ستاتيستيكا نە دەيدى؟
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى ۇسىنعان كەيىنگى دەرەكتەردى باسشىلىققا الساق, ەلىمىزدە اۋىل حالقىنىڭ سانى 7,5 ملن ادام شاماسىندا. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جارتىسىنان كوبى ەلدىڭ وڭتۇستىگىندە تۇرادى. تۇركىستان وبلىسىندا شامامەن – 1,6 ملن, الماتى وبلىسىندا – 1,3 ملن, جامبىل وبلىسىندا – 687 مىڭعا جۋىق, جەتىسۋ وبلىسىندا 377 مىڭ حالىق تۇرادى. وسىنىڭ ءوزى كوشى-قونعا ولكەنىڭ بۇرىننان قالىپتاسقان گەوگرافيالىق, تابيعي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى اسەر ەتەتىنىن كورسەتەدى. مىسالى, وڭتۇستىك ايماقتاردا ەل-جۇرت قىسى جايلى, جازى شۇرايلى, مالعا دا, جانعا دا ابدەن قولايلى بولعان سوڭ تۇراقتايدى. كەيىنگى جىلدارى ونداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالمەن قوسا, ينفراقۇرىلىم وڭالىپ, جاعداي اجەپتاۋىر جاقساردى.
دامۋدىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبىن اۋىل حالقىنىڭ جىل وتكەن سايىن اگلومەراتسيالارعا, وبلىس ورتالىقتارىنىڭ ماڭىنا شوعىرلانۋىمەن بايلانىستىرساق بولادى. بۇگىندە اۋىل حالقىنىڭ
26,1%-ى اگلومەراتسياعا جاقىن تۇرىپ, قالا تىنىس-تىرشىلىگى مەن ەكونوميكاسىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالعان. ولار اۋىلدان قالاعا كۇندەلىكتى جۇمىسقا قاتىنايدى. اۋىلدا دا سولاي, حالىقتىڭ باسىم بولىگى ءىرى ەلدى مەكەندەرگە شوعىرلانىپ جاتىر. مىسالى, اۋىلدىقتاردىڭ 81%-ى حالىق سانى 1 مىڭ ادامنان اساتىن اۋىلداردا تۇرادى.
اۋىلداردى ىرىلەندىرۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتقان سوڭ, شاعىن اۋىلداردىڭ ازاياتىنى تۇسىنىكتى. 2020 جىلدان بەرى 245 اۋىل ەلدى مەكەن مارتەبەسىن جوعالتىپ, ءىرى اۋىلدارعا قوسىلسا, قازىردىڭ وزىندە شامامەن 550 اۋىلدىق ەلدى مەكەن شاعىن (حالقى
50 ادامنان از) سانالادى. وسىنداي شاعىن اۋىلداردا بارلىعى 15 مىڭعا جۋىق ادام تۇرسا, بۇل ەلدەگى اۋىل حالقىنىڭ شامامەن 0,2%-ىن عانا قۇرايدى.
اگلومەراتسيا – مۇمكىندىكتەر مەكەنى
جالپى, «اگلومەراتسيا» تەرمينى ەكونوميكالىق, مادەني ءارى تۇرمىستىق جاعىنان بىرىمەن-ءبىرى تىعىز بايلانىستى ىرگەلەس ەلدى مەكەندەردىڭ بىرىگۋى دەگەن ماعىنا بەرەدى. وسىنداي ءىرى ەلدى مەكەندەردە ونەركاسىپ, ينفراقۇرىلىم, عىلىم-ءبىلىم, مەديتسينا – ءبارى-ءبارى قاتار داميدى. سايكەسىنشە, حالىق تىعىز قونىستانادى. ياعني الماتى, استانا, قاراعاندى, شىمكەنت, قوستاناي-رۋدنىي, پاۆلودار-اقسۋ قالالارى اگلومەراتسياسى دەپ ءتىزىمدى جالعاي بەرسەك بولادى. مەملەكەتتىڭ دە ۇستانىمى حالىقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى ءتاۋىر, قالىپتاسقان, ينفراقۇرىلىمى بار, دامىعان اۋىل, قالالارعا قونىستاندىرۋ يدەياسىمەن استاسىپ جاتىر. سەبەبى تۇسىنىكتى – ءىرى اۋىل, قالاعا حالىق تىعىز قونىستانسا, ەلدى مەكەننىڭ كوركەيىپ, قايتا تۇلەۋىنە مۇمكىندىك مولايادى. وسىنداي اۋىلداردىڭ ينفراقۇرلىمىنا, باسقا دا كەرەك-جاراعىنا دەپ بولگەن قاراجات اقتالادى.
وسىنى ەسكەرە كەلە 2023 جىلى «اگلومەراتسيالاردى دامىتۋ تۋرالى» زاڭ دا قابىلداندى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ, جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, قالا ماڭىنداعى اۋماقتاردى ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ, رەتسىز, بەرەكەسىز دامۋدى تەجەۋ. سول تۇرعىدا اقپارات كوزدەرىنەن وقىپ جۇرگەن «بالەن اۋىل قىسقارىپ كەتتى» دەگەن سيپاتتاعى اقپاراتتارعا ۇرەيلەنۋگە نەگىز جوق سەكىلدى. ويتكەنى اۋىلدى كوركەيتەمىز دەپ بيۋدجەت قاراجاتىن بولاشاعى جوق, شاعىن اۋىلدارعا بوسقا سارپ ەتۋگە بولمايدى. اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ الەۋەتىن انىقتاۋعا ارنالعان ارنايى ادىستەمە بار. وندا ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى, ينفراقۇرىلىمنىڭ جاعدايىن, دەموگرافيالىق دەرەكتەردى, باسقا دا فاكتورلار ەسكەرىلىپ, تىرەك اۋىلدار انىقتالادى. بۇگىندە 6 096 اۋىلدىڭ 1 117-ءسى تىرەك, 2 432-ءسى سەرىكتەس اۋىلدار قاتارىندا. ءارى وندا اۋىل حالقىنىڭ 90%-دان استامى تۇرادى. سايكەسىنشە, ينفراقۇرىلىمعا نەگىزگى ينۆەستيتسيالار ءدال وسى اۋىلدارعا باعىتتالادى. ەسەسىنە, رەسۋرستاردى شاشپاي, قارجىنى اۋىل ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ماقساتىندا ءتيىمدى جۇمساۋعا مۇمكىندىك تۋادى.
بۇل رەتتە دامۋ الەۋەتى بار اۋىلدار تىزىمىنە كىرمەگەن ەلدى مەكەندەر دە قاراۋسىز قالمايدى. شاعىن اۋىلدارعا قاراجات جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن بولىنەدى. سەرىكتەس اۋىلدارعا قىمبات ينفراقۇرىلىم سالۋ ءتيىمسىز بولعانىمەن, ونداعى جۇرت اۋىزسۋ, ەلەكتر, ينتەرنەت سەكىلدى بازالىق ينفراقۇرىلىمنان تارىقپاۋعا ءتيىس. ال باسقا مەملەكەتتىك, الەۋمەتتىك, كوممەرتسيالىق قىزمەتتەر جاقىن ماڭداعى تىرەك اۋىلداردا قولجەتىمدى بولادى. سوندىقتان تىرەك اۋىلدار مەن سەرىكتەس اۋىلداردىڭ اراسىنداعى جول ءبىرىنشى كەزەكتە جوندەلەدى.
اۋىلدى ىرىلەندىرەتىن جوبالار بايانى
بۇگىندە وڭىرلىك ستاندارتتار جۇيەسىنە سايكەس قالا مەن ەلدى مەكەندەردىڭ ءتيىستى نىساندارمەن, قىزمەتتەرمەن قانشالىقتى قامتىلىپ جاتقانىنا تالداۋ جۇرگىزىلىپ وتىرادى. مىسالى, 2024 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا اۋىلداردى قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيىنىڭ ورتاشا كورسەتكىشى 63,7%-دى قۇراعان. رەسپۋبليكالىق ورتاشا دەڭگەي – 64,1% شاماسىندا بولسا, وبلىستار بولىنىسىندە كورسەتكىش ءارالۋان. ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى ۇسىنعان اقپاراتقا زەر سالساق, ەڭ تومەن كورسەتكىشتەر اباي وبلىسىندا – 56,1 پايىز. ۇلىتاۋ وبلىسىندا – 57,6, اقتوبە وبلىسىندا – 61,4, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا – 61, باتىس قازاقستان وبلىسىندا – 62, قوستاناي وبلىسىندا – 62,5, اقمولا وبلىسىندا 63,1 پايىز دەڭگەيىندە تىركەلگەن. تيىسىنشە, اۋىلداردى قامتامىز ەتۋ جاعىنان ماڭعىستاۋ, پاۆلودار, جامبىل, قىزىلوردا وبلىستارىندا كورسەتكىشتەر سالىستىرمالى تۇردە جوعارى. بۇل وڭىرلەر اراسىنداعى بازالىق مەملەكەتتىك, كوممۋنالدىق, الەۋمەتتىك, تسيفرلىق قىزمەتتەردەگى الشاقتىقتاردى ازايتۋ باعىتىنداعى جۇمىستى جالعاستىرۋ قاجەت ەكەنىن كورسەتەدى.
اۋىلدىڭ جايىن ايتقاندا ينفراقۇرىلىم ماسەلەسىن اينالىپ ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. شالعاي اۋىلداعى اعايىننىڭ قالاعا قونىستانۋىنا اۋىزسۋ, جول, جارىق, جىلۋدىڭ جوقتىعى بىردەن-ءبىر سەبەپ. ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قايسار نىعمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى جىلدارى اۋىلدا ينفراقۇرلىم جاقسارعان, ءىرى باعدارلامالار جەمىسىن بەرە باستاعان.
– زەرتتەۋلەردەن اڭعارعانىمىز, اۋىلدىق جەرلەردە ينفراقۇرلىم ءبىراز وڭالدى. ايتالىق, اۋىلداردىڭ اۋىزسۋمەن قامتىلۋى 2019 جىلى 86,4 پايىز شاماسىندا بولسا, بۇگىندە 100 پايىزعا جەتكەن. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قاۋىپسىز ءارى جايلى ورتادا الاڭسىز ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن قابىلدانعان ءىس-شارالار كوپ. مىسالى, «كەلەشەك مەكتەپتەرى» ۇلتتىق جوباسىنىڭ اياسىندا 83 مەكتەپ سالىنعان. تۇرعىن ءۇي قورىنىڭ جالپى اۋدانى 2019 جىلى 132,9 ملن شارشى مەتر بولسا, 2025 جىلى 149,3 ملن شارشى مەترگە دەيىن وسكەن. وسىنىڭ ارقاسىندا ءبىر تۇرعىنعا شاققانداعى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلۋى 2019 جىلعى 18,9 شارشى مەتردەن 2025 جىلى 21,3 شارشى مەترگە دەيىن ارتتى. ەلدى مەكەندەردى تۇراقتى دامىتۋ ماقساتىندا 2019 جىلدان بەرى «اۋىل – ەل بەسىگى» اتتى ءىرى جوبا ىسكە اسىپ كەلەدى. سول جىلدان قازىرگە دەيىن 2,5 مىڭ تىرەك جانە سەرىكتەس اۋىلدا 7,6 مىڭنان استام جوبا ىسكە استى. وسى كەزەڭدە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىندا 900 نىسان, 2,4 مىڭ الەۋمەتتىك نىسان, 4,3 مىڭ شاقىرىمنان استام اۋىلىشىلىك جول جوندەۋدەن ءوتتى. وسىنىڭ بارلىعى ىشكى كوشى-قوندى رەتتەپ, تەپە-تەڭدىكتى ۇستاۋعا نەگىز بولاتىن ءىس-شارالار جيىنتىعى, – دەيدى ق.نىعمەتوۆ.
كادر تاپشىلىعى قالاي شەشىلەدى؟
تۇپتەپ كەلگەندە, مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعى اۋىلعا بايلانىپ تۇر. اۋىلسىز ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس. ۋربانيزاتسيا ءوز الدىنا, بىراق, حالىق شامادان تىس قالاعا اعىلسا, كەرى سالدارى دا بولادى. سونىڭ ءبىرى – جۇمىس كۇشى. كەيبىر اۋىلداردا دارىگەرلەردەن باستاپ, قاراپايىم جۇمىسشى ماماندىق يەلەرى, دانەكەرلەۋشى, تراكتور جۇرگىزۋشىلەرى, اۋىل شارۋاشىلىعىنان حابارى بار ماماندار ازايىپ بارادى. قولىنان ءىس كەلەتىن جاستاردىڭ باسىم بولىگى قالادا تاكسي جۇرگىزىپ, قوعامدىق تاماقتانۋ ورىندارىندا نەمەسە قۇرىلىستا ءجۇر. ساراپشىلاردىڭ پايىمىنشا, جەكەلەگەن وڭىرلەردە بىلىكتى كادرلاردىڭ تاپشىلىعى, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانىڭ السىزدىگى, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىنا قاتىستى كەدەرگىلەر ءالى دە ساقتالۋى مۇمكىن.
– اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرگە, اسىرەسە ءبىلىم, دەنساۋلىق سالالارىنا, بىلىكتى مامانداردى تارتۋ, ۇستاپ قالۋ وبەكتيۆتى تۇردە قيىن. ويتكەنى جايلىلىق, جالاقى جاعىنان اۋىل قالالارمەن باسەكەگە تۇسە المايدى. كادر تاپشىلىعى بار اۋىلدارعا جۇمىس ىستەۋگە ءارى تۇرۋعا كەلگەن مامانداردى قولداۋ ماقساتىندا «ديپلوممەن – اۋىلعا» جوباسى جۇزەگە اسىپ كەلە جاتىر. 2020-2024 جىلدار ارالىعىندا وسى جوبا اياسىندا 46 مىڭ مامان كوتەرمە جاردەماقى العان. ونىڭ ىشىندە 20,7 مىڭ مامان تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا بيۋدجەتتىك نەسيەگە يە بولدى. بىرقاتار وڭىردە جاس, بىلىكتى كادرلاردى قولداۋعا قاتىستى قوسىمشا ءىس-شارالار ەنگىزىلگەن. سونىڭ ءبىرى – قازىر وڭىردە مىندەتتى تۇردە جۇمىس ىستەۋ شارتىمەن وقۋ گرانتتارى بار. ياعني ءوڭىردىڭ گرانتىمەن وقۋعا تۇسكەن مامان وقۋىن اياقتاعان سوڭ, بىردەن اۋىلعا جۇمىسقا بارادى. سونداي-اق اۋىلعا بەس جىل, ودان دا كوپ مەرزىمگە جۇمىس ىستەۋگە باراتىن تاپشى ماماندىقتارداعى دارىگەرلەرگە 100 ەڭ تومەنگى جالاقى (8,5 ملن تەڭگە) مولشەرىندە ءبىر رەتتىك تولەم ۇسىنىلادى. زامان تالابى سولاي, جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر تاپشى ماماندىقتاردىڭ ورنىن ىنتالاندىرۋ شارالارى ارقىلى تولتىرادى. بۇل ءبىر جاعى قالادا جۇمىسسىز جۇرگەن كەيبىر ماماندىق يەلەرىنە تاپتىرماس مۇمكىندىك, – دەدى ق.نىعمەتوۆ.
جۇمىسپەن قامتۋ ءىس-شارالارىنا دا ادەتتەگىدەي ءىرى اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى تارتىلاتىنى تۇسىنىكتى. بۇل باعىتتا مەملەكەتتىڭ كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا كورسەتىپ وتىرعان كومەگى وراسان. ونىڭ بارلىعىن تۇگەندەمەي-اق قويالىق. جالپى, اۋىلداردى ءبىر ورتالىققا توپتاستىرىپ, دامىتۋ يدەياسىن ءبىز عانا ەمەس, دامىعان ەلدەر دە قولدايدى. قازىر مەملەكەت ۇستانىپ وتىرعان ساياساتتى نازارعا الساق, اۋىل قىسقارىپ بارادى دەپ بايەك بولۋ ورىنسىز. عىلىم مەن تەحنولوگيا قارىشتاپ دامىعان زاماندا ەلدەن جىراق شاڭقان ءۇي تىگىپ, الەۋمەتتىك, ءبىلىم, مەديتسينا, باسقا دا قولداۋلاردان شەت قالۋ, مادەنيەتتەن الىستاپ, تاعىلىق تۇرمىس كەشۋ كىم-كىمگە دە جارامايدى. ستاتيستيكادا جويىلىپ بارا جاتقان اۋىلداردىڭ بارلىعى دا وسىنداي شاعىن, ورتالىقتان وتە الىس ەلدى مەكەندەر. ۋاقىت ساتىمەن ولار دا اۋدان ورتالىعىنا ىرگەلەس اۋىلدارعا قونىس اۋدارىپ, تىنىس-تىرشىلىگىن ءىرى اۋىلدارمەن بايلانىستىرادى. شاعىن ەلدى مەكەندەردى قوسىپ الۋعا حالقى مىڭنان اساتىن, بولاشاعى بار اۋىلداردىڭ الەۋەتى ابدەن جەتەدى.
