ونەر • 16 ماۋسىم، 2021

كونەلىكتەردى وياتقان «كوكىل»

19 رەت كورسەتىلدى

ۇلى دالانى مىڭداعان جىل مەكەن ەتكەن قازاق ۇلىسى ءوزى­نىڭ تاريح جولىن سايىن ساحا­را توسىندەگى تاس بىتىكتەرگە عانا تاڭ­بالاعان جوق، ەسكى جىر-داستاندار مەن كۇي شەجىرەلەرگە دە اڭىز اس­تار­لاپ، ۇلت رۋحىن بۇزباي بۇگىنگە جەت­كىزدى. سولاردىڭ ىشىندە كۇن تۇبىنە جورتقان كوشپەلى جۇرت­تىڭ باعا جەتپەس بايلىعى – كو­نە كۇيلەرى ءبىزدىڭ سارقىلماس قازى­نامىز دەسەك بولادى.

تەرەڭىنە ۇڭىلگەن ادامعا قا­زاق­تىڭ كۇردەلى كۇيلەرى جاي عانا ىرعاققا قۇرىلعان سىلدىر ساز ەمەس، ىقىلىم زاماننان كەلەشەككە كەتەر كەرەمەت بايان، قۇنارى بۇزىلماس قۇندىلىق ەكەنىن ءبىز ارقاشان ماقتانىشپەن ايتۋىمىز كەرەك.

تۇسىنگەنگە قاراعاي قوبىزدان توگىلگەن قاينار-قاينار كۇيلەر، قىزىل ارشا دومبىرانىڭ شانا­عىنان شارتاراپقا تاراعان اسقاق اندەر باعزىنى بۇگىنگە جالعاپ، تاريحي ساباقتاستىقتى ۇزبەي كەلە جاتقان ءبىزدىڭ رۋحاني ىشكى تىرە­گىمىز ەكەنى داۋسىز.

قاراپايىم عانا قازتۋعان جى­­راۋدىڭ «الاڭ دا الاڭ، الاڭ جۇرتىن» تىڭداپ كورەلىكشى. كو­نە تۇركىلىك سارىننان الاش بالاسىنىڭ ارقاسىن قوزدىرار، ارۋاعىن شاقىرتار ايباتتى رۋح ەسىپ، بالپاڭ اسىپ شىعا كەلەسىڭ! ارينە، بۇل جەردە اقىننىڭ بۇ­رىنداپ باستاپ، كوكسەرەك نايزاسى كوكتەگى بۇلتتى سىپىرار دۋالى سوز­دەرى شىعارمانىڭ وسىنشا­لىق قۋاتىن ارتتىرىپ تۇرعانى داۋسىز. دەگەنمەن قاتپار-قات­پار تا­ريحتىڭ قويناۋىنان قا­زىلىپ الىنعان وسىناۋ ساف دۇ­نيەنىڭ سارايىن اشقان ۇلى سازدىڭ دا ەرەكشە سىرى بارىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.

بۇل كونە جوسىقتى، ياعني باع­زى جىرلاردىڭ قۋاتىن كونە كۇي­دىڭ سيقىرىمەن سايكەستەندىرۋ ارعى تاريحتان بەرتىنگە الاشتىڭ اۋىز­شا تاريحى – اقاڭداردىڭ، اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ ساباقتاس­تىرۋىمەن جەتكەنىن بىلەمىز.

ونى دابىسى بولەك، شابىسى تۇيعىن جانىبەك كارمەنوۆتەردىڭ رەپەرتۋارىنا قوسۋ، سول ارقىلى بۇكىل قازاقتىڭ قان تامىرىندا­عى ۇلتتىق رۋحقا جان ءبىتىرۋ – نا­عىز رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ءتۇپ قاي­نارىنداي ەدى. ال ەندى سول امانات التىن ارقاۋدى كەلەشەككە كەمەلدەندىرىپ ۇزاتقان ونەرپاز رەتىندە ءبىز بەكبولات تىلەۋحاندى اتار ەدىك.

بايىرعى تاريحتى بايى­تىپ بولاشاق زەردەسىنە سىڭىرۋ­دە بەك­بولات قوبىزىنىڭ، دومبىرا­سى­­نىڭ ارقالار جۇگى اۋىر دا جا­­­ۋاپتى جۇك ەدى. ءبىر عانا اق­تام­­­بەردىنىڭ «كۇلدىر-كۇلدىر كىسى­نە­گەن» اتايى جىرى سۇگىردىڭ «ىڭ­­عاي­توكپەسىمەن» ىرعاقتاسا، بار­­­لىق حاندىق ءداۋىر ادەبيەتىنىڭ ال­تىن قازىنالى رۋحىن وياتتى.

سول ءداستۇرلى ونەردى دارىپ­تەۋ­شى بەكبولات ءبىر سۇحباتىندا جازۋشى ءابىش اعاسىنا جولى­عىپ قالعانىن اڭگىمەلەپ كە­لىپ: «اناۋ اقتامبەردىدەن بەرى قاراي توقتاپ قالدىڭدار. قازتۋ­عان قايدا؟ دوسپامبەت نەگە دارىپ­تەل­مەيدى سولاي؟ شالكيىزدى نەگە شال­قىتپايسىڭدار؟» دەگەنىن ايتادى. ونىڭ الدىندا ما ەكەن، بالكىم، كەيىن جازۋشى مۇحتار ماعاۋين ب.تىلەۋحاننىڭ تىڭنان تۇرەن سال­عان تاڭعاجايىپ كەشى تۋرالى «عا­سىر كونتسەرتى» دەپ ماقالا جا­زىپتى.

قوس كلاسسيكتىڭ قولپاشى ءوزى دە بۋىرقانىپ تۇرعان بەكبولات­تى «ىڭعايتوكپەنىڭ» ىعىندا قا­ل­-
دىرىپ قويدىرمايتىنداي ەدى. ءساتتى سيمبيوز كەيىن قالعىپ كەت­­كەن قازتۋعان جىرىن ويات­قان قا­زانعاپتىڭ «كوكىلى» بولادى. ونى وياتۋشى ءھام ورىنداۋشى ۇلى دالانىڭ ۇرانىنداي وتتى جىردىڭ تاريحىن بىلاي دەپ ەسكە الادى.

«سادۋاقاس بالماعامبەتوۆ دەيتىن اعام بولدى. ەسكىنىڭ كوزى، قازانعاپتىڭ ءداستۇرىن جالعاۋشى شىن ونەر يەسى ەدى. ساباق بەرىسى دە بولەك. نوتاعا شۇقشيىپ وتىرمايدى، كۇيدى ءۇستى-ۇستىنە تارتىپ-تارتىپ كەتىپ قالادى. سول كۇي­دىڭ لەبىمەن ءجۇرىپ ىنتىعىڭ ءوزى ويانادى. ەمىندىرىپ تارتادى، قى­زىقتىرىپ ۇيرەتەدى. سونداي كۇن­دەردىڭ بىرىندە ەسىمنەن ەش­قا­شان كەتپەيتىندەي ەتىپ كوكەيگە تۇس­كەن «كوكىلدى» تارتتى. ول كىسى دوم­بىرا تارتقاندا كۇي قايدا، كۇي­شى قايدا، ەكەۋى تۇتاس الەمگە اينالىپ ساناڭدى سازعا وراي­دى». سول «كوكىل» بۋلىعىپ تۇرعان كو­كەي­گە ابدەن تۇسكەن الدەبىر كۇ­نى قاز­تۋعاننىڭ جىرىنا جاتا كەتىپتى.

جيىرماسىنشى عاسىردىڭ جى­لاۋىق سارىنى شىنىمەن دە شامىرقانعان رۋحتى شالكيىزدىڭ تا­بيعاتىن اشا المايتىنى سياق­تى، ەسكى جىرلاردى كونە كۇي­لەرمەن قابىستىرعاندا عانا تاريحقا ءتىل بىتەدى ەكەن. زامان­دا­رى عانا ەمەس، جانرلارى دا جاقىن بولعاندىقتان بولار، كوزىمىز جەتكەندەي كونە كومبەنى «كوكىل» عانا اشىپ وتىر.

ايتپاعىمىز، بابادان بالاعا ميراس اسىل قازىنالارىمىزدى، اسىرەسە ەسكى جىرلارىمىزدى وسىن­داي كونە كۇيلەرگە تەلۋ ار­قىلى تەلەگەي-تەڭىز ساز بەن ءسوز ۇلتتىق جادىمىزدى جاڭعىرتىپ، تا­ري­حي سانامىزدى تاعى بىرنەشە عاسىر­عا تەرەڭدەتە تۇسەر ەدىك-اۋ!

سوڭعى جاڭالىقتار

اقتوبەدە قوقىس پوليگونى ورتەندى

ايماقتار • بۇگىن، 19:58

تۋريستكە دە ءتارتىپ بار

ايماقتار • بۇگىن، 18:06

دوللار قايتا قىمباتتاي باستادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:47

ۇقساس جاڭالىقتار