ادەبيەت • 17 ماۋسىم، 2021

قىزعىش قۇس پەن كوڭقارعا

49 رەت كورسەتىلدى

جاستايىنان قورعاسىن زاۋىتىندا ەڭبەك ەتكەن تاكەن الىم­قۇلوۆتىڭ ويى قاي شىعارماسىندا دا قورعاسىن بۇلتتارداي قوپارىلا، قوتارىلا كوشىپ جاتادى. سونىڭ ءبىر بەلگىسى دە وسى اڭگىمەسىنەن كورىنەدى. جالپى، تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ «قاراوي» اڭگىمەسى – ماحامبەت ءومى­رىنىڭ ءبىر كۇنىن عانا سۋرەتتەسە دە، سول ءبىر كۇن ارقىلى ءبىر عۇمىردىڭ سىرىنا تەرەڭ بويلاعان، ارىدەن ويلاعان، اقىننىڭ ءومىر-دەرەگى سى­عىمدالىپ، نىعىزدالىپ، بىراق كەڭىنەن قولدانىلعان، ادەبي تروپتاردى مولىنان پايدالانا وتىرىپ، شەبەرلىكپەن سومدالعان، پىسكەن، شيرىققان اڭگىمە.

«اقىراپتىڭ ۇزاق تۇنىندە ما­حام­بەتتىڭ ۇيقىسى شالا بول­دى. الدەنەدەن كوڭىلى الاعارجاق­تانىپ، جۇرەگى ورەكپىپ، دوڭبەكشىپ شىقتى. قۇلقىن سارىدە تو­سەكتەن تۇرىپ، تىسقا شىعىپ ەدى. ءۇيىنىڭ جانىندا ءبىراز تۇرىپ قالدى».

«قاراوي» اڭگىمەسى وسى ءبىر ەلەگىزۋلى كۇيدەن ەمەۋرىن تانىت­قانداي بولىپ باس­تالادى. ول قانداي كۇي ەدى؟ ماحامبەتتى نە الاڭداتادى؟ بۇل قاي كۇن ەدى؟

بۇل – 1846 جىلدىڭ 20 قازانى. اقى­راپتىڭ اقىرعى تۇندەرىنىڭ بىرىندە اقجايىق اڭىراپ قال­دى. ول زاردىڭ سال­ماعى باتىستى عانا ەمەس، بۇكىل قا­زاق دالاسىنىڭ ومىرتقاسىن وپىرىپ جى­بەرگەندەي كۇيزەلتتى.

ەندىگى كۇندە ەلسىز قالعان قۇ­لا تۇزگە اينالعان قاراويدا اقىن ماحامبەت، باتىر ماحام­بەت بوي تاسالاپ جاتىر. ونىڭ بوي تاسالاۋىنىڭ سىرى – ورىن­بور قازاقتارىنىڭ باتىس بولىگىن بيلەۋشى بايماعامبەت سۇلتان­نىڭ ماحامبەتتىڭ باسىنا تىككەن بايگەسى. اقىندى ولتىرگەن ادامعا – مىڭ سوم، باسىن كەسىپ الىپ كەل­گەنگە بەس ءجۇز سوم سىي تاعا­يىن­دايدى. جاندايشابى كوپ جاسقانشاق زاماندا، قورقاۋى كوپ قورعانشاق زاماندا بۇعان سۇرانعان كىسىنىڭ قاراسى از بولسىن با؟ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ەزۋىنەن سۋ اعادى. بىراق باتىردىڭ ۇستىنە باسىپ كىرۋگە كىمنىڭ ءداتى جەتىپ، باتىلى بارسىن؟ السا، ايلامەن الار، قايلامەن سوعىپ الا قويار كوپ كىسىنىڭ ءبىرى ماحامبەت ەمەس قوي. ال ايلانى كىم ىستەيدى، ايدا­لاداعى كىسىنىڭ ءبىرىنىڭ الداۋىنا ءتۇسىپ، ارباۋىنا بايلانار شاقتان اقىن ءوتىپ كەتكەلى قاشان.

ايلانى جاسار ادامىڭىز دا سول، ماحامبەتتىڭ ءوز تۋىسى ىقى­لاس تولەۋ­ ۇلى. ماحامبەتتىڭ ىشكى ارپالىسىن، ىشكى ارپالىستان تۋعان ىركەس-تىركەس ويلارىن كوگەندەي وتىرىپ، جازۋشى ماحامبەتتى ەلمەن استارلاستىرۋشى، جۇرتپەن جال­عاستىرۋشى وسى ىقىلاس ەكە­نىن سەزدىرەدى.

سول ىقىلاس تولەۋ ۇلىنىڭ ء«تاتتى ۇرتتىلىعىن» ايتا وتىرىپ، ءبىر جۇما بۇرىن باتىرمەن قوشتاساردا: «ماقا، ءسىزدى قالىڭ ەل قورعاشتاۋدا. كەلەر جولى سەنىمدى كىسىلەردى ەرتە كەلمەكپىن»، دەگەن.

«بۇعان يلانعان ماحامبەت جانسىز جولاۋشىنىڭ ارتىنان سۇيسىنە قاراپ تۇرعاندا، ونىڭ كۇدىرەيگەن جاۋىرىنىنان كۇدىك الىپ قالىپ ەدى. «مىنا سۇڭعىلا مىرس-مىرس ك ۇلىپ بارا جاتقان جوق پا؟» دەپ سازارعان. ەندى ويلاسا، سودان بەرى كوڭىلىنەن كومەسكىلىك ارىلماعان ەكەن. بۇگىن تۇندە ۇيقى­سىنىڭ شالا بولۋىندا دۇدا­مال­دىقتىڭ دەرتى جاتقانداي» دە­گەن جولداردان ماحامبەتتى الاڭ­داتقان كۇيدىڭ استارىن كورەمىز. ىقىلاستىڭ «كۇدىرەيگەن جاۋىرىنىنان كۇدىك الۋىنىڭ» سىرى دا تىم الىستا جاتىر.

تاكەن الىمقۇلوۆ اڭگىمەنىڭ اقىرعى تۇيىنىندە: «ماحامبەتتىڭ جۇيرىك كۇرەڭى قارا بەتتىڭ استىندا ويناقشىپ شىعا كەلدى»، دەيدى. مىنە، وسى قارا بەت – كۇ­دىرەيگەن جاۋىرىندى، ىشتەن شىققان سات­قىن ىقىلاس. اڭگىمە تاقىرىبى جەردىڭ اتىمەن عانا قاراوي اتالىپ وتىرعان جوق، سول تۇستاعى زا­مان­نىڭ زار كۇيى، ادامنىڭ دۇش­پاندىعى مەن ساتقىندىعى، ىقى­لاستىڭ ەكىجۇزدىلىگى دە – قاراوي دەپ بەرىلىپ وتىرعانىن تۇسىنەمىز.

تاعى ءبىر پارالەلل – قىزعىش قۇس پەن كوڭقارعا.

ەسىك الدىندا ويلانىپ تۇرعان ما­حامبەتتىڭ توبەسىن اينالا ۇش­قان بار­ماقتاي عانا قىزعىش قۇستى جازۋشى «اۋە­دە ۇشقان قىزعىش: «ەكەۋمىزدىڭ تاع­دى­رىمىز ءبىر» دەگەندەي، قاناتىمەن بايەك بولادى» دەپ سۋرەتتەيدى.

ماحامبەت جىرلارىنىڭ ىشىندە­­­گى ءبىتىمى بولەك، پسيحولوگيالىق پارالەل­ليزم ءادىسىنىڭ كلاسسيكا­لىق ۇلگىسى سانالاتىن «اۋ، قىز­عىش قۇس» جىرىنداعى قۇستى جازۋشى اڭگىمەدە جاي قولدانىپ وتىرعان جوق.

1846 جىلدىڭ 20-شى قازا­نى ماحام­بەتتىڭ قۇسالىقپەن وت­كەن كوپ كۇنىنىڭ اقىرعىسى، امانات شاعى، سوڭعى ءساتى. ەكى تارلان ءبورى­نىڭ ءبىرى بولعان يساتاي جوق، يساتاي ولگەن، يساتايدى ولتىرگەن – يتارشىلىق.

قىزعىش قۇس – سول زامانداعى ما­حام­بەتتىڭ عانا ەمەس، كۇللى قا­زاق بالاسى­نىڭ، قايعىرعان جۇرت­تىڭ، بوداندىقتىڭ بوپساسىندا كەتىپ بارا جاتقان ەلدىڭ سيمۆولى. ال وعان قاراما-قارسى بەرىلىپ، سونىڭ انتيپودى بولىپ وتىرعان قۇس – كوڭقارعا.

اۋلاققا شىعىپ، ابدىراپ تۇر­­­عان ماحامبەت «ات ۇس­تىندە تا­لاي وي كەشتى. سوناۋ قىران­دار­­دى جايلاعان قالىڭ ەل سۇم­بى­لەدە وسى قاراويعا قۇلاپ، اي­نا­لا قونىس تەبەتىن شاق ەسكە ءتۇس­تى. جاز سوڭىنىڭ جەلىگى، كۇز با­سىنىڭ قامى توي-دۋمانى­مەن، قا­رە­كەت-قاربالاسىمەن كوز الدى­نان شۇبىرىپ ءوتىپ جاتتى. وسى شاقتا ماحامبەتتىڭ ۇستىنەن كوڭ­قارعا قارقىلدادى. ەرتەدە شارۋالار قىستاۋعا قاراي ويىساردا «كوڭقارعاسى تۇسكىر كەپ قاپتى عوي» دەسۋشى ەدى».

مىنە، تاعى دا سول كۇز، تاعى دا سول جەتىم قالعان قۇلا ءتۇز، تاعى دا قارقىلدا­عان كوڭقارعا. بىراق بۇل كوڭقارعا اكەسى وتە­مىس ءبيدىڭ ءتىرى كەزىندە، كەدەيلىك پەن كەمدىك­تىڭ بەلگىسىندەي بولىپ قارقىلداسا، بۇل جولى – سات­قىن­دىق پەن زالىمدىقتىڭ، ايارلىق پەن ايلاكەرلىكتىڭ، قورقاۋلىق پەن قوماعايلىقتىڭ سيمۆولى سە­كىلدى ەدى. كوڭقارعانىڭ بۇل قار­قىلى ىقىلاس باستاعان توپتىڭ تاياپ قالۋىنىڭ نىشانى رەتىندە كورسەتىلەدى.

ماحامبەتتىڭ ىشكى سەزىگى مەن كۇدىگى ونى الداعان جوق. ءارى-ءسارى كۇيگە تۇسىرسە دە، ارىدەن ويلاپ، ءبىر سۇمدىقتىڭ بولارىن ءوزى دە بىلگەندەي ەدى.

جالپى، اڭگىمەنىڭ ءون بويىندا وسى سەزىك پەن كۇدىكتىڭ قاتار ءورى­­لۋىن، قاتار بەرىلۋىن انىق باي­قايسىز.

ماحامبەتتىڭ شالا ۇيقىسى، ودان كە­يىن ء«ۇي جانىندا ۇزاتار قىزداي ۇزاق تۇرىپ قالعانىن ەن­دى عانا بايقادى. «اۋ، شىنىن­دا دا، ماعان نە كورىندى؟!» دەي­دى دەگبىرسىزدەنىپ. كورگەنىنە قى­زىعادى، كورگەنىنەن شوشيدى. دە­نەسىندە قىزۋ بار ما، قالاي؟ ەلىر­مەسى بار بالاداي بوپ تۇ­رۋى»، ىقىلاستىڭ كەشىگۋىنەن سە­كەم­دەنۋى، ونىڭ كۇدىرەيگەن جاۋى­رىنىنىڭ كوز الدىنان كەتپەي قويۋى، قىزعىشتىڭ ۇشىپ كە­لۋى، كوڭقارعانىڭ قارقىلداۋى، جارى اۋەستىڭ جايسىز ءتۇس كورىپ، ونى جورىماۋى، بارلاۋعا كەتكەن بالاسىنىڭ بوزادىردىڭ ساياڭدارىنان جىلقىنىڭ جاس تە­زەگىن كورۋى، اۋەستىڭ كەلگەن قو­ناقتاردىڭ ءجۇرىسىن جاراتپاي «بەسىندە مولادان قايتقان سۇ­يەك­شىدەي ميمىرت جۇرىستەرىن ۇنات­پاي تۇرمىن» دەۋى، ونىڭ ءۇيدى اينالا جۇگىرگەن بالاسىنا ء«ۇيدى اينالما. جامان بولادى» دەۋىنەن قايتا كۇدىكتەنۋى، ىقىلاستىڭ ءبىر ساتتە سونشا باۋىرساق بولا قالىپ، بالانى يىسكەۋى، ىقىلاستىڭ شە­گىر كوزىنىڭ تۇماندانىپ تۇرۋى، جاڭابەرگەن ءبيدىڭ كەلىپ، ما­حام­بەتكە جاقىن كىسىلىگى مول تو­لەپبەرگەننىڭ كەلمەۋى، جاڭا­بەر­گەن ءبيدىڭ يساتايدىڭ رۋحى­نا باعىشتاپ وقىپ وتىرعان سۇرەسىنەن جاڭىلۋى، نە كەرەك، سونىڭ ءبار-ءبارى ءبىر سۇمدىقتىڭ بولارىنان سۋىت حابارشىداي ەدى. باتىر سونى سەزسە دە، سەكەم الماي، تۇيسىنسە دە، تۇيىلە قالماي، اقىر سوڭىندا جارالى ارىستانداي الاسۇرىپ، جاۋعا تىزگىندى بەرىپ قويدى.

كەيىن، سول جىلدىڭ 5-ءشى قارا­شاسىندا بايماعامبەت سۇلتان ورىن­بور شەكارالىق كوميسسيا­سىنا حات جازادى، حاتتا: «مەن شە­كارالىق كوميسسيانىڭ تالابىنا باي­لانىستى ماحامبەتتى تۇتقىنعا الۋ ماق­ساتىندا 15 ادامنان جاساق قۇردىم. ول جاساقتا ىقىلاس تو­لەەۆ، ءجۇسىپ وتەۋلين، جاڭابەرگەن بوزداقوۆ، تورەجان تۇرىموۆ جا­نە ماحامبەتتىڭ اعايىنى، مۇسا نۇراليندەر بولدى. جاساق ماحامبەت اۋىلىنا جارتى شا­قى­رىمداي قالعاندا كيىز ۇيدەن ماحامبەتتىڭ ءىنىسى حاسەن جانە بەس قازاققا قوسىلىپ ماحامبەت تە شىقتى. ولار قاشۋ ماقساتىن­دا ءۇي سىرتىنان قاشىقتاۋ جەر­دە بايلاۋلى تۇرعان اتتارى­نا قاراي بەتتەگەن مەزگىلدە تورە­جان تۇرىموۆ اتىمەن شاۋىپ بارىپ، ماحامبەتتىڭ بايلاۋدا تۇر­عان اتىن بوساتىپ جىبەرەدى. ماحامبەت جاساقشىلارعا قارسى­لاسىپ، قولىنداعى قانجارمەن ۇم­تىلعاندا ءجۇسىپ وتەۋليننىڭ قانجاردى قاعىپ قالۋ ماقساتىندا جازاتايىم تيگەن ءبىر عانا شوق­پار سوققىسىنان قازا تاپتى» دەگەن اقپار بەرىلەدى. بۇل حابار­لامادان ماحامبەتتىڭ ءولىمى كەز­دەيسوق بولدى، ويىمىزدا ونى تۇت­قىنداۋ عانا بار ەدى دەگەندەي وي كورىنەدى، بىراق مۇنىڭ ءبارى دە الدىن الا ويلاستىرىلعان، ىمى­رالاسقان، جىمداسقان، جى­مىڭداسقان قۋلىقتىڭ، جەبىر سۇم­دىقتىڭ شارۋاسى ەدى. كەلەسى جىلى-اق بايماعامبەت سۇلتان وسى قىزمەتى ءۇشىن اقپاتشادان گە­نە­رال-مايور اتاعىن الادى. بىراق تاريح سونىڭ راقاتىن دا كورىپ ۇلگەرمەگەنىن ايتادى. پەتەربوردان قايتىپ كەلە جاتقان جولدا ماحامبەتتىڭ جاقتاستارى ۇيىمداستىرعان شابۋىلدان سۋعا كەتىپ، قازا تاپتى.

ال اڭگىمەنىڭ «قاراويدىڭ ۇس­تىندە كوڭقارعا مەن قىزعىش ۇشىپ ءجۇردى» دەپ تۇيىندەلۋى كىسى بالاسىن ءالى كۇنگە دەيىن ەرىكسىز كوككە قاراتاتىنى نەسى ەكەن؟!.

سوڭعى جاڭالىقتار

اقپاراتتىق حابارلاما

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

دوللار تاعى دا ارزاندادى

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار