كولەڭكەدە قالعاندار
بۇل كورسەتكىشتەر پاندەمياعا دەيىن مەكتەپكە قاتىناپ وقىپ جۇرگەن قالىپتى بالالاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنە قاتىستى. اقىل-ويىندا اۋىتقۋى جوق, 12 مۇشەسى ساۋ, وقۋدا ەش كەدەرگىگە كەزىكپەيتىن, ۇيرەنۋگە ۇمتىلىپ تۇراتىن تالاپتى بالالاردىڭ ءوزىن قاشىقتان وقىتۋعا قينالدىق, ساپانىڭ ءتۇسىپ كەتكەنىن كوردىك. ال ەرەكشە بالالار, اسىرەسە ۇيدە وقيتىندار قالاي ءبىلىم الىپ جاتىر؟ ءدال وسى ماسەلە كولەڭكەدە قالىپ قويعانداي.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, بۇگىندە ەلىمىزدە ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن 18 جاسقا دەيىنگى 161 مىڭ 826 بالا بار. بۇل – تىركەلگەندەرى عانا. ءالى انىقتالماي, سونىڭ سەبەبىنەن تىزىمگە ىلىگە الماي, مۇگەدەكتىك انىقتاماعا قولى جەتپەي نەمەسە الۋعا جۇرەگى داۋالاماي جۇرگەن جاندار قانشاما. ەندى وسى تىزىمدەگى 12 864 بالا ورتا ءبىلىمدى ۇيدەن الىپ وتىر. بىراق سول ۇيدەن وقۋ دەگەننىڭ ءوزى اتى بار دا, زاتى جوق سيپاتىندا سەكىلدى.
اتا-انا ەرەكشە ءبىلىم بەرە المايدى
ەكى بىردەي ەرەكشە بالانى ءوسىرىپ وتىرعان انا تولقىن بايماحانوۆا قازىر 2-سىنىپتا وقيتىن قىزى بەگىمنىڭ وقۋعا قۇشتار ەكەنىن جەتكىزدى.
«وسىدان 8 جىل بۇرىن ەگىز بوساندىم. جاراتقاننىڭ جازعانى شىعار, ەكەۋى دە ەرەكشە بالا بولدى. بەگىمنىڭ سىڭارى – سەزىم, ول تىرىسپاسى بولعاندىقتان, وعان قوسا اۋىر دياگنوزىنا بايلانىستى وقي المايدى. توسەك تارتىپ جاتادى. ال بەگىم قويانجىرىق بولىپ تۋدى, ونىڭ ۇستىنە سكوليوز (ومىرتقاسى قيسايعان).
سول جىرىعىن تۇزەتەمىز دەپ 3 رەت وپەراتسياعا ءتۇستى. وپەراتسيانىڭ ءبارى دە دۇرىس بولمادى, ءجوندى ناتيجە بەرمەدى. سونىڭ سالدارىنان جۇرەگىندەگى جارىعى ۇلكەيىپ كەتتى. وپەراتسيا باسىمەن بايلانىستى بولدى عوي, سودان قۇلاعىنا زاقىم كەلىپ, ناشار ەستيتىن بولىپ قالدى. قازىر قۇلاققا كيەتىن ارنايى اپپاراتپەن ءجۇر. ومىرتقاسىن تۇزەتۋگە دە بولادى. الايدا ونداي كۇردەلى وپەراتسيانى ءازىر كوتەرە المايدى. سول سەبەپتى ۇزاق وتىرۋعا بولمايدى, بەلى اۋىرادى. وسىنىڭ بارىنە قاراماستان, بەگىم بىلىمگە قۇشتار, جاڭا نارسەنى ءبىر ۇيرەتسە, قاعىپ الادى. الايدا وعان ۇيرەتەتىن ادام كوڭىلىنەن شىعۋى كەرەك. كىشكەنتاي كەزىندە ءتىپتى جاڭا ويىنشىقتىڭ وزىنەن قورقىپ جىلايتىن. قىزىلوردا قالاسىنداعى №198-مەكتەپتىڭ ارنايى پەداگوگتەرى ۇيگە كەلىپ وقىتادى. بەگىم مۇعالىمدەرىن جاقسى كورەدى. وكىنىشتىسى, پاندەميا باستالعالى مۇعالىمدەرى ۇيگە كەلە الماي قالدى. ءوتىنىش ايتقانىمىزدىڭ ناتيجەسىندە سىنىپ جەتەكشىسى عانا ونلاين ساباعى باستالماي تۇرعاندا كەلىپ كەتەتىن بولدى», دەيدى ت.بايماحانوۆا.
وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا ەرەكشە بالاسى بار بىرنەشە اتا-انامەن سويلەستىك. سونىڭ ىشىندە ءبىرى (اتى-ءجونىن كورسەتۋدەن باس تارتتى) كارانتين كەزىندەگى قاشىقتان وقۋدا بالاسىنىڭ ۇلگەرىمى تىم تومەندەپ كەتكەنىن جەتكىزدى. اتا-انانىڭ ايتۋىنشا, وعان بىردەن-ءبىر سەبەپ – وقۋشىنىڭ مۇعالىمنەن تىكەلەي ساباق الماعانى.
«اقىل-ويىنىڭ اۋىتقۋى بولسا دا 4-سىنىپتا وقيتىن ۇلىم ساباقتى جاقسى وقيتىن. ارينە قاتارىنان كەش دامىدى. بىراق ءوز دەڭگەيىنە ساي وقۋ باعدارلاماسىنان قالىس قالعان ەمەس. ەرەكشە بالالارعا ەرەكشە ءبىلىم كەرەك. مۇعالىمدەرى تاپسىرمانى ماعان جىبەرەدى, سونى ورىنداتامىن. دەنى ساۋ بالانىڭ ءوزىن وقىتۋ قيىن. ال مۇنداي بالالارعا بىردەڭە ۇيرەتۋ ءۇشىن مەن ارنايى مامان بولۋىم كەرەك قوي. سونى مەكتەبىنە حابارلاسىپ, ديرەكتورىنا بىرنەشە رەت ايتتىم, بىراق ناتيجە بولمادى. كەيىن بارۋدى دا, حابارلاسۋدى دا قويدىم. ولاردىڭ قۇلاعى تىنىش, بىراق مەنىڭ جۇرەگىم جاي تابار ەمەس. ويتكەنى كۇن سايىن كەرى كەتىپ بارا جاتقان بالامدى كورىپ, كوڭىلىم قۇلازيدى», دەدى اتى-ءجونىن كورسەتۋدەن باس تارتقان انا.
مەكتەپ مۇددەلى مە؟
رەسپۋبليكاداعى وقۋشىلار پاندەميا كەزىندە قاشىقتان وقىتۋ فورماتىنا كوشتى. دەگەنمەن شاعىن جيناقتالعان مەكتەپتەردە بالا سانىنىڭ ازدىعىنا قاراي ءداستۇرلى فورماتتا وقىتۋ جالعاسىپ كەلەدى. وعان قوسا وقۋشىلارى كوپ مەكتەپتەردىڭ اتا-انالارىنا باستاۋىش سىنىپتاعى بالالارىن مەكتەپكە جىبەرۋگە رۇقسات بەرىلدى. ياعني اتا-انا بالاسىن ۇيدەن وقىتا ما, الدە مەكتەپكە جىبەرە مە – ءوزى شەشەدى. وسىنداي تاڭداۋ قۇقىعى ەرەكشە بالالارى بار اتا-انالارعا بەرىلمەي وتىرعانى وكىنىشتى. بىلاي قاراساڭىز, ءبىر پەداگوگتە ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن ساناۋلى بالا عانا بولادى. ءارى ولار 1 بولمەدە, 1 جەردە توپىرلاپ جينالمايدى دا. ءيا, ارنايى مەكتەپ-ينتەرناتتارى سانيتارلىق تالاپتاردى ساقتاپ وقۋدى ءداستۇرلى فورماتتا جالعاستىردى. ال ۇيدەن وقيتىن بالالار شە؟
ءدال وسى سۇراقتى ارنايى جانە ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ايگەرىم مەرەكەقىزىنا قويىپ كوردىك. ول: «اتا-انا ەڭ اۋەلى ونسىز دا يممۋنيتەتى تومەن ەرەكشە بالاسىنىڭ اماندىعىن ويلاعانى ءجون. قانشاما جول ءجۇرىپ, بىرنەشە اداممەن بايلانىستا بولعان مۇعالىم وقۋشىنىڭ ۇيىنە كەلىپ ساباق بەرگەندە بالاعا ۆيرۋس جۇقتىرىپ كەتسە, جاعداي مۇلدەم قيىنداي تۇسەدى عوي. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, كوروناۆيرۋستى جەڭە الماي اجال قۇشقانداردىڭ باسىم بولىگى – قانداي دا ءبىر سىرقاتتىڭ تۇرىمەن تىزىمدە تۇرعاندار. بىزدە ەپيدەميالىق احۋال تۇراقتانعان وڭىرلەر بار. ونداي وبلىستارداعى مەكتەپتەردىڭ ەرەكشە بالالارىنا مۇعالىمدەرىنەن كوزبە-كوز ساباق الۋىنا بولادى. دەگەنمەن ارنايى پەداگوگتەردىڭ جۇمىسىن بۇرىنعىداي جالعاستىرۋىنا رۇقساتتى ءبىز ەمەس, سانيتار دارىگەرلەر بەرەدى. بۇل ماسەلە مەكتەپ ديرەكتورى, اتا-انا, سانيتار دارىگەردىڭ ءوزارا كەلىسىمىمەن شەشىلەدى. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان قاشىقتان وقىتۋ جاعدايىندا قانداي جاڭاشا ءادىس-تاسىلدەر قولدانۋعا بولاتىنى جونىنەن ارنايى پەداگوگتەرگە ۆەبينار ارقىلى كەڭەستەر بەردىك», دەپ جاۋاپ بەردى.
ءيا, بۇل ماسەلە ءۇش جاقتى كەلىسىممەن شەشىلەدى. ەپيدەميالىق احۋالدىڭ تۇراقتالعانىنا قاراي ءوڭىردىڭ باس سانيتارى ارنايى پەداگوگكە ەرەكشە وقۋشىلارىن ۇيىنە بارىپ وقىتۋىنا رۇقسات بەرەر. اتا-انا دا بالاسىنىڭ بەتپە-بەت ءبىلىم العانىن قالايتىنى ءسوزسىز دەلىك. الايدا مەكتەپ مۇددەلى مە؟ ماسەلەنىڭ ءمانىسى وسىندا سەكىلدى. كەلەسى جايت, اقيقاتى كوڭىلدى كۇپتى ەتىپ, كۇرسىنتكەن وقيعا وسى ويعا بەكىنتتى.
قابىرعاسىز ءۇي سەكىلدى
جوعارىدا اتالعان ورتالىق ءوزىنىڭ رەسمي سايتىن باسقا مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە ۇقساماي, جاۋاپكەرشىلىكپەن جۇرگىزەدى ەكەن. ويتكەنى سايت قولدانۋشىلارى ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋگە قاتىستى سۇراقتارىن قويسا, مىندەتتى تۇردە جاۋاپ بەرىلەتىنى كورىنىپ تۇر. سونىڭ ىشىندە ءبىر اتا-انا جارتى جىل بۇرىن, ياعني 2020 جىلدىڭ 28 مامىرىندا:
«مەنىڭ ۇلىم باققالي ءابدىحاميت احان ۇلى 1998 جىلى تۋعان. مۇگەدەكتىگىنە بايلانىستى ۇيدە وقىدى. 2009-2012 جىلدار ارالىعىندا س.سەيفۋللين اتىنداعى ورتا مەكتەپتە 5-6-7-سىنىپتاردى وقۋ كەرەك ەدى. بىراق مۇعالىمدەر ۇيگە كەلىپ ساباق بەرمەدى. ساباق بەرىلدى دەپ جالعان قۇجاتتار جاساپ, 3 جىل بويى مەملەكەت قارجىسىن جەپ كەلگەن. جامبىل وبلىستىق ءبىلىم سالاسىن باقىلاۋ دەپارتامەنتى تەكسەردى, بىراق ەشقانداي شارا قولدانبادى. مەكتەپ ديرەكتورىنا 37 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل سالۋمەن شەكتەلدى. بالامنىڭ وقىماي قالعان 3 جىلى ەندى نە بولادى؟ مۇگەدەك بالامنىڭ جاعدايىن كىم ويلايدى؟», دەپ سۇراق قويىپتى. اۋىر ساۋال.
ءا.مەرەكەقىزى باسقارىپ وتىرعان ورتالىق اتا-اناعا بالانى ۇيدە وقىتۋدا تەگىن كومەك الۋ ءۇشىن وبلىستىق پسيحولوگيالىق-مەديتسينالىق-پەداگوگيكالىق كەڭەسكە قايتا ءوتىنىش جاساۋدى ۇسىنعان. سودان سوڭ: «مەملەكەت اقشاسىن قايتارىپ الۋعا قاتىستى ايتارىمىز, وبلىستىق ءبىلىم سالاسىن باقىلاۋ دەپارتامەنتى ءسىزدىڭ بالاڭىز بەكىتىلگەن مەكتەپتەن ايىپپۇل ءوندىرىپ الدى», دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
اقشا قايتارىلعان شىعار-اۋ, ال ءبىلىم قايتا بەرىلە مە؟ وتكەن جىلداردىڭ ەسەسى قايتارىلا ما؟ قايتادان وقىتادى دەسەك تە, ۋاقىتتى كەرى قايتارا الماسى انىق. ءبىلىم بالاعا جاسىنا ساي بەرىلۋى ءتيىس. وقۋ باعدارلاماسى بالانىڭ جاس ەرەكشەلىگىن, پسيحولوگيالىق, اقىل-وي قابىلەتىن ەسكەرىپ ازىرلەنگەن عوي. ەندى 20 جاستان اسقان ادامعا 7-سىنىپتاعى باعدارلامانى وقىتۋدىڭ نە ءمانى بار؟ نەگىزگى ءبىلىم الاتىن ماڭىزدى جىلدارى «ۇرلاندى». 4 تىرەۋىشىمەن توبەسى جابىلىپ, قاڭىراپ قالعان قابىرعاسىز ءۇي سەكىلدى. ويسىراپ تۇرعان ءبىلىمنىڭ ورنىن كىم, قايتىپ تولتىرادى؟
قوعام شەتتەتپەسە, مۇمكىندىك شەكتەلمەيدى
بالالاردىڭ تسەرەبەرالدى ءپاراليچى (بتسپ) دياگنوزىمەن تۋىپ, ارباعا تاڭىلسا دا, جاقسى وقىعان جامبىلدىق جۇمابەك كۇلەتوۆتى مۇعالىمدەرى مەكتەپتەگى ۇلگەرىمى ناشار سىنىپتاستارىنا ۇلگى ەتەتىن. ءتىپتى سىنىپتاستارى ونى ەمتيحان تاپسىرۋعا كومەكتەسۋ ءۇشىن وقۋ وشاعىنا وزدەرى كوتەرىپ اكەلگەن كەزدەرى بولىپتى. ال قالعان ۋاقىتتىڭ بارىندە ۇيدەن وقىدى.
«جامبىل وبلىسىنىڭ جاڭاتاس قالاسىندا اباي اتىنداعى مەكتەپتى 11 جىل بويى ۇيدەن وقىپ ءبىتىردىم. ۇزدىك بولدىم, ماتەماتيكا, فيزيكا, ينفورماتيكا پاندەرىن جاقسى كورەتىنمىن. 11-سىنىپتى بىتىرەردە سىنىپتاستارىم ەمتيحانعا كومەكتەس دەپ مەنى ۇيدەن وزدەرى الىپ كەتكەن كەز بولدى. كومەكتەسكىم كەلگەن, بىراق مۇگەدەك جان ەمتيحاننان بوساتىلعان دەپ مەنى ولارمەن بىرگە ەمتيحانعا قاتىستىرمادى. ۇيدەن ءبىلىم العاندا مۇعالىمدەر اپتاسىنا 1-2 رەت كەلىپ وقىتاتىن. ەڭبەككە باۋلۋ, مۋزىكا, دەنە شىنىقتىرۋ سەكىلدى ساباقتاردى وقىمادىم. مەكتەپتە پاندۋس, جەدەل ساتى بولعاندا قاتىناپ وقيتىن ەدىم. وندا ءبىلىمىم قازىرگىدەن دە تەرەڭ بولار ما ەدى. مۇمكىندىگىنشە بالانى قاتارعا قوسىپ, مەكتەپتە وقۋىنا جاعداي جاساعان ءجون. ءار بالا مەكتەپتە وقۋعا لايىق قوي. مۇگەدەك بالالار ساۋ بالالارعا قاراپ تالاپتانسا, ساۋ بالالار دا مۇگەدەك بالالارعا قاراپ ۇلگى الار ەدى», دەيدى ج.كۇلەتوۆ.
اپتاسىنا 1-2 رەت مۇعالىمنىڭ توبەسىن كورسە دە سىنىبىندا ۇزدىك بولدى. راسىمەن مەكتەپكە كۇن سايىن بارىپ, ساباقتاردى قالدىرماي وقىسا, ءبارى باسقاشا بولار ما... ەمتيحاننان شەتتەتپەسە, مۇمكىندىگى شەكتەلمەس دەرسىز. دەگەنمەن وسى العان بىلىمىمەن-اق العىر, قابىلەتتى كەيىپكەرىمىز جامبىل وبلىسىنىڭ قاراتاۋ قالاسىنداعى كوللەدجگە وقۋعا ءتۇسىپ, باعدارلاماشى ماماندىعىن الىپ شىقتى. قازىر كومپيۋتەر جوندەپ, باعدارلاما ورناتىپ ناپاقاسىن تاۋىپ وتىر.
«بولاشاقتا ءىت ماماندىعى بويىنشا جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسىپ, ءبىلىمىمدى جەتىلدىرگىم كەلەدى. اتتەگەن-ايى, ۋنيۆەرسيتەتتەردە پاندۋس, جەدەل ساتى جوق. ال قاشىقتان ءبىلىم الۋ, ۇيدەن وقۋ دەگەنىڭىز وقىتۋشىلاردى كوزبەن كورىپ, وقۋ ورنىنا بارىپ وقىعانعا جەتپەيدى», دەيدى ج.كۇلەتوۆ.
ءتۇيىن
وسىدان كەيىن الەمدەگى 70-كە جۋىق ەلدىڭ ادام قۇقىقتارى بويىنشا ءتۇرلى مونيتورينگتەر مەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزەتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم Human Rights Watch-تىڭ 2019 جىلعى زەرتتەۋىندەگى «قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسياسى بارلىق بالانىڭ جالپى جانە ارناۋلى ورتا ءبىلىم الۋ قۇقىعىنا كەپىلدىك بەرەدى. بىراق Human Rights Watch كەي بالالاردىڭ شىن مانىندە ەشقانداي ءبىلىم المايتىنىن انىقتادى», دەگەنىنە سەنبەسكە شارا جوق. وعان 3 جىل بويى ۇيدەن ءتيىستى ءبىلىمىن الا الماعان ابدۋحاميت احان ۇلىنىڭ, ۇيدە وقىعاندىقتان ەڭبەككە باۋلۋ, مۋزىكا (بالكىم شەبەر نەمەسە مۋزىكانت بولار ما ەدى) سەكىلدى ادام ومىرىندەگى ماڭىزدى پاندەردى وقي الماعان جۇمابەك كۇلەتوۆتىڭ جاعدايى دالەل بولادى.
ءبىلىمنىڭ كوكجيەگى كەڭەيمەسە, قانشاما مىڭداعان بالانىڭ كەيبىر ساباقتارعا قاتىسۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلعان ەرەكشە ءبىلىم الۋشىلاردىڭ قۇقىعى شەكتەلە بەرەدى.
بالالار مۇمكىندىگىنشە وقۋ وشاعىن كوزىمەن كورىپ, ونداعى اۋرانى سەزىنىپ, مەكتەپتىڭ وزىندە وقىسا دەيمىز. بىراق پاندەميا جايلاعاننان بەرى ءسوز باسىنداعى بەگىم سەكىلدى 12 مىڭنان اسا بالا مۇعالىمدى ۇيدە كورۋ مۇمكىندىگىنەن دە ايىرىلىپ قالدى عوي...
