۇرى بولسا دا, بەلگىلى دەڭگەيدە زاڭمەن شەكتەلەدى. ياعني, ءدىني سەنىم ەركىندىگى – دىنگە قاتىستى كوزقاراس پەن ۇستانىمدى زاڭ شەڭبەرىندە ورىنداۋ دەگەن ءسوز», دەدى ت. جاقيانوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ءدىني سەنىمدى جەلەۋ ەتىپ, زاڭدى ورىنداۋدان باس تارتۋعا بولمايدى. سەنىمىمدى ەركىن ىسكە اسىرۋعا قۇقىعىم بار دەپ, ويىڭا كەلگەندى ىستەپ, ءتىل مەن جاعىڭا ەركىندىك بەرۋگە, قوعامنىڭ قۇندىلىقتارىنا, ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتار مەن ينستيتۋتتارعا ءتىل تيگىزۋگە, قارسى ارەكەت جۇرگىزۋگە بولمايدى.
ء«تۇرلى سەنىم مەن كوزقاراس-ۇستانىمعا, الەۋمەتتىك قۇندىلىقتار مەن نەگىزگى ينستيتۋتتارعا (وتباسى, زاڭ, ءبىلىم, مەديتسينا, عىلىم, ونەر, سالت-ءداستۇر, ت.ب. ينستيتۋتتار) ءاردايىم قۇرمەت كورسەتىپ, توزىمدىلىك تانىتۋ قاجەت. زايىرلىلىق قاعيداتىن ساقتاۋ, ءدىن سالاسىنداعى زاڭنامانى بۇلجىتپاي ورىنداۋ – قوعامدىق كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزگى شارتى.
جاڭا كونستيتۋتسيالىق رەفورما اياسىندا دا زايىرلىلىقتى نىعايتۋ مىندەتى ايقىندالعان. سەبەبى ءدىني تۇرعىدان قوعامنىڭ تۇراقتىلىعى مەن قالىپتى دامۋىن قامتاماسىز ەتە الاتىن جالعىز تەتىك – ول زايىرلىلىق», دەدى ول.
