استانادا ءوزىنىڭ اتىنداعى كوشەنىڭ باس جاعىندا ءزاۋلىم ۇيلەردىڭ ورتاسىنداعى الاڭقايدا ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى تالعات بيگەلدينوۆكە ەسكەرتكىش ورنادى. ەلوردا اقمولاعا كوشىپ كەلگەن العاشقى جىلدارى وسى كوشەنىڭ بويىندا, باتىردىڭ كوزى ءتىرى شاعىندا ءبىراز ۋاقىت تۇرعانىم بار.
جۇرت اياعى باسىلا تاكەڭدى كورۋگە باردىم. شىنىمدى ايتسام, ەسكەرتكىش بىردەن ۇنادى. جان-جاعىن ءزاۋلىم ۇيلەر قورشاعان, كۇرە جولعا تاياۋ الاڭقايدا, توڭكەرىلگەن كوك اسپاننىڭ استىندا, تسيليندر ءتارىزدى بيىك تۇعىردا تۇلعاسى كۇنگە شاعىلىسىپ, سوعىس كەزىندەگى اسكەري ۇشقىش كەيپىندەگى جاس جىگىت اياعىن الشاڭ باسىپ, بولاشاققا سەنىممەن قارايدى. ونىڭ دەمبەلشە, شيىرشىق اتقان تۇلعاسىنا گاليفە شالبارى دا, ەتىگى مەن ءوڭىرى ءسال اشىلعان كۇرتەشەسى قۇيىپ قويعانداي جاراسىپ, قاجەت بولسا وسى قازىر ۇشاعىن ۇرشىقشا ءيىرىپ, كوك الەمىنە جولبارىستاي اتىلاتىن بۇلا كۇشى اتويلاپ تۇرعانداي. ءمۇسىنشى تاكەڭنىڭ سىمباتتى, قايراتتى, جاستىققا ءتان تەنتەك, جاۋجۇرەك بەينەسىن ءدال بەينەلەپتى. قازاقتىڭ ۇلان-بايتاق دالاسىن, مىنە, وسىنداي باتىر وعلاندارى قورعاماسا بۇگىن ونىڭ تاۋەلسىز, ازات شاعىن كورەر مە ەدىك؟!
مەن ەسكەرتكىشتىڭ ىرگەسىندەگى ورىندىققا تىزە بۇكتىم.
تالعات بيگەلدينوۆتىڭ قادىرلى ەسىمىن قاشان, كىمنەن ەستىدىك دەگەن سۇراققا سوعىس جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن ءبىزدىڭ ۇرپاق جاۋاپ بەرە الماس ەدى. قۇلاعىمىزعا دالا جەلىمەن كىردى مە, الدە مايدان دالاسىندا وپات بولعان ارداقتىسىن جوقتاعان انا زارى جەتكىزدى مە؟! جىرتىق كيىم, اش قۇرساق كۇندەردە سوعىستان قايتقان مۇگەدەك اكە, اعالارىمىزدىڭ كوزدەرى وتتاي جايناپ ايتقان ەرلىك اڭگىمەلەرىنەن ۇقتىق پا, ايتەۋىر, ەس بىلگەلى باۋىرجان, تالعات, مالىك سياقتى حاس باتىرلار سانامىزعا سىڭگەن ەدى. ءبىز ويناعاندا دا سولارعا ۇقساپ باعاتىنبىز.
ال وسى باتىرلاردىڭ كوزىن كوردىڭىز بە دەگەن سۇراققا اركىم وزىنشە جاۋاپ بەرەرى انىق.
مەن تاكەڭدى تۇڭعىش رەت جەتپىسىنشى جىلدارى قازاق تەلەۆيزياسىنىڭ الماتىداعى ەسكى عيماراتىندا كورگەن ەدىم.
ستۋديادا جەڭىس كۇنىنە ارنالعان اسكەري-پاتريوتتىق تەلەحابارعا دايىندىق ءجۇرىپ جاتتى. ورتا ازيا اسكەري وكرۋگىنىڭ قولباسشىلارى مەن وفيتسەرلەرى, سوعىس ارداگەرلەرى, ولاردى قۇتتىقتاۋعا كەلگەن پيونەرلەر... جارق-جۇرق ەتكەن وردەندەر, قىزىلدى-جاسىل گۇلدەر, شات-شادىمان كۇلكى تەلەۆيزيا عيماراتىنىڭ ءىشىن كەرنەپ كەتكەن. ءبىر كەزدە ۇزىندىعى ەسىك پەن توردەي زيم ماركالى قارا ماشينا اۋلاداعى كىرەبەرىس باسپالداققا جاناسالاي توقتادى. ىشىنەن الىپ دەنەلى اسكەري ادام شىقتى. بۇل – ورتا ازيا اسكەري وكرۋگىنىڭ قولباسشىسى, كەيىننەن كسرو-نىڭ قورعانىس ءمينيسترى بولعان ارميا گەنەرالى دميتري يازوۆ ەدى. اتى اڭىزعا اينالعان, اسىرەسە, بويى ەكى مەتردەن استام, جاۋىرىنى قاقپاداي, ەر مۇرىندى ادام ەكەن. الىپ زيم-گە سىيماي الدىڭعى ورىندىعىن الىپ تاستاپ, جايداق جەرگە وتىرعاننىڭ وزىندە توبەسى تىرەلىپ قالاتىن كورىنەدى. گەنەرالدى بويى بۇلدىرىقتاي, قولدى-اياققا تۇرمايتىن جۋرناليست, حابار جۇرگىزۋشىسى ۆ.تولچينسكي مەن ستۋديا باسشىلارى قارسى الدى. ول كەزدە قازاقشا سويلەيتىن اسكەري ادامدار تاپشى بولعاندىقتان مۇنداي حابار كوبىنە ورىسشا جۇرگىزىلەتىن دە ۆ.تولچينسكيدىڭ تاسى ورگە دومالاپ تۇرعان. ءجۋرناليستىڭ ءسوزى وكرۋگكە دە, كوميسسارياتقا دا ءوتىمدى ەدى. الدا-جالدا ول جاققا ءىسى تۇسكەندەر سوعان ايتاتىن. وبالى كانە, ۆ.تولچينسكي كوپ بالسىنبەي, بىردەن قولۇشىن بەرۋشى ەدى. سونداي جاعداي مەنىڭ دە باسىمنان ءوتتى. كەنجە ءىنىمدى اسكەرگە شاقىرىپ, پارىزىن وتەۋگە گەرمانياعا جىبەرەتىن بولدى. اتتاناردان ءبىر كۇن بۇرىن اۋىلدان كارى انام كەلىپ, كەنجەسىنىڭ جاعدايىن ەستىگەن ساتتە جىلاپ قويا بەردى.
– اكەڭ ءشارىپ گەرماننىڭ قولىنان قازا تاپقانى از با؟ ەندى ونىڭ جەرىن كۇزەتۋگە ءىنىڭدى ماتاپ بەرىپ وتىرسىڭ. نەمەنە, اسكەري بورىشىن وتەۋگە ۇلان-بايتاق قازاق جەرى جەتپەي مە؟! بارمايدى مەنىڭ بالام, گەرمانىڭا! - دەدى شەشەم. – جىبەرمەيمىن!
– ونى بىزدەن سۇرامايدى عوي. باسقا دا قازاق جىگىتتەرى كەتىپ بارادى, سولاردان كەم بە؟ بارسا ەل كورەدى, جەر كورەدى. ەرتەڭ تاڭەرتەڭ جولعا شىعادى. جارتى-اق كۇن قالدى. بۇل اسكەري ءتارتىپ. مەنىڭ قولىمنان نە كەلەدى؟!
– كەلەدى. كەلتىرەسىڭ! قوناەۆقا بار, ايت! مەن ايتتى دە! ون بالا وسىرگەن «ارداقتى انا» ايتتى دە!
انام ء«سوز ءبىتتى» دەگەندەي تەرىس قاراپ, بۇك ءتۇسىپ جاتىپ قالدى. بۇل كىسىنىڭ مىنەزى وزىمە ايان, العان بەتىنەن قايتپايدى. تىعىرىققا تىرەلىپ, كىمگە ساباعات سالارىمدى بىلمەي, ويىم سان ساققا شارق ۇردى. ول كەزدە قازاق تەلەۆيزياسىندا يزيا ەينوحوۆيچ فيدەل باستاعان بەنديتسكي, تولچينسكي, ۆەليتچەنكو, نەميرسكي, گولوۆينسكي, ت.ب. ءتارىزدى «ورىس», «ۋكراين» جىگىتتەرى كوپ ىستەيتىن. سولاردىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەسە, اسكەري كوميسسارياتقا قازاق جىگىتتەرىنىڭ ءسوزى وتە قويمايتىنى الىمساقتان بەلگىلى. شارق ۇرىپ ىزدەپ, تولچينسكيدى تاپتىم. بىزدەن ون-ون بەس جاستاي ۇلكەندىگى بار ادام ەدى.
– اعاتاي, وسىلاي دا وسىلاي, قولۇشىڭدى بەر! – دەيمىن عوي. ول ويلانىپ, الدەنەنى سالماقتاپ ءسال وتىردى دا كوپ بالسىنبەي:
– جارايدى, باۋىرىم. جاقسى كورەتىن جىگىتىم ەدىڭ, ايتقانىڭ بولادى. ءىنىڭ كەشكە ۇيىڭە قايتادى. ال مەن ونىڭ ورنىنا ءوز ەركىمەن باراتىن باسقا ادام ىزدەۋىم كەرەك, –
دەپ تەلەفوننىڭ قۇلاعىن بۇراي باستادى.
ايتقانىنداي, ءىنىم تۇندە ۇيگە قونىپ, ءۇش كۇننەن سوڭ اسكەرلىك بورىشىن وتەۋگە وتار بەكەتىنە ءجۇرىپ كەتتى.
...مىنە, سول تولچينسكي كەزەكتى قوناعىمەن دالىزدە ۇشىراسا كەتتى. قاسىنداعى پولكوۆنيك شەنىندەگى دەمبەلشە كەلگەن ورتا جاستاعى قازاقتىڭ ومىراۋىنداعى سان ءتۇرلى وردەن, مەدالدارى جارق-جۇرق ەتىپ, قوزعالعان سايىن سىڭعىر قاعادى. جانىنا كەلگەندە كوردىم: سول جاق ءوڭىرىنىڭ جوعارى جاعىندا ەكى التىن جۇلدىز قاتارلاسىپ ساۋلە شاشادى.
– اسسالاۋماعالەيكۋم, اعا! – دەدىم كەنەتتەن قوس قولىمدى ۇسىنىپ.
– الىكسالام! پولكوۆنيك كىلت توقتاپ, «كىمسىڭ؟» دەگەندەي بەتىمە تاڭىرقاي قارادى.
– بۇل ءبىزدىڭ بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرىپ جۇرگەن تالانتتى جاس ءجۋرناليسىمىز, - دەدى تولچينسكي ماعان كوپشىك قويىپ.
– ال تالعات اعاڭدى تانيتىن شىعارسىڭ؟!
مەن تۇڭعىش كورىپ تۇرسام دا باسىمدى يزەدىم.
ەكەۋى پروجەكتورلارى جارقىراعان ۇلكەن ستۋدياعا كىرگەندە ونداعى اسكەريلەر مەن سوعىس ارداگەرلەرى ورىندارىنان تىك تۇرىپ, باتىردى قارسى الدى. الىپ دەنەلى د.يازوۆ قولتوقپاقتاي عانا تاكەڭدى ايقارا قۇشاقتاپ, ەجەلگى تانىستارشا قۇلاعىنا الدەنەنى سىبىرلاپ, كۇلدىرىپ جاتتى.
تاكەڭدى ودان كەيىن دە سىرتىنان تالاي كوردىم.
1984 جىلدىڭ كۇزى بولاتىن. تالعات بيگەلدينوۆ كسرو ادەبي قورىنىڭ قازاقستان بولىمشەسىنە قاراستى جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىق ۇيىنە ديرەكتور بولىپ تاعايىندالدى. ول كەزدە مەن قازاقستان ورتالىق پارتيا كوميتەتىندە ادەبيەت سەكتورىن باسقاراتىنمىن. قىزمەت بابىنا وراي جازۋشىلار وداعىنداعى جاڭالىق ماعان تەز جەتەتىن. وداقتىڭ ءبىرىنشى باسشىسى ولجاس سۇلەيمەنوۆ كونفەرەنتس-زالعا جازۋشىلاردى جيناپ الىپ:
– شىعارماشىلىق ۇيىنە ديرەكتور قۇتايماي قويدى. ءبىرىنىڭ كوزى ۇنامايدى, ەكىنشىسىنىڭ ءسوزى ۇنامايدى دەپ تۇرتپەكتەپ سىيدىرماي جۇرسىڭدەر. سەندەردى باسقارۋعا ءبىر جۇلدىزى بار باتىردىڭ دا شاماسى جەتپەيتىنىن بىلگەن سوڭ كەڭەس وداعىنىڭ ەكى مارتە باتىرى تالعات جاقىپبەك ۇلىنا قولقا سالىپ, ديرەكتور بولۋعا كوندىردىم. مىنە, تاكەڭ الدارىڭدا وتىر. ەندى كوشىمىز تۇزەلەتىن شىعار, - دەيدى.
جازۋشىلار اقكوڭىل حالىق قوي, الاقاندارى قىزارعانشا قول سوعىپ, ءتىپتى, كەيبىرى تاكەڭ تۋرالى رومان جازۋعا كىرىسىپ كەتەدى.
العاشقى ەكى-ءۇش اي تىنىش ءوتتى. تاكەڭ ەت قىزۋىمەن تالاي ءىستىڭ باسىن قايىرىپتى. اۋلانى اباتتاندىرىپ, قاراۋسىز قالعان الما باعىن سۋارىپ, كوقىر-سوقىردان تازارتىپ, ىشىنە جازۋشىلار دەمالاتىن ورىندىقتار قويعىزىپ, گۇل ەگىپتى. سودان سوڭ ءوزىنىڭ تاۋداعى بال اراسىن ۇياسىمەن كوشىرىپ اكەپ, باقتىڭ ءبىر بۇرىشىنا ورناتادى. تاكەڭنىڭ ەكى ءتۇرلى قۇشتار ءىسى, ياعني ءحوببيى بولاتىن. ءبىرى – اۆتوماشينا, ەكىنشىسى – بال اراسىن ءوسىرۋ. قىرىق جىل بويى كىشكەنتاي عانا سۇيكىمدى جاندىكتىڭ بابىن تاۋىپ, بالاسىنداي قورعاشتاپ, ارقايسىسىنىڭ ۇشاتىن ءورىسىن دە ءبىلىپ وتىراتىن. بال اراسى تازالىقتى سۇيەدى. تاكەڭ كەيبىر جازۋشىلاردىڭ بەيساۋات ەركىن جۇرىسىنە تىيىم سالىپ, ارا ۇياسى تۇرعان ماڭايعا جولاتپايدى. ءبىر كەزدە بۇكىل ەلدەگى اۆتوماشينا اۋەسقويلارى كەڭەسىنىڭ ورتالىعىنا توراعا بولعان اعامىز دەمالىس ايماعىن ماشينا گازى قالاي لاستايتىنىن جاقسى بىلگەندىكتەن شىعارماشىلىق ۇيىنە ءوز كولىگىمەن كەلىپ, جازۋ جازىپ جاتقاندارعا دا شەكتەۋ قويىپتى. سونىڭ ءبىرى – اقساقال جازۋشى سافۋان شايمەردەنوۆ – كەلگەن سايىن كولىگىن شىعارماشىلىق ءۇيىنىڭ اۋلاسىنا قويادى ەكەن. بۇعان تاكەڭ شىداسىن با؟! ەكەۋىنىڭ اراسىندا قاتقىل اڭگىمە بولىپ, بۇل داۋ ولجاسقا جەتىپ توقتاپتى.
كوپ ۇزاماي, باقتىڭ ىشىندە قيال ۇستىندە ءجۇرىپ, ارالاردىڭ ۇياسى تۇرعان بۇرىشقا بايقاماي ءوتىپ كەتكەن جاس جازۋشىنى تاكەڭنىڭ سۇيىكتىلەرى جابىلا تالاپ, مۇنىڭ سوڭى ۇلكەن ايقايعا ۇلاسادى. قايتكەنمەن دە ەكى مارتە باتىردىڭ ابىرويى مەن ولجاستىڭ ەرەكشە قولداۋى بار, الگى اراعا تالانعان بايعۇستىڭ كوڭىلىن تاۋىپ, داۋدى باسىپتى.
سول كەزدەرى, كىمنەن شىققانىن بىلمەيمىن, جوعارىدان شىعارماشىلىق ۇيىنە ءبىر ورىس قىزىن جۇمىسقا ورنالاستىرۋدى سەكتور مەڭگەرۋشىسى رەتىندە ماعان تاپسىردى. بارسام ولجاس تا سوندا ەكەن, تاكەڭ ەكەۋى دە ءىستىڭ ءمان-جايىن ءبىلىپ وتىر.
– ءا, مىنا قىز با؟ – دەدى ولجاس قابىلداۋ بولمەسىندە توسىپ وتىرعان اققۇبا ءوڭدى, سارى شاشتى, سۇلۋ بويجەتكەنگە قاراپ.
– نيچەگو, تالعامى – اققۇبالار ەكەن عوي, – دەپ الدەكىمدى مەڭزەدى.
ال تاكەڭ بولسا ءشۇيىلىپ:
– ايتقانىم – ايتقان! قازىر جۇمىسقا الام. ال قولىنان ءىس كەلمەسە نەمەسە جۇمىستان كەشىگىپ بۇلعاقتاسا, كىمنىڭ شىكىراسى بولسا دا شىعارىپ جىبەرەم, - دەدى قىزارىڭقى كوزدەرىمەن سۇزە قاراپ...
بىرنەشە اي ءوتتى. داۋ-دامايى تاۋسىلمايتىن جازۋشىلار وداعى تىپ-تىنىش. شاماسى قالامگەرلەردىڭ كوپشىلىگى دەمالىستا جۇرسە كەرەك. كۇزگە قاراي ءبىر ارىز ساپ ەتە ءتۇستى. اۆتورى بەيمالىم, تور كوزدى داپتەردىڭ بەتىنە وقۋشى قولىمەن جازىلعان كادىمگى دومالاق ارىز. تسك-دا ىستەيتىن جىگىتتەر كۇن سايىن مۇنداي ارىزدىڭ ون-ون بەسىن قولدارىنان وتكىزەتىندىكتەن ونىڭ سىرىن جاقسى بىلەدى.
بۇل – ءالى توسەلىپ بولماعان, جازعانىنا ءوزى دە سەنبەيتىن, ارىزقويلىققا جاڭا قادام باسقان, بىراق وسى بەتىنەن تىيىلماسا تۇبىندە ادامشىلىقتان ارسىزدىققا تەز-اق اۋىسىپ كەتەتىن ادامنىڭ تىرلىگى. ال ناعىز ارىزقوي – ول دومالاق ارىزدان ءوسىپ, بيىكتەپ, ادىلەتشىل كورىنىپ, اتىن تايسالماي جازاتىن, قالامى توسەلگەن, ورىسشانى دا ءتاپ-ءتاۋىر يگەرىپ العان, ءبىر ءسوزى شىندىق بولسا, سوعان توقسان توعىز وتىرىكتى قوسىپ, تىگىسىن جاتقىزىپ جىبەرەتىن مايتالمان. وسى تىرلىكتى كاسىپكە اينالدىرعان, ماڭايىنداعىلاردىڭ بارىنە كۇدىكپەن, ىزامەن, وشپەندىلىكپەن قارايتىن, ەشقانداي ۋاجگە توقتامايتىن, جاقسىنى كورسە قىزىل شۇبەرەككە شاباتىن قىزىل كوز بۇقا ءتارىزدى سۇرقىلتايلار ول كەزدە ءار مەكەمەدەن تابىلاتىن. وسىندايعا تىيىم سالادى دەگەن تسك-نىڭ ءوزى «حالىقتىڭ ىشكى سىرىن ءبىلۋدىڭ توتە جولى» دەگەن ۋاجبەن ونداي «جاپتىم جالا, جاقتىم كۇيەنىڭ» اۆتورىنىڭ سىرى اشىلىپ جاتسا دا كوپ كۇستانالاماي, جىلى جاۋىپ قويا سالاتىن...
سونداي جۇزدەن جۇيرىك شىققان ءبىر ارىزقوي «ونەر» باسپاسىندا دا ىستەدى. كەيىننەن مەن وسى مەكەمەگە ديرەكتور بولىپ تاعايىندالعان كۇنى-اق جۇرتتان ونىڭ اتىن ەستىدىم. شىركىننىڭ اكەسىن دە كورىپ, سويلەسكەن ادامىم ەدى, ءتاپ-ءتاۋىر عالىم بولاتىن. ءستاليننىڭ زامانىندا قۋعىن-سۇرگىندى كوپ كورگەندىكتەن بە, مىنا بالاسى ىشتەن تۋعاننان سەكەمشىل, كىنامشىل, پالەقور بولىپ ءوسىپتى. مەن باسپاعا كەلگەن كەزدە ول وسى مەكەمەدەن جازىلعان بىرنەشە ارىزدىڭ اۆتورى ەكەن. «بۇل پالەگە كوپ جولاماڭىز. بەتىنە قاراعاننىڭ ۇستىنەن ارىز جازادى» دەپ جاناشىر ازاماتتار ەسكەرتكەن سوڭ, «بالەلى جەرگە بارماعاندى سۇقپا, تىرناعى قالار ىشىندە» دەگەن ماقالدى كوكەيگە ءتۇيىپ, ونىمەن, ءتىپتى تىلدەسكەم دە جوق. ارقايسىمىز ءوز شارۋامىزبەن ءجۇرىپ جاتتىق. ەكى-ءۇش اپتا ءوتتى مە, وتپەدى مە ءبىر قاۋەسەت جەتتى. جاڭاعى ق... دەگەن مىقتىمىز: «بۇل ورازالين ماعاۋينمەن دوس كورىنەدى. ال ماعاۋين مەنىڭ اكەمدى جاراتپاۋعا ءتيىس, ويتكەنى زەرتتەيتىن تاقىرىپتارى ۇقساس. سوندىقتان جاڭا ديرەكتوردان جاقسىلىق كۇتۋ بەكەر. بۇرىنىراق قيمىلداۋ كەرەك» دەپتى-مىس. بۇل حابارعا دا ءمان بەرمەي كۇلدىم دە قويدىم. بىراق بەكەر ك ۇلىپپىن. قىزمەتكە كىرىسكەن العاشقى ايدىڭ سوڭىن الا ەتەكتەي ارىز تسك-عا جەتتى. بۇل باسى ەكەن. العاشقىدا كىنانى ديرەكتورعا جاپسا, كەلە-كەلە باس رەداكتور مەن ونىڭ ورىنباسارلارى, ءبولىم باستىقتارى قوسىلدى. ول از دەسەڭىز, كورشىلىس باسپانىڭ قىزدارى دا كەلەسى ارىزىندا كىنالى بولىپ شىقتى. ولار ليفتىگە مىنەر جەردە تۇرعان ق...-نى بايقاماي, ءوزارا سىقىلىقتاپ كۇلسە كەرەك. نەگە كۇلەدى؟ كىمگە كۇلەدى؟! وسىلايشا, ق... ارىزىنىڭ اۋقىمى كەڭي بەردى. بىرەر جىلدىڭ كولەمىندە سانسىز ارىزداعى كەيىپكەرلەرىنىڭ سانى 20-30 ادامعا جەتتى. «باسپا ۇيىندەگى» كىتاپ شىعارىپ جاتقان بەيتاراپ جۇرت ونى كورسە قاشقاقتاپ, بەتىنە قارامايدى, ءتىپتى جاندارىنا تاياپ كەلسە-اق سوزدەن تىيىلىپ, تەرىس اينالادى. بۇدان ارتىق دۇشپاندىق بولا ما؟! ارىز جازىپ, تاعى ءبىر بەيكۇنا بايعۇستى شىرىلداتادى. اقىرى, ەلدىڭ ءبارى قاجىپ, جالاقور ەكەنىنە تسك-نىڭ دا كوزى جەتكەن سوڭ, سوتتىڭ شەشىمىمەن ول جۇمىستان كەتتى. سول كۇنگى جۇرتتىڭ قۋانىشىن ايتساڭشى. بىراق ق... وعان كونسىن بە, ەندى مەملەكەتتىڭ ۇستىنەن حالىقارالىق ۇيىمدارعا ارىز ءتۇسىرىپ جاتتى. بۇل كەزدە مەن باسقا قىزمەتكە اۋىسىپ كەتتىم دە, پالەدەن قۇتىلعانىما قۋاندىم. قازىر ۇيدەگى مۇراعاتىمدا سول ءبىر سۇرقىلتاي جازعان ءبىر توپ ارىزدىڭ كوشىرمەسى ساقتاۋلى تۇر. بەتىن اشىپ, قاراعىم كەلمەيدى. الدەبىر پاسىقتىق پەن ساسىق ءيىس شىعاتىن سياقتى, جۇرەگىم اينيدى. بىراق تاستاي المايمىن. ونداي پالەقورلار ومىرشەڭ كەلەدى عوي. كىم ءبىلسىن, تاعى دا باس كوتەرسە كەرەك بولىپ قالار...
...جازۋشىلار وداعىنان تۇسكەن دومالاق ارىز بەن كورگەن اكۋلانىڭ «ەڭبەكتەرىمەن» سالىستىرعاندا بالانىڭ ەرمەگى ءتارىزدى, شاماسى جازۋشى ەمەس, كوپ قىزمەتكەردىڭ بىرىنە ۇقسايدى. ويقىل-شويقىل سويلەمدەرىندە قاتە دەگەن ءورىپ ءجۇر. قىسقاشا مازمۇنى: جازۋشىلىققا قاتىناسى جوق بيگەلدينوۆ دەگەن بىرەۋ ديرەكتور بولعالى شىعارماشىلىق ءۇيى بۇزاقىلاردىڭ ورداسىنا اينالدى. جاقسى جازۋشىلارعا ورىن جەتپەي جاتقاندا اكىم تارازي دەگەن ديرەكتوردىڭ دوسى ايلار بويى وسىندا تۇرادى. رومان جازىپ جاتىر دەيدى, كىم ءبىلسىن, تەكسەرسە وتىرىك تە بولۋى مۇمكىن. ديرەكتور ەكەۋى ءامپاي-ءجامپاي. بىرىگىپ قىزدارعا قىرعيداي تيەدى. اسحاناداعى كۇيەۋلەرى بار ايەلدەردى دە بۇزاتىن بولدى. قىلجاقتاپ تىنىشتىق بەرمەيدى. مۇنداي بەيباستىققا تىيىم بولا ما؟ جوق پا؟ شارا قولدانباساڭدار ماسكەۋگە جازامىز, – دەپ قوقان-لوقى كورسەتىپتى. ارىزدا جازىلعان ءسوزدىڭ شىلعي وتىرىك ەكەنى كۇن سايىن جاعدايدى ءبىلىپ وتىرعان ماعان انىق بولسا دا, تەكسەرۋ – مىندەت. الدىمەن اكىم اعامدى شاقىردىم. وسىلاي دا وسىلاي, اكىم اعا بۇلارىڭىز قالاي؟ – دەيمىن عوي ءازىل-شىنى ارالاس. ول شىر-شىر ەتىپ, قالاي اقتالۋدى بىلمەي الەككە ءتۇستى. «سۇلتەكە-اۋ, شىعارماشىلىقتىڭ تاۋقىمەتىن ءوزىڭ دە بىلەسىڭ, كۇنى بويى اق قاعازعا ءۇڭىلىپ, ويدان قاجىپ, تۇسكى, كەشكى تاماققا اسحاناعا تۇسكەندە عانا جان-جاعىڭا قاراپ, كۇندە كورىپ جۇرگەن قىز-كەلىنشەكتەرگە بىرەر اۋىز ءازىل ايتسام, ايتقان شىعارمىن. ال اكەلەرىندەي تاكەڭدى قارالاعانى, ءتىپتى ماسقارا عوي», – دەدى كۇيىنىپ. ءتارتىپ بويىنشا وسى سوزدەرىن قاعازعا جازىپ بەردى. ەڭ قيىنى تاكەڭمەن سويلەسۋ ەدى. ەس بىلگەلى ارداق تۇتقان, مىنا شىعارماشىلىق ءۇيىن قايتسەم كوركەيتەمىن دەپ جانىن جالداپ جۇرگەن اسىل اعامنىڭ كوڭىلىنە قاياۋ ءتۇسىرىپ الام با دەپ الاڭدايمىن. بىراق امال جوق, ول كىسىمەن ءبىر اۋىز تىلدەسپەي, حاتتى جابۋعا بولمايدى.
تاكەڭ مەنىڭ كابينەتىمە ەكپىندەي باسىپ, ادەتتەگىشە اڭقىلداي ك ۇلىپ كوڭىلدى كەلدى. ويىندا ەشتەڭە جوق. كوزىمىز ۇيرەنگەن التىن جۇلدىزدارى جارقىراعان اسكەري كيتەلىنىڭ ورنىنا شولاق جەڭ كويلەك پەن قارا-كوك گاليفە شالبار كيىپتى. قالتاسىنان كولدەي ورامالىن شىعارىپ, تەرشىگەن ماڭدايىن ءسۇرتتى. قادىرلى اعانى قۇرمەتپەن قابىلداپ, ستولىمنىڭ الدىنداعى ورىندىققا وتىرعىزدىم. ءوزىم قارسى بەتكە جايعاستىم. ورتامىزدى «پريستاۆكا» دەپ اتالاتىن شاعىن ستول ءبولىپ تۇردى. ءارتۇرلى اڭگىمەنىڭ باسىن شالىپ, ءبىراز وتىردىق. «باتىر – اڭعال» دەگەن, تاكەڭنىڭ تەرى باسىلىپ, كوڭىلى جايعاسقان ساتتە «دومالاق ارىزدى» الدىنا ىسىردىم.
– تاكە, مىنا ءبىر حات كەلگەن ەدى, سونى وقىپ شىعىڭىزشى, – دەدىم اسا ءمان بەرمەگەنسىپ.
تاكەڭ حاتتى وقىدى. ءجۇزى سۇرلانىپ, تومەن قاراپ وتىردى دا كەنەت شالت قيمىلداپ الدىنداعى ستولدى جۇدىرىعىمەن سارت ەتكىزدى. ستولدىڭ ءبىر سيراعىنىڭ كىناراتى بار ەدى, ءسال قيسايىپ بارىپ تۇزەلدى. «سۆولوچي!» دەدى ول. ء«ۇش ءجۇز رەت اسپاندا شايقاسقاندا فاشيستەر ولتىرە الماپ ەدى, تۇبىمە قىزعانشاقتاردىڭ قىزىل يتتەرى جەتەتىن شىعار. ءومىر بويى سوڭىمنان قالماي-اق قويدى. وسىنداي دومالاق ارىزدىڭ قىرسىعىنان كوزىمدى جويماق بولىپ, ۋكرايناداعى شالا جاسالعان ۇشاقتاردى سىناۋعا دا جىبەردى, جاۋىنگەر دوستارىم قازا تاۋىپ, مەن ءتىرى قالدىم. سوعان كىنالىمىن بە؟ ال مىنا جەر زەردەلى, اقىلدى جازۋشى ادامداردىڭ ورتاسى عوي دەسەم...». ول ورنىنان تۇرىپ تاعى دا جۋان جۇدىرىعىمەن ستولدى ۇرىپ جىبەردى. سول كەزدە بەتىنە كوزىم ءتۇسىپ كەتىپ ەدى ىزادان يەگى دىرىلدەپ, ءوڭى توزعان شۇبەرەكتەي بوزعىلت تارتىپتى. كەۋدەسىن الاقانىمەن باسىپ, بۇگىلە بەردى. جۇرەگىنىڭ تۇبىندە جاۋ وعىنىڭ جارىقشاعى جاتىر دەيتىن. وتا جاساۋعا كەلمەي, قىزىل ەتتىڭ اراسىندا تۇرىپ قالعان. قاتتى رەنجىپ, اشۋلانسا قوزعالىپ, ءبىر شەتى جۇرەككە قادالاتىن كورىنەدى. سول ەسىمە تۇسكەن مەن باتىردىڭ ويىن بولەيىن دەپ:
–اقساقال! – دەدىم ءسوزىمدى ازىلگە بۇرىپ. – سىزدەر جىگىتشىلىك جاساپ, قىزىعىن كورەسىزدەر, ال مىنا پاقىردىڭ جازىعى نە؟ بۇل تسك-نىڭ ستولى ەمەس پە؟ قيراپ قالسا قايتەمىز؟!
– اح, – دەدى باتىر, جوعارى كوتەرگەن قولىن قايتا ءتۇسىرىپ. – تسك-نىڭ ستولى دەيسىڭ بە؟ – دەدى ول تاعى قايتالاپ. ءسويتتى دە قارقىلداپ تۇرىپ كۇلدى. جاڭاعى دولى اشۋى باسىلعان سياقتى. ورنىنا قايتا وتىرعان كەزدە:
– بۇل قىپ-قىزىل جالا ەكەنىن ءتۇسىنىپ وتىرمىن اعا, بىراق ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزدى ءبىلۋىم كەرەك ەدى, – دەدىم.
– نە قىلعان پىكىر؟ – دەدى داۋىسى قايتا قاتايىپ. – وتىرىك قوي! وسىنداي جالا جانىڭا داق سالادى. ول قولىنداعى ارىزدى ۋماجداپ, كابينەتتىڭ بۇرىشىنا قاراي لاقتىرىپ جىبەردى.
– قايدا بارسام دا ءومىر بويى سوڭىمنان وسىنداي دومالاق ارىز قالماي قويدى. بۇلت-بۇلتتىڭ اراسىنا تىعىلىپ ءجۇرىپ تۋ سىرتىڭنان وق اتاتىن ءفاشيستتىڭ سۋ جۇرەك ۇشقىشى سياقتى سۇمىراي, ەركەك بولسا بەتپە-بەت وتىرىپ, كىناسىن ايتپاي ما!؟ مەن وسىدان ءبىر كەسەل كەلەدى دەپ تۇرعانىم جوق. ار-ۇياتىما داق تۇسە مە دەيمىن. قىزدارىم, نەمەرەلەرىم بار. ەلگە نە ايتام؟! ءجا, اڭگىمەڭ ءبىتتى مە؟ – دەدى ماعان ەدىرەيە قاراپ. ء«بىتتى» - دەدىم بۇرىشتا ۋماجدالىپ جاتقان ارىزدى ستولىمنىڭ ۇستىنە قويىپ.
– نە ايتاسىڭ؟
– جالا ەكەنى انىق, جاۋىپ تاستايمىز.
تاكەڭ ورنىنان ۇشىپ تۇرىپ, قۇشاعىن اشا بەردى.
– ءسويتشى قاراعىم! ويپىرماي, جاۋدان قايتپاعان جۇرەگىم جالاقورلاردان شايلىعايىن دەدى مە؟!
تاكەڭ شىعارماشىلىق ۇيىندە ءبىر جىلداي عانا قىزمەت ىستەدى دە باسقا جاققا اۋىسىپ كەتتى.
...سول تاكەڭنىڭ مىستان قۇيىلعان تۇلعاسى تۋعان ەلىنىڭ تورىندە اسقاقتاپ تۇر. نامىس پەن وتتان جارالعان, ار-ۇياتتىڭ ساحاباسى, ەجەلگى قازاق باتىرلارىنىڭ سارقىتى, كورگەنى كوپ تاكەڭ (تالعات بيگەلدينوۆ) سياقتى ادامدارمەن زامانداس بولۋ قانداي باقىت! مەن سول قادىرلى اعانىڭ اتىنداعى كوشەمەن تاۋەلسىز ەلىمنىڭ استاناسىندا الشاڭ باسىپ كەلەمىن.
سۇلتان ورازالى
