سالا ماماندارى كىشى تالدىكول مەن تالدىكول اراسىندا ەشقانداي تابيعي بايلانىس جوق ەكەندىگىن العا تارتسا, تابيعات جاناشىرلارى كەرىسىنشە, كىشى تالدىكولدىڭ پايدا بولۋ تاريحى تىم تەرەڭدە ەكەنىن دالەلدەۋگە تىرىسىپ جاتىر. ال ەكولوگتاردىڭ ەندى ءبىر توبى قالانىڭ قاق ورتاسىندا مۇنداي سۋ ايدىنىنىڭ بولۋى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلمەيتىنىن تىلگە تيەك ەتەدى. كول ماڭىندا تۇراتىن ەلوردالىقتار دا ونىڭ بەلگىلى بولىگىن قۇرعاتىپ, قۇرىلىس الاڭ رەتىندە پايدالانۋدى قۇپتايدى. سول سەكىلدى كولدىڭ قالعان بولىگىندەگى زياندى شوگىندىنى تازارتىپ, ونداعى تىرشىلىك يەلەرىن ساقتاۋعا دا ەشقانداي قارسىلىق جوق.
كىشى تالدىكول ماسەلەسىنە قاتىستى پىكىر بىلدىرگەن ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى دە بۇل كولدىڭ پايدا بولۋى, سۋىنىڭ ازايۋى ماسەلەلەرىن جان-جاقتى زەرتتەۋ كەرەكتىگىن ايتادى. البەتتە, عىلىمي نەگىزگە سۇيەنگەن زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى بۇعان دەيىن كىشى تالدىكولدىڭ پايدا بولۋىنا قاتىستى ايتىلىپ كەلگەن نۇسقانىڭ دۇرىستىعىنا كوپشىلىكتىڭ كوز جەتكىزەرىنە كۇمان جوق.
ماسەلەن, ءدال وسى پروبلەماعا قاتىستى وتكەن ءباسپاسوز بريفينگىندە نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇرلان ۇرانحاەۆ تالدىكول مەن ونداعى جۇرت كىشى تالدىكول اتايتىن سۋلى-باتپاقتى اۋماقتى بايلانىستىرۋعا نەگىز جوقتىعىن ايتقان.
- بۇل سۋ ايدىنىنا كىشى تالدىكول دەپ اتاۋ بەرۋدىڭ ءوزى قاتەلىك. مۇنداي اتاۋ نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ سۋ قورىندا بولعان ەمەس. وسى ماسەلەمەن اينالىسقان ەكى جىل ىشىندە جەرگىلىكتى جەردىڭ بايىرعى تۇرعىندارىمەن كەزدەسىپ, وسى اتاۋعا قاتىستى دەرەكتەردى سۇراستىردىم. سونداي-اق 1976 جىلى تۇسىرىلگەن كوسموستىق تۇسىرىلىمدەردى دە كوردىم. وندا تالدىكول كورسەتىلگەن. ونىڭ قاسىندا قازىر باستى ماسەلەگە اينالعان كىشى تالدىكول جوق. بۇل قالدىق سۋدان, جاۋىن-شاشىن سۋىنان پايدا بولعان كولشىك, – دەگەن نۇرلان ۇرانحاەۆ.
دەمەك, قالا اكىمدىگى كىشى تالدىكولدى تولىعىمەن قۇرعاتۋعا مۇددەلى ەمەس. شاھاردىڭ باس جوسپارىنا ساي الەۋمەتتىك نىساندار مەن كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇرىلىسى ونىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىندە عانا جۇرگىزىلەدى. ەسەسىنە سوندا قونىستاناتىن تۇرعىنداردىڭ جايلىلىعى ءۇشىن كولشىكتىڭ تابانىنداعى قوقىس تازارتىلىپ, تەرەڭدەتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەك. ناتيجەسىندە بۇگىندە زياندى شوگىندىلەردەن تۇراتىن ايدىننىڭ اۋماعى 20 گەكتار بولاتىن جاساندى كولشىككە اينالادى. بۇل وسىنداعى فلورا مەن فاۋنانى ساقتاپ قالۋدىڭ قامى.
– قالا اكىمدىگىنىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە تابيعاتتى پايدالانۋ باسقارماسىنا اپتا سايىن كىشى تالدىكولدى ءدال قازىرگى كۇيىندە ساقتاپ قالۋدى ءسوز وتكەن 1-2 ءوتىنىش تۇسەدى. كەرىسىنشە ونداعى ماسا مەن كەنەنىڭ كوبەيىپ كەتكەنىن, جاعىمسىز يىستەن دەمالۋ قيىنداعانىن ايتىپ شاعىمدانۋشىلاردىڭ قاراسى قالىڭ.
شىندىعىندا, «كىشى تالدىكولدى ساقتاپ قالايىق!» دەپ ۇرانداتىپ جۇرگەن بەلسەندىلەردىڭ كوبى وندا تۇرمايدى. سوندىقتان ولار كول اۋماعىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ قالاۋى مۇلدەم باسقا ەكەنىنەن حابارسىز, – دەيدى نۇر-سۇلتان قالاسى قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە تابيعاتتى پايدالانۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ءاليا قوجاباەۆا.
جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن بىرگە قالا قوناقتارى دا كىشى تالدىكول جاقتان كەلەتىن جاعىمسىز ءيىستىڭ جويىلعانىن قالايدى.
- مەن قالانىڭ ىرگەسىندەگى تسەلينوگراد اۋدانىندا, شالقار اۋىلىندا تۇرامىن. كەزىندە اقمولا, قازىر نۇر-سۇلتان اتالعان قالاعا كەلگەن سايىن ءبارىمىز وسى ءبىر كولدەن كەلەتىن جاعىمسىز يىستەن قۇتىلۋدى ارماندايتىنبىز. قازىر دە قالانىڭ كوركىنە, ءسان-سالتاناتىنا ەشقانداي داۋ ايتا المايمىن. بىراق سول باياعى كولدەن شىعاتىن ك ۇلىمسى ءيىس قولقانى قابادى. بۇل ەل استاناسىندا ءتۋريزمدى دامىتۋعا ءوز كەسىرىن تيگىزەدى. مەن كىشى تالدىكولدىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن قۇرعاتىپ, ونى قۇرىلىس الاڭىنا اينالدىرۋعا قارسى ەمەسپىن. ال قالعان بولىگىنىڭ ءتۇبىن تازارتىپ, ايدىنىن تەرەڭدەتۋدى دە قۇپتايمىن. بۇل قالانىڭ بولاشاعى ءۇشىن قاجەت, – دەيدى شالقار اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ءرازيا شامەتوۆا.
تۇپتەپ كەلگەندە ەل استاناسى رەتىندە دامۋدىڭ داڭعىلىنا تۇسكەن قالانىڭ قاق ورتاسىندا ءارى باستى تۋريستىك نىسانداردىڭ جانىندا مۇنداي ماسەلەلى كولدىڭ بولۋىن ەكولوگيالىق قوزعالىس وكىلدەرى قۇپتامايدى. «بايتاق بولاشاق» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى ازاماتحان ء امىرتايدىڭ ايتۋىنشا, قالانىڭ ورتاسىنداعى كولدى قۇرعاتىپ, وندا قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ الەمدىك تاجىريبەدە بار. ءارى بۇل تاجىريبە سالاداعى حالىقارالىق ستاندارتتارعا دا قايشى كەلمەيدى.
- تالدىكول ماسەلەسىن كوپتەن زەرتتەپ جۇرگەن مامان رەتىندە مۇنداعى سۋ ايدىنىنىڭ كارىز سۋلارىن توگۋدەن پايدا بولعانىن ايتا الامىن. كەيىن ەرىگەن قار سۋىمەن, جاۋىن-شاشىننان تولىعىپ وتىرعان بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان سۋلى-باتپاقتى بۇل اۋماقتى كىشى تالدىكول دەپ اتاۋعا بولمايدى.
ودان سوڭ ەسكەرەتىن ماڭىزدى ءبىر جايت بۇۇ-نىڭ ەكولوگيالىق ستاندارتتارىنا ساي قالانىڭ ىشىندە ساسىق ءارى ايدىنى بىلعانعان كولشىك بولماۋى كەرەك. بۇل تۇرعىدان اكىمدىك تاراپىنان كولدىڭ جەكەلەگەن اۋماعىن قۇرعاتۋ, ەندى ءبىر بولىگىنە اباتتاندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى قولعا العانى قۋانتادى, – دەيدى ەكولوگيالىق بەلسەندى.
راسىندا, الەم ەلدەرىندە كىشى تالدىكول سىندى باتپاقتى-سۋلى اۋماقتى ءىشىنارا قۇرعاتىپ, ونى قالانىڭ ينجەنەرلىك-ينفراقۇرىلىمىن جەتىلدىرۋدە پايدالانۋ تاجىريبەسى بار. ماسەلەن ءپاريجدى كەزىندە ريم وتارلاۋشىلارى ليۋتەتسيا دەپ اتاعان. لاتىن تىلىنەن اۋدارعاندا بۇل اتاۋ «باتپاقتى» دەگەن ماعىنانى بەرەدى. پاريجدەگى كۆارتالداردىڭ ءبىرى ءالى كۇنگە دەيىن «مارە» دەپ اتالادى. اتاۋى باتپاق دەگەن ماعىنانى بەرەتىن بۇل كۆارتال سەنا وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان.
ۇلىبريتانيا استاناسى لوندوننىڭ كەي بولىگى تەمزا وزەنىنىڭ ءبىر كەزدەرى سۋلى-باتپاقتى اۋماعىندا بوي كوتەرگەن. سونداي-اق بەرلين مەن بريۋسسەل قالالارى دا باتپاقتىڭ ۇستىنە سالىنعان ەكەن. ۋكراينا استاناسى كيەۆتىڭ دە اۋماعىن كەڭەيتۋدە باتپاقتى جەرلەردى قۇرعاتىپ, ورنىن قۇرىلىس الاڭىنا اينالدىرۋ تاجىريبەسى كەڭىنەن پايدالانىلعان كورىنەدى.
جوعارى دا اتالعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن ەلوردانىڭ ساۋلەتتىك كەلبەتىن باس جوسپارعا ساي دامىتۋدا قولدانۋدا ۇتىلماسىمىز انىق. كەرىسىنشە, قالا اكىمدىگى ۋادە ەتكەندەي تالدىكول جانىندا قورىق, ورمان-ساياباق ايماعى بار ەلىمىزدەگى العاشقى تابيعي ساياباقتى اشۋ اۋماقتاعى كوپ تۇيتكىلدىڭ سوڭعى نۇكتەسىن قويادى. ءوز كەزەگىندە, بۇل تابيعي ساياباقتىڭ جاعىمسىز ءيىس پەن زياندى جاندىكتەردەن زارەزاپ بولعان جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن قالا قوناقتارىنىڭ سۇيىكتى ورنىنا اينالارىنا كۇمان جوق.
شىنبولات كۇزەكباي
