كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
مەملەكەت باسشىسى «ميلليونداعان ادامدى قازاعا ۇشىراتىپ, ءتىرى قالعانىن جان ساۋعالاپ بوسىپ كەتۋگە ءماجبۇر ەتكەن الاپات اشارشىلىقتىڭ العاشقى كەزەڭى – 1921-1922 جىلدارداعى ناۋبەتتەن بەرى 100 جىل وتكەنىن» ەسكە سالا كەلىپ: «تاريحىمىزدىڭ وسى اقتاڭداق بەتتەرى ءالى كۇنگە دەيىن جان-جاقتى زەرتتەلمەي كەلەدى. ءتىپتى عالىمداردىڭ اراسىندا اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ ناقتى سانى تۋرالى ورتاق پايىم جوق. الا-قۇلا دەرەكتەر جانە ونىڭ سەبەپ-سالدارى جايلى ءارتۇرلى كوزقاراستار قوعامدى اداستىرادى. ءتيىستى تاريحي قۇجاتتاردى, جينالعان مالىمەتتەردى اسا مۇقيات زەردەلەۋ كەرەك», دەپ اۋقىمدى جۇمىسقا ارقاۋ بولار ءسوز ايتقان بولاتىن.
شىنداپ كەلگەندە, ماقالادا ايتىلعان بۇل وي-تۇجىرىم – ەل پرەزيدەنتى 2020 جىلدىڭ 24 قاراشاسىندا قول قويعان №456 جارلىقتىڭ زاڭدى جالعاسى ەدى. ويتكەنى «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا تۋرالى» جارلىق ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن زاڭدىق جانە ساياسي تۇرعىدان اقتاۋ مىندەتىن ايقىنداپ بەردى. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەتتىك كوميسسياعا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا قاتىستى تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرىپ, ەلىمىزدەگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ءىس جۇزىندە اقتالماعان ساناتتارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە قولدانىستاعى زاڭنامادا قامتىلماعان, زاڭنامادا اتالعانىمەن ءىس جۇزىندە اقتالماعان قۇرباندار تىزبەسىن ءتۇزۋ جۇكتەلدى. جارلىق قولدانىسقا ەنگىزىلگەننەن كەيىن كوپ ۇزاماي ەلوردادا مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆتىڭ توراعالىعىمەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ ءبىرىنشى وتىرىسى ءوتتى.
بارلىعى 49 ادامنان تۇراتىن مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قۇرامىنا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن ۇكىمەت مۇشەلەرى, سەنات پەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى, مۇددەلى مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ باسشىلارى, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى مەن ەلىمىزدىڭ بەلگىلى عالىمدارى كىردى. وسى جيىننىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋدىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى تاعى ءبىر پىسىقتالىپ, ونىڭ 2020-2021 جىلدارعا ارنالعان جۇمىس جوسپارى قۇرىلدى. ەڭ باستىسى – قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ءارتۇرلى توپتاردى اقتاۋ باعىتتارىن پىسىقتاۋ ءۇشىن وڭىرلەردە ارنايى جۇمىس توپتارى قۇرىلىپ, تاريحي ادىلەتتىلىكتى تولىق قالپىنا كەلتىرۋ ىسىنە بىلىكتى ماماندار, ەلگە تانىمال تاريحشىلار مەن عالىمدار, وسى تاقىرىپتى تالاي جىلداردان بەرۋ قاۋزاپ جازىپ جۇرگەن جازۋشىلار تارتىلدى.
وسىلايشا, پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قىزمەتى تاريحتى زەردەلەۋ مەن ارحيۆتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ جونىندەگى كەشەندى جۇمىستىڭ نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلدى. مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ شەڭبەرىندە جوبالىق كەڭسە, ەكى كىشى كوميسسيا, 11 جۇمىس توبى جانە 17 وڭىرلىك كوميسسيا قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەي باستادى.
جۇمىس توپتارى مەن وڭىرلىك كوميسسيالاردىڭ عالىمدارى مەن ساراپشىلارى جابىق ارحيۆ ماتەريالدارىنا رۇقسات الىپ, بەلسەندى زەرتتەۋ جۇمىسىنا كىرىستى. ونىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بازالىق ءادىسناما بەكىتىلىپ, جۇمىس توپتارىنىڭ تاقىرىپتىق جوسپارلارى قالىپتاستىرىلدى, جەرگىلىكتى جەرلەردە ارحيۆ قۇجاتتارىن ىزدەۋ جانە زەردەلەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كەزدەسۋلەر وتكىزىلدى.
كەيىننەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جونىندەگى جابىق ارحيۆ قورلارىن جان-جاقتى زەردەلەۋ جانە ولاردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن قۇپياسىزداندىرۋ ءۇشىن شاعىن كوميسسيا قۇرىلدى. سونداي-اق ۆەدومستۆولىق جانە مەملەكەتتىك ارحيۆتەردىڭ قىزمەتى جەتىلدىرىلىپ, ارحيۆتەردەگى عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ جۇمىسى ءۇشىن قولايلى جاعداي جاسالا باستادى. وڭىرلىك كوميسسيالاردىڭ قىزمەتىن جانداندىرىپ, ولاردىڭ قىزمەتىن قارجىلاندىرۋ, سونداي-اق مەملەكەتتىك كوميسسيا قىزمەتىنىڭ اقپاراتتىق ستراتەگياسىن قالىپتاستىرۋ مىندەتتەرى بەلگىلەندى. ماسەلەن, مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ ءبىر جۇمىس توبىنىڭ باستى مىندەتى – ايگىلى الجير لاگەرىنىڭ تۇتقىندارىن, ودان بولەك, رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى لاگەرلەردە جازىقسىز قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ادامداردى, ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىن اقتاۋعا باعىتتالدى.
بۇدان بولەك, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ءارى سەناتتىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن «اشارشىلىق. گولود. 1928-1934. دەرەكتى حرونيكا» اتتى قۇجاتتار جيناعىنىڭ 5 تومدىعى كوپشىلىككە جول تارتتى. اشارشىلىققا قاتىستى تاريحي قۇجاتتار مەن دەرەكتەر جيناقتالعان ەڭبەكتى اسىرەسە تاريحشىلار مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى جاقسى قابىلداپ, «زۇلمات جىلداردىڭ جان شوشىتار جىلناماسى» دەپ باعالادى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, 1920-1930 جىلدارداعى اشتىق تاقىرىبىنا ارنالعان العاشقى 3 تومدىقتا ۇسىنىلعان 1126 قۇجاتتىڭ 449-ى تۇڭعىش رەت جاريالاندى.
جالپى, جارلىق قولدانىسقا ەنگىزىلگەلى بەرى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ارحيۆتەرىندە 1800 ءىس انىقتالعان بولسا, ونىڭ 900-ءى – ايماقتىق بولىمشەلەردە, ءىىم ارحيۆتەرىندە – 172 462, باس پروكۋراتۋرانىڭ ارحيۆىندە – 585 330 (ونىڭ 329 723-ءى قۇپياسىزداندىرىلماعان) دەرەك-مالىمەت سۇراتىلعان. ايماقتار بويىنشا ەڭ كوپ انىقتالعان قۇجاتتار سانى الماتىعا تيەسىلى بولىپ وتىر. مۇندا 27 129 ءىستىڭ اق-قاراسى ايقىندالعان بولسا, ودان كەيىن شىمكەنتتە – 17 231, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 24 067 ارحيۆ ءىسى اشكەرەلەنگەن. سونىمەن قاتار 3 ميلليونعا جۋىق قۋدالاۋعا ۇشىراعان ادامنىڭ ەسەپ كارتوچكالارى قايتا كوتەرىلگەن.
جىل بويى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جۇمىس توپتارىنىڭ مۇشەلەرى بىرنەشە قالادا بولىپ, ارحيۆ ماتەريالدارىن جيناۋ بويىنشا 30 عىلىمي-ىزدەستىرۋ ءىسساپارىنا قاتىسقان. وسىنداي جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا جۇمىس توپتارىنىڭ مۇشەلەرى وڭىرلىك كوميسسيالار ءۇشىن كەزدەسۋلەر مەن كونسۋلتاتسيالار وتكىزىپ, جەرگىلىكتى تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايلارىندا جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك الدى. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان, دەپورتاتسيالانعان جاندارمەن, سونداي-اق ولاردىڭ ۇرپاقتارىمەن جۇرگىزىلگەن اڭگىمەلەر مەن سۇحباتتار دا سان جىلدار بويى قالتارىستا قالىپ قويعان تىڭ تاريحي دەرەكتەردىڭ جارىققا شىعۋىنا تۇرتكى بولعانى ءسوزسىز. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندە مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ كىشى كوميسسيالارى, جۇمىس توپتارى, سونداي-اق وڭىرلىك كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ 177 وكىلىنە ارناۋلى تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ, مەملەكەتتىك قۇپيالارعا قولجەتكىزۋگە رۇقسات راسىمدەلگەن.
عالىمدار ماسكەۋ مەن كيەۆ ارحيۆتەرىندە دە اۋقىمدى جۇمىس اتقارىپ, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىندە كسرو-نىڭ ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرلەرىنىڭ تاريحى بويىنشا, سونىڭ ىشىندە قازكسر-دا اۋماقتىق ورنالاسقان لاگەرلەر بويىنشا ارحيۆ قۇجاتتارى انىقتالدى. ۋكراينانىڭ قوعامدىق بىرلەستىكتەرىنىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندە 27 ارحيۆ قورىنىڭ ماتەريالدارى زەرتتەلدى. قازىرگى ۋاقىتتا, ەلىمىزدىڭ جانە شەت مەملەكەتتەردىڭ (رەسەي, قىرعىزستان, تاجىكستان جانە ت.ب.) ءارتۇرلى مۇراعات قويمالارىنان كەلىپ ءتۇسىپ جاتقان ارحيۆ ماتەريالدارىنىڭ ماتىندەرىن تەرۋدىڭ بەلسەندى پروتسەسى ءجۇرىپ جاتىر. ۋكراينا, رەسەي فەدەراتسياسى, وزبەكستان, بەلارۋس رەسپۋبليكالارى ارحيۆتەرىنەن قازاقستاندىق ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا قاتىستى اقپارات الۋ ماسەلەلەرى پىسىقتالۋدا.
سونىمەن قاتار ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا قاتىستى قۇجاتتاردى قۇپياسىزداندىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. ماسەلەن, قازىردىڭ وزىندە ۇقك ارنايى مەملەكەتتىك ارحيۆىندەگى ماتەريالدار قولجەتىمدى بولىپ, ارحيۆتىك قۇجاتتار جانە ىستەرمەن جۇمىس ىستەۋ بويىنشا مەملەكەتتىك كوميسسيا وكىلدەرىنە ارنالعان نۇسقاۋلىق جادىناما ازىرلەندى. ناتيجەسىندە, ۇقك تۇراقتى جۇمىس كوميسسياسى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جونىندەگى ماتەريالداردى قامتيتىن 111 ارحيۆتىك ءىس, ونىڭ ىشىندە 5517 قۇجات قۇپياسىزداندىرىلىپ, قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جوبالىق ءوفيسى ولاردى تسيفرلاۋ بويىنشا جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋدا. سونداي-اق قۇپياسىزداندىرىلعان نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر مەن قۇجاتتار جانە قازاقستاندا كەڭەس وكىمەتى رەپرەسسيالاعان اۋىل تۇرعىندارىنا قاتىستى ەكى جيناق 5000 دانادان شىعارىلدى. جالپى, مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ كىشى كوميسسيالارى مەن جۇمىس توپتارىنىڭ 2021-2022 جىلدارعا ارنالعان باسپا قىزمەتىنىڭ جوسپارىنا سايكەس كەلەر جىلى تاعى بىرنەشە باسىلىم شىعارىلماق. مۇنىڭ سىرتىندا مەملەكەتتىك حاتشى ق.كوشەرباەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ بىرىڭعاي رەسپۋبليكالىق دەرەكقورى بويىنشا ارنايى سايت قۇرىلىپ, ەلەكتروندى رەسۋرستى ءتيىستى ماتەريالدارمەن تولىقتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. تاعى ءبىر ۇلكەن جەتىستىك – پرەزيدەنت ءارحيۆى بازاسىندا حح عاسىرداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ماتەريالدارىن زەردەلەۋ باسقارماسى – ورتالىق قۇرىلدى.
ءتۇيىن. №456 جارلىق جۇكتەگەن باستى مىندەت – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىنا قاتىستى تاريحي ادىلەتتىلىكتى تولىق قالپىنا كەلتىرۋ, ەل تاريحىنداعى وسى اقتاڭداق بەتتەردى ۇرپاقتىڭ ەسىندە قالدىرۋ. بۇل – زۇلمات زامان شىندىعىن قالىپتاستىرۋدا جاساعان اسا ماڭىزدى قادام, وتە ۇلكەن تاريحي ميسسيا. ويتكەنى ناۋبەت جىلدارعا قاتىستى شىنايى تاريحي كوزقاراستى قالىپتاستىرۋ دەگەنىمىزدىڭ ءوزى ۇلت ساناسىن جاڭعىرتۋ دەگەن ءسوز.
