– مارات تالعات ۇلى, ەكونوميكالىق ءوسىم حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىنى بەلگىلى. سوندىقتان ەكونوميكالىق وركەندەۋدىڭ باعىت-باعدارى مەن «ادىلەتتى قازاقستان» قۇرۋ جولىندا قدب-نىڭ بۇگىنگى ميسسياسى جونىندە كەڭىنەن اتىپ بەرسەڭىز؟
– قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى – الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قايتارىمى جوعارى, ەل ەكونوميكاسىنا سەرپىن بەرەتىن, نەگىزىنەن تەرەڭ جانە ورتاشا وڭدەلگەن ءونىم شىعاراتىن ءارى ەكسپورتتىق الەۋەتى جوعارى جوبالاردى قارجىلاندىراتىن نەگىزگى دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى.
پرەزيدەنتتىڭ ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جانە ينۆەستيتسيا تارتۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنا سايكەس ۇكىمەت ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا قارجى ينستيتۋتتارى ارقىلى قولداۋ كورسەتىپ وتىر. سولاردىڭ قاتارىندا قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى دە بار. ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز – شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردى جانە ەلدىڭ ونەركاسىپتىك دامۋىنا جول اشاتىن جوبالاردى قارجىلاندىرۋ.
قولعا العان جۇمىستاردى ەڭسەرۋدە «بايتەرەك» ۇلتتىق ينۆەستيتسيالىق حولدينگىمەن ۇيلەسىمدى ءىس-قيمىلدىڭ ماڭىزى زور. بۇگىندە حولدينگتىڭ جۇمىس ىستەۋ تاسىلدەرى جاڭارىپ, مازمۇنى تۇبەگەيلى وزگەردى. بۇل ءىرى ينۆەستيتسيالىق باستامالاردى الدىن الا ىرىكتەپ, جۇيەلى تۇردە قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ەكونوميكالىق ءوسىمدى قولداۋ جانە ۇكىمەتتىڭ ىشكى جالپى ءونىمدى ۇلعايتۋ جونىندەگى ماقساتتى كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن بانكتىڭ 2024–2033 جىلدارعا ارنالعان جاڭارتىلعان دامۋ ستراتەگياسى قابىلداندى. وندا قارجىلاندىرۋدىڭ جالپى كولەمىن شامامەن 3 ەسەگە, ياعني 21,6 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار وندىرىستەن وتكىزۋگە دەيىنگى تۇتاس تىزبەكتەردى قولدايتىن كلاستەرلىك ءتاسىلدى ەنگىزۋ, بيزنەس-پروتسەستەردى جەڭىلدەتۋ, وتىنىمدەردى قاراۋ مەرزىمىن قىسقارتۋ ءۇشىن تسيفرلاندىرۋدى كۇشەيتۋ قاراستىرىلعان.
– پرەزيدەنت جەدەل يندۋستريالىق-تەحنولوگيالىق دامۋ مىندەتىن قويىپ وتىر. قدب-نى بۇگىندە تەك نەسيە بەرەتىن ۇيىم عانا ەمەس, ەل ىشىندە تۇتاس تەحنولوگيالىق تىزبەكتەر قالىپتاستىرۋعا ۇلەس قوساتىن بىرەگەي ينستيتۋت دەۋگە بولا ما؟
– بۇگىندە بانك ەلگە ونداعان جىل بويى قىزمەت ەتەتىن, نەگىزى بەرىك قالانعان ۇزاقمەرزىمدى جوبالارعا باسىمدىق بەرەدى. بۇلار – زاۋىتتار, لوگيستيكا, كولىك, ەنەرگەتيكا, وڭدەۋ كاسىپورىندارى. مۇنداي جوبالار وڭىرلەردە جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشادى, جەرگىلىكتى بيزنەس پەن ءوندىرىستىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى, جول, ەنەرگەتيكا, كوممۋنالدىق جەلىلەر سەكىلدى ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتادى. دۇكەن سورەلەرىندە قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ ۇلەسى ارتىپ, ەكونوميكا ورنىقتى بولا تۇسەدى.
مىسال رەتىندە بانكتىڭ ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن سەرپىندى سانالاتىن 17 جوبانى قارجىلاندىرۋعا قاتىسقانىن اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل جوبالار مەتاللۋرگيادان باستاپ, تۋريزمگە دەيىنگى نەگىزگى سالالاردى قامتيدى.
قوماقتى قارجى تالاپ ەتەتىن جانە تەحنولوگيالىق تۇرعىدان كۇردەلى ءارى ءىرى باستامالاردىڭ تاۋەكەلى دە جوعارى بولادى. مۇنداي تاۋەكەلدى جوبالاردى جەكە كاپيتالدىڭ ءبىر ءوزى كوتەرۋى ءاردايىم مۇمكىن بولا بەرمەيدى. قدب-نىڭ ماڭىزدى سالالاردى قارجىلاندىرۋى جالپى قوسىلعان قۇندى ارتتىرۋعا جانە ەكسپورتتى كەڭەيتەتىن جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا جول اشادى. وسى تۇرعىدان العاندا قدب ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ءمانى زور ستراتەگيالىق جوبالاردى ىسكە اسىراتىن قۇرال عانا ەمەس, ناقتى ماقساتتارى ايقىندالعان, ينفراقۇرىلىمدىق, وندىرىستىك باستامالاردى ءوزارا بايلانىستىراتىن ماڭىزدى بۋىنعا اينالدى. تۇپتەپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءبارى حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋعا, ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعىن كۇشەيتۋگە جانە ەلدىڭ الەمدىك باعا قۇبىلىسىنا تاۋەلدىلىگىن ازايتۋعا قىزمەت ەتەدى.
– ءسىز پرەزيدەنتتىك جاستار كادر رەزەرۆىنىڭ وكىلىسىز. مەملەكەت باسشىسى ايتىپ جۇرگەن «جاڭا دامۋ ادەبى» مەن پراگماتيزم قاعيداتتارى قدب-نىڭ كورپوراتيۆتىك مادەنيەتىنە قالاي ەنگىزىلىپ جاتىر؟ رەزەرۆ وكىلدەرىنىڭ جاڭاشا كوزقاراسى قارجى سەكتورىنداعى بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردى ازايتۋعا كومەكتەسە مە؟
– رەزەرۆكە قاتىستىلىق – ەڭ الدىمەن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. بۇل جاڭا باسقارۋ ادەبىن ورنىقتىرۋدى بىلدىرەدى. ونىڭ ءتۇپ-تامىرىندا پراگماتيزم, اشىقتىق جانە ناتيجەگە باعدارلانۋ تۇر. باستى مىندەت – بيۋروكراتيالىق راسىمدەردى قىسقارتىپ, بانكتى بيزنەس ءۇشىن بارىنشا اشىق ەتۋ, قوعام الدىنداعى ەسەپتىلىك مادەنيەتىن كۇشەيتۋ.
بۇل وزگەرىستەر دامۋ بانكىندە باسقارۋ تاسىلدەرىنىڭ جاڭارۋىمەن قاتار ءجۇرىپ جاتىر. ەڭ الدىمەن اشىقتىق قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن زاماناۋي كورپوراتيۆتىك مادەنيەت قالىپتاستىرۋ تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. ءبىز ناتيجەگە, تيىمدىلىككە جانە پروتسەستەردىڭ اشىقتىعىنا باعىتتالعان باسقارۋ تاجىريبەسىن جۇيەلى تۇردە كۇشەيتىپ كەلەمىز.
جالپى, بۇل جاڭارۋ بانكتىڭ وزگەرمەلى ەكونوميكالىق جاعدايلارعا جەدەل جاۋاپ بەرە الاتىن, ەل ءۇشىن باسىم جوبالاردى ءتيىمدى قولدايتىن يكەمدى ءارى ورنىقتى ينستيتۋت بولىپ قالۋىنا باعىتتالعان.
– 2025–2026 جىلدارداعى مەملەكەتتىك كۇن تارتىبىندە باسىمدىق شيكىزات ەكسپورتىنان تەرەڭ وڭدەۋگە اۋىستى. كەيىنگى ءبىر جىلدا قدب پورتفەلى قالاي وزگەردى؟ قازىر وندا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەتىن وڭدەۋ ونەركاسىبى جوبالارىنىڭ ۇلەسى قانداي؟
– قدب پورتفەلى ەكونوميكانىڭ قازىرگى دامۋ باسىمدىقتارىن كورسەتەدى. 2025 جىلى نەگىزگى نازار وڭدەۋ ونەركاسىبىنە, سونىڭ ىشىندە ماشينا جاساۋعا, مۇناي-حيمياعا جانە ەنەرگەتيكاعا ءبولىندى. ماقسات – قازاقستاندىق ءونىمنىڭ الەمدىك نارىقتاعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ.
بۇگىندە بانكتىڭ نەسيە پورتفەلى شامامەن 5,6 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. قارىز الۋشىلاردىڭ 40%-ى – جاڭا كليەنتتەر. تەك وتكەن جىلى بانك جالپى سوماسى 2,3 ترلن تەڭگە بولاتىن 77 جوبانى قارجىلاندىردى. ونىڭ ىشىندە 41 ينۆەستيتسيالىق جوبا مەن 36 ەكسپورتتىق وپەراتسيا بار. بۇل سومانىڭ 333,8 ملرد تەڭگەسى كەپىلدىكتەرگە تيەسىلى. 10 جوبا ىسكە قوسىلدى. بۇل كاسىپورىنداردا 4 مىڭنان استام جۇمىس ورنى اشىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستاننىڭ باتىس ايماعىنداعى بىرىڭعاي ەلەكتر ەنەرگەتيكا جۇيەسىن كۇشەيتۋ, ەكىباستۇزداعى فەرروقورىتپا زاۋىتى, «ۇلتتىق اقپاراتتىق تەحنولوگيالار» اق بار.
قدب-نىڭ بۇگىنگى ەڭ ماڭىزدى جوبالارىنىڭ ءبىرى – الماتى جەو-2 جانە جەو-3 نىساندارىن گازعا كوشىرۋ ارقىلى جاڭعىرتۋ. بۇل جوبا ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, قورشاعان ورتاعا تۇسەتىن سالماقتى ازايتۋعا باعىتتالعان.
سونداي-اق بانك كوكشەتاۋ قالاسىندا كوپبەيىندى اۋرۋحانا سالۋ جوباسىنا قولداۋ كورسەتىپ وتىر. بۇل – وڭىردەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى العاشقى ءمجا جوباسى. بۇعان قوسا «قازاۆتوجول» اق-مەن بىرلەسىپ رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 5100 شاقىرىم اۆتوجولىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.
كالتسيلەندىرىلگەن سودا – ەلىمىزدە دە, سىرتقى نارىقتا دا شىنى, مەتاللۋرگيا جانە حيميا ونەركاسىبىنە قاجەت ماڭىزدى شيكىزات بولىپ سانالادى.
سونىمەن قاتار بانك اتىراۋ وبلىسىنداعى قاشاعان كەن ورنىندا جىلىنا 1 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن گاز دايىندايتىن گازدى كەشەندى دايىنداۋ قوندىرعىسىن سالۋ جونىندەگى «GPC Investment» جشس جوباسىن قارجىلاندىرادى.
اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى سەرپىندى باستامالاردىڭ ءبىرى – ماكينسك قۇس فابريكاسى. بۇل جوبا ىشكى نارىقتاعى يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ جانە ەكسپورتقا تۇراقتى ءونىم كولەمىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ءوندىرىستى كەڭەيتۋدىڭ ناقتى ۇلگىسىن كورسەتەدى. كاسىپورىن ءونىم وسىرۋدەن باستاپ, ونى وڭدەۋگە دەيىنگى تولىق وندىرىستىك تىزبەكتى قامتيدى. بۇگىندە ونىڭ قۋاتى جىلىنا 90 مىڭ توننادان استام قۇس ەتىن وندىرۋگە جەتەدى.
ەلدەگى ەڭ اۋقىمدى اۋىل شارۋاشىلىعى جوبالارىنىڭ ءبىرى – تۇركىستان وبلىسىنداعى «Ecoculture-Eurasia» جشس-نىڭ 51,88 گەكتارلىق جىلىجاي كەشەنى دە قدب قولداۋىمەن ىسكە قوسىلدى. مۇندا جىل سايىن 27 مىڭ توننا كوكونىس ءوندىرىلىپ, ونىڭ 90%-ىنا دەيىن ەكسپورتقا شىعارىلادى. زاۋىت جىلىنا 250 مىڭ توننا بيداي جانە 80 مىڭ توننا بۇرشاق وڭدەيدى. وندىرىستە شامامەن 400 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى.
بانك جىلىنا 265 مىڭ توننا ءونىم شىعاراتىن قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىنا دا قولداۋ كورسەتتى. بۇل – ەلدەگى باستاپقى اليۋميني وندىرەتىن جالعىز كاسىپورىن. قەز ەكسپورتپەن قاتار ىشكى نارىقتى دا شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتىپ, قايتا وڭدەۋ تىزبەگىن ىسكە قوستى. شىمكەنتتە جىلىنا 12 ملن اليۋميني قۇتى جانە سەكتسيالىق قاقپا ءوندىرىسى, پاۆلوداردا كابەل ونىمدەرىن شىعارۋ, الماتى وبلىسىندا تەرەزە مەن اليۋميني كونسترۋكتسيالارىن ءوندىرۋ, قاراعاندىدا رادياتورلاردىڭ جاڭا زاۋىتىن ىسكە قوسۋ – وسى تىزبەكتىڭ ناقتى كورىنىسى.
بانك «ەنەرگەتيكالىق جانە كوممۋنالدىق سەكتورلاردى جاڭعىرتۋ» ۇلتتىق جوباسىن ىسكە اسىرۋعا دا قاتىسىپ وتىر. قازىر ەلەكتر جەلىلەرىن جاڭعىرتۋ بويىنشا جالپى سوماسى 145 ملرد تەڭگە بولاتىن 64 جوبا قارالۋدا. ولاردى ىسكە اسىرۋ ەلدەگى ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋ دەڭگەيىن ەداۋىر تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ماسەلەن, قاراعاندى وبلىسىندا «قاراعاندى جارىق» جشس قدب قولداۋىمەن ەلەكتر جەلىسى ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتىپ جاتىر.
– ءداستۇرلى مەتاللۋرگيا مەن مۇناي-حيميادان بولەك, قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى بۇگىندە قانداي جاڭا باعىتتارعا باسىمدىق بەرىپ وتىر؟ الەمدىك نارىقتار وزگەرىپ جاتقاندا قدب ماشينا جاساۋ مەن ەنەرگەتيكانى قانشالىقتى بەلسەندى قولدايدى؟
– سونىمەن قاتار بانك ەنەرگەتيكالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا بەلسەندى قاتىسىپ كەلەدى. قدب جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا سالاسىنداعى ەكى نىساندى – رۋدنيچنىي گەس-1 جانە گەس-2 جوبالارىن قارجىلاندىرادى. ولاردىڭ جالپى قۋاتى 190 794 مۆت/ساعات دەپ بەلگىلەنگەن. تاعى ءبىر جوبا: قۋاتى 150 مۆت قۇرايتىن قازىر جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل جوبالار – ەنەرگەتيكانى «جاسىل» باعىتقا كوشىرۋ جانە جاڭارتىلاتىن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ كولەمىن ارتتىرۋ جونىندەگى كەشەندى باعدارلامانىڭ ءبىر بولىگى.
ولار جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ مەن ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋدىڭ نەگىزىن قالايدى.
– ەڭ كوپ تالقىلانعان باستامالاردىڭ ءبىرى – سيرەك جانە سيرەك جەر مەتالدارىن ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ جوبالارىن قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسى. بۇل قازاقستانعا تەك كەن وندىرۋمەن شەكتەلمەي, اككۋمۋلياتورلار مەن ەلەكترونيكا بولشەكتەرىن دە شىعارادى عوي؟
– ءيا, قۇنى 1 ملرد دوللار تۇراتىن باعدارلامانىڭ ىسكە قوسىلۋى – الەمدىك ەنەرگەتيكالىق بەتبۇرىسقا جانە اسا ماڭىزدى ماتەريالدارعا سۇرانىستىڭ ارتۋىنا بەرىلگەن ناقتى جاۋاپ. ەلەكترونيكا, اككۋمۋلياتور ونەركاسىبى, جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكا جانە جوعارى تەحنولوگيالى ماشينا جاساۋ ءدال وسى ماتەريالدارسىز دامي المايدى.
قدب ليتي, كوبالت, ۆولفرام جانە باسقا دا كەلەشەگى بار مەتالداردى ءوندىرۋ مەن وڭدەۋدى قارجىلاندىرادى. سيرەك جانە سيرەك جەر مەتالدارىنا ارنالعان باعدارلامادا قاتىسۋدىڭ ەڭ تومەنگى شەگى – 5 ملرد تەڭگە, ال كرەديتتەۋ مەرزىمى 20 جىلعا دەيىن بەلگىلەنگەن. بۇل قۇرال كۇردەلى تەحنولوگيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا دايىن, بىراق ۇزاقمەرزىمدى ءارى بولجامدى قارجىعا مۇقتاج ورتا بيزنەس ءۇشىن قولجەتىمدى بولا تۇسەدى. مۇنداي قارجىلاندىرۋ, اسىرەسە, ينۆەستيتسيالىق كەزەڭى ۇزاق سالالار ءۇشىن ماڭىزدى. سەبەبى مۇندا كاپيتالدىڭ تەز قايتۋى مۇمكىن ەمەس, ال ەكونوميكاعا بەرەتىن اسەرى ۇزاقمەرزىمدى ءارى جۇيەلى بولادى.
بۇعان قوسا, ەكسپورتتىق-كرەديتتىك اگەنتتىكپەن بىرلەسكەن كەشەندى قىزمەت جانە كلاستەرلىك ءتاسىل بويىنشا بەكىتىلگەن رەگلامەنتتەر جوبانى قارجىلاندىرىپ قانا قويماي, ونى ساباقتاس باعىتتارمەن بايلانىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە باعدارلاما جەكەلەگەن كاسىپورىندارعا عانا ەمەس, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قۇرىلىمدىق جاڭارۋىنا دا قىزمەت ەتەدى. مۇنداعى باستى باسىمدىق – وڭدەۋ, تەحنولوگيالىق دامۋ جانە قوسىلعان قۇنى جوعارى ءونىم شىعارۋ.
– 2026 جىل ەلىمىزدە تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت جىلى دەپ جاريالاندى. قدب پروتسەستەرىندە جاساندى ينتەللەكت قالاي قولدانىلىپ جاتىر؟ تاۋەكەلدى باعالاۋدان باستاپ جوبالاردىڭ ورىندالۋىن ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە باقىلاۋعا دەيىنگى جۇمىستار تسيفرلاندى ما؟ قارجىلاندىرۋ الۋ ءراسىمى تولىق تسيفرلىق فورماتقا ءوتتى دەۋگە بولا ما؟
– قدب دامۋ بانكى رەتىندە تسيفرلىق شەشىمدەردى جۇيەلى دامىتىپ كەلەدى. بىزدە جوبالاردى باعالاۋ جانە مونيتورينگتى اۆتوماتتاندىرۋ كەزىندە جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ جۇمىستارى بۇرىننان جۇرگىزىلىپ جاتىر. ءبىز ءۇشىن تسيفرلىق ينفراقۇرىلىم بانك كليەنتتەرىنە جوبالارىن جىلدام ءارى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋعا كومەكتەسۋى ماڭىزدى.
قازىر بانك كليەنتتەردىڭ قارجىلىق ەسەپتىلىگىن جاساندى ينتەللەكتىنىڭ كومەگىمەن بۇرىنعىدان جىلدام تەكسەرەدى. جۇيە قۇجاتتاردى ءوزى وقىپ, دەرەكتەردى ءوزى تانيدى. وسى ماقساتتا KDB Document Service اتتى جاڭا سەرۆيس ىسكە قوسىلدى. وعان بانكتىڭ قورعالعان ىشكى جەلىسىندە جۇمىس ىستەيتىن اقىلدى جي كومەكشىلەرى ەنگىزىلگەن. بۇل دەرەكتەردىڭ تولىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەدى.
سونىمەن قاتار KDB Product Space پلاتفورماسى پايدا بولدى. بۇل – كرەديتتەۋ پروتسەسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعىنا ارنالعان بىرىڭعاي تسيفرلىق كەڭىستىك. وندا جوبانىڭ قوزعالىسىن ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە باقىلاۋعا بولادى. ايتا كەتۋ كەرەك, بانكتە جاساندى جي قايتالاناتىن قاراپايىم پروتسەستەردى اۆتوماتتاندىرۋ ارقىلى ۋاقىتتى قىسقارتۋ ءۇشىن قولدانىلادى. ال تۇپكىلىكتى شەشىمدى بۇرىنعىداي ساراپشىلار قابىلدايدى.
بۇدان بولەك, قدب قاراجات قوزعالىسىنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن قازاقستان ۇلتتىق بانكىنىڭ تسيفرلىق تەڭگەنى ەنگىزۋ جونىندەگى پيلوتتىق جوباسىنا قاتىستى. بۇل قۇرال قاراجاتتىڭ قوزعالىسىن باقىلاۋعا جانە ونىڭ ماقساتسىز جۇمسالۋىنا جول بەرمەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– قازاقستان دامىعان نارىقتارعا شىعۋ ءۇشىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي بولۋعا ۇمتىلادى. جاسىل كليمات قورىمەن ىنتىماقتاستىق جانە ESG قاعيداتتارىن ەنگىزۋ قدب-عا جوعارى حالىقارالىق رەيتينگتەردى ساقتاپ, ەلگە تومەن مولشەرلەمەلى كاپيتال تارتۋعا قالاي كومەكتەسەدى؟
– 2025 جىلى بانكتىڭ كوپتەگەن قارجىلىق كورسەتكىشى جاقساردى. نەسيە پورتفەلى 3,5 ترلن تەڭگەگە, ليزينگ پورتفەلى 2,4 ترلن تەڭگەگە جەتتى. ينۆەستورلاردىڭ قدب-عا جوعارى سەنىمى, ەڭ الدىمەن, ينۆەستيتسيالىق دەڭگەيدەگى كرەديتتىك رەيتينگتەرمەن بايلانىستى. Fitch اگەنتتىگىنىڭ BBB/تۇراقتى جانە Moody’s اگەنتتىگىنىڭ Baa1/تۇراقتى رەيتينگتەرى sovereign دەڭگەيمەن شامالاس جانە بانكتىڭ قارجىلىق ورنىقتىلىعى مەن قىزمەتىنىڭ اشىقتىعىن راستايدى. تامىز ايىندا Standard & Poor’s حالىقارالىق رەيتينگ اگەنتتىگى بانكتىڭ كرەديتتىك رەيتينگتەرى بويىنشا بولجامدى «تۇراقتىدان» «پوزيتيۆتىگە» كوتەردى.
جەلتوقساندا بانكتىڭ ورنىقتى دامۋ سالاسىنداعى بەلسەندى جۇمىسى Sustainable Fitch حالىقارالىق رەيتينگ اگەنتتىگى تاراپىنان جوعارى باعالاندى. بۇگىندە بۇل – اتالعان اگەنتتىك باعالايتىن قارجى ينستيتۋتتارى اراسىنداعى ەڭ جوعارى ESG رەيتينگ.
جىلدىڭ ماڭىزدى وقيعالارىنىڭ ءبىرى – بانكتىڭ جاسىل كليمات قورىنان تىكەلەي قول جەتكىزە الاتىن ۇلتتىق ۇيىم رەتىندە اككرەديتاتسيا الۋى.
– الەمدىك ساۋدا جولدارى قايتا قۇرىلىپ جاتقان جاعدايدا قدب 2025–2026 جىلدارى وتاندىق وندىرۋشىلەرگە ەكسپورتتىق وپەراتسيالاردى كەپىلدەندىرۋ جانە ساقتاندىرۋ بويىنشا قانداي جاڭا قۇرالدار ۇسىندى؟
– بانك 2024–2029 جىلدار ارالىعىندا وڭدەۋ ونەركاسىبى مەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا شامامەن 19,7 ترلن تەڭگە باعىتتاۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل رەتتە ءبىز ەل ەكونوميكاسىنا بارىنشا جوعارى مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەر بەرەتىن جوبالارعا باسىمدىق بەرەمىز. وسى ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن بانك ءارتۇرلى قۇرالداردى پايدالانادى. ولاردىڭ قاتارىندا ورتا جانە ۇزاقمەرزىمدى كرەديتتەۋ, سينديكاتتالعان قارجىلاندىرۋ, ليزينگ جانە كەپىلدىك بەرۋ بار.
تاۋەكەلدى ءبولىسۋ قۇرالدارىن, سونىڭ ىشىندە كەپىلدەندىرۋدى دامىتۋ ماڭىزدى باعىتقا اينالىپ كەلەدى. بۇل بيزنەسكە تۇسەتىن سالماقتى ازايتىپ, ەكسپورتقا باعدارلانعان جوبالار ءۇشىن قارجىلاندىرۋدىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرادى.
قدب مەن «بايتەرەك» حولدينگى بيزنەسكە قولايلىراق قولداۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرىپ جاتىر. 2025 جىلعى ماۋسىمدا بانك بىرىڭعاي قارجىلاندىرۋ شارتتارىن جاريالادى. ال «دامۋ» قورى جانىنداعى جاڭا كەپىلدىك قورى جوبا قۇنىنىڭ 30%-ىنا دەيىن جابا الادى. بۇل كرەديتورلار ءۇشىن تاۋەكەلدى تىكەلەي تومەندەتىپ, كومپانيالاردىڭ ۇزاقمەرزىمدى قارجىعا قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتەدى.
شىن مانىندە, «بايتەرەك» حولدينگىنىڭ ينۆەستيتسيالىق ينستيتۋت رەتىندە قايتا جاڭارۋى توپ ىشىندەگى قولداۋ تىزبەگىن تولىق قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. باس كومپانيا دەڭگەيىندە ينۆەستيتسيالىق باسقارۋ مودەلىنە كوشۋ سۋبسيديا, كەپىلدىك, قدب-نىڭ ءىرى قارىز كاپيتالى قاتار قاجەت بولاتىن كۇردەلى مامىلەلەردى قۇرىلىمداۋدى ەداۋىر جەڭىلدەتتى. بۇل وڭدەۋ ونەركاسىبى جوبالارى بويىنشا شەشىم قابىلداۋ جىلدامدىعىن ارتتىرىپ, ەلىمىزدى ينستيتۋتسيونالدىق ينۆەستورلار ءۇشىن الدەقايدا تارتىمدى ەتەدى.
سونداي-اق 2025 جىلى قدب جالپى سوماسى شامامەن 2,48 ملرد دوللارىنا تەڭ 5 جەرگىلىكتى وبليگاتسيا شىعارىلىمىن, 5 ەۋرووبليگاتسيا شىعارىلىمىن ورنالاستىردى. نەگىزگى مامىلەلەردىڭ قاتارىندا ورتالىق ازياداعى يۋانمەن شىعارىلعان العاشقى ەۋرووبليگاتسيا بار. بۇل بانكتىڭ جوبالاردى قارجىلاندىرىپ قانا قويماي, ەكونوميكا ءۇشىن ۇزاقمەرزىمدى ءارى ارتاراپتاندىرىلعان قورلاندىرۋدىڭ ورنىقتى نەگىزىن قالىپتاستىرىپ وتىرعانىن كورسەتەدى.
بۇدان بولەك, قدب مەملەكەتتىك-جەكەشەلىك ارىپتەستىك فورماتىنداعى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىن تارتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس شەتەلدىك ارىپتەستەردىڭ قاتىسۋىمەن تولىق قارجىلاندىرىلاتىن, سۇيەمەلدەنەتىن باستامالار پورتفەلى قالىپتاستىرىلىپ, ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.
وتكەن جىلعى ماڭىزدى جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى – قىتايدىڭ قارجى ينستيتۋتتارىمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ بەلسەندى دامۋى. قىتايدىڭ مەملەكەتتىك دامۋ بانكى مەن ەكسپورت-يمپورت بانكىندە ارقايسىسى 1 ملرد دوللارىن قۇرايتىن, اقش دوللارىمەن جانە قىتاي ءيۋانى ارقىلى يگەرۋگە بولاتىن ەكى كرەديتتىك جەلى اشىلدى. سونىمەن قاتار بانك Bank of China-دان 1 ملرد ءيۋانى جانە Alatau City Bank اق-دان 50 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارىز قاراجاتىن تارتتى.
جالپى, سوڭعى جىلدارى قدب شيكىزاتتىق ەمەس سەكتور مەن ينفراقۇرىلىم ءۇشىن 8 ترلن تەڭگەدەن استام قارىز رەسۋرسىن تارتتى. ولاردىڭ قاتارىندا J.P. Morgan, JBIC, BNP Paribas, China Development Bank, Sinosure سياقتى جەتەكشى حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى بار.
– مەملەكەت باسشىسى 2028 جىلعا قاراي «تسيفرلىق ۇلت» قالىپتاستىرۋ جانە فيسكالدىق ورنىقتىلىققا قول جەتكىزۋ ماقساتىن قويدى. ءۇش جىلدان كەيىنگى قدب-نى قالاي ەلەستەتەسىز؟ بانك قازاقستاننىڭ ورتالىق ازياداعى كوشباسشىلىعىن بەكەمدەۋگە كەپىل بولۋعا دايىن با؟
– بىرىنشىدەن, قدب زاماناۋي ينفراقۇرىلىمدى – ەنەرگەتيكا, لوگيستيكا, كولىك, تسيفرلىق شەشىمدەر جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدا شەشۋشى ءرول اتقارۋعا ءتيىس. بۇل وتاندىق ونەركاسىپتىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنە قاجەتتى نەگىز بولادى. سونىمەن قاتار حالىقارالىق كومپانيالار ءۇشىن ەلىمىزدى بيزنەس پەن ءوندىرىس جۇرگىزۋگە تارتىمدى ەل رەتىندە تانىتادى.
ەكىنشىدەن, ءبىز وتاندىق ونەركاسىپتىڭ سەرپىندى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتىمىز. كومپانيالارعا تەك ءونىم وندىرۋگە ەمەس, جاھاندىق نارىقتا باسەكەگە تۇسۋگە, ەكسپورتتى ۇلعايتۋعا, جاڭا تەحنولوگيالار مەن جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا كومەكتەسۋىمىز كەرەك.
ەڭ باستىسى, مۇنىڭ ءبارى ءاربىر تۇرعىنعا سەزىلۋگە ءتيىس. جايلى قالالار, سەنىمدى جولدار, ەنەرگياعا جانە ساپالى قىزمەتتەرگە قولجەتىمدىلىك – ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدىڭ تۇپكى ناتيجەسى وسى.
اڭگىمەلەسكەن –
قىمبات توقتامۇرات,
«Egemen Qazaqstan»
