– ناۋرىز قىلىشباي ۇلى. اڭگىمەمىزدىڭ اق باستاۋىن پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ جىل باسىندا «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالانىپ, ەل ىشىندە كەڭىنەن قولداۋ تاپقان «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىنان اعىتساق؟
– قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى اتالعان ماقالاسىندا بۇگىنگى تاڭدا قالىڭ ەلدى تولعاندىرىپ وتىرعان ماسەلەلەردىڭ بارىنە دەرلىك توقتالعان. «بوستاندىق بىزگە وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. اتا-بابالارىمىز ازاتتىق جولىندا ارپالىستى. تالاي زۇلمات زاماندار مەن ناۋبەتتەردى باستان وتكەردى. وسىنىڭ ءبارى حالىقتىڭ ەسىندە ساقتالىپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرىلۋگە ءتيىس. ...ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ۇستىنى – قاستەرلى تاۋەلسىزدىگىمىز بارشا جۇرتىمىزدىڭ پاتريوتتىق رۋحىمەن اسقاقتاي بەرسىن!» دەپ قايىرعان تۇسى ەرەكشە تولعانتادى. شىنىندا دا, بۇل قازاق نە كورمەدى, مىڭ ءولىپ, مىڭ ءتىرىلدى. ءتاڭىردىڭ كوزى ءتۇزۋ ەكەن. ازاتتىق الدىق, حالىق بولىپ ساقتالدىق. بارىمىزدى اسىرىپ, بازارىمىزدى تارقاتپاۋ ءۇشىن نە ىستەپ, نە قويارىمىزدىڭ ۇلتتىق ءجون-جوسىعىن پرەزيدەنتىمىز ايشىقتاپ بەردى. ەندىگى مىندەت – ناۋقانشىلدىققا ۇرىنباي, ناقتى باسشىلىققا الا بىلۋىمىزدە.
– قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى وسى ماقالاسىندا: «ەل ىشىندە دە بىلىكتى ءارى ءبىلىمدى ورەندەر جەتىپ ارتىلادى. ءبىز ولاردى باسشىلاردىڭ جاڭا بۋىنىن دايىنداۋعا بارىنشا تارتىپ جاتىرمىز. مەنىڭ باستاماممەن قۇرىلعان پرەزيدەنتتىك كادر رەزەرۆى – وسىنىڭ ايقىن دالەلى. جوبانىڭ كەلەسى كەزەڭىندە قوعام مۇددەسىنە ادال كوشباسشىلاردى ىرىكتەۋگە ەرەكشە نازار اۋدارامىز. بيلىك ورگاندارىنداعى ازاماتتار, ەڭ الدىمەن, ۇلتتىق مۇددەگە بەرىك بولۋعا ءتيىس» دەپ اتاپ ءوتتى. جالپى, بۇگىنگى جوعارى بۇتاقتان تومەنگە دەيىنگى كادرلارعا كوڭىلىڭىز تولا ما؟ ءسىز باسشىلىق ەتكەن تۇستاعى ماماندارمەن سالىستىرساق شە؟ يتاليالىق ساياساتكەر ءمادزينيدىڭ «مى سوزدالي يتاليۋ, تەپەر نادو سوزدات يتاليانتسەۆ» دەگەن ۇرانى ورالادى كوكەيىمىزگە وسىندايدا.
– مەن ءۇشىن ساياساتكەر ءمادزينيدىڭ ۇرانىنان گورى قابىليسا جىراۋدىڭ: «جەر ويپاڭى بىلىنبەس, ەبىن تاۋىپ ءۇي تىكسە, ەل ويپاڭى بىلىنبەس, ەلىنە ساي ۇل تۋسا» دەگەن تۇجىرىمى قۇندىراق. سوندىقتان دا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ بۇل نۇسقاۋى كوڭىلگە قونىمدى. اتالى ءسوزدى ۇعىپ, وسيەتتى ورىنداي بىلگەن ۇرپاق تاريحقا قيانات جاسامايدى. ۇرپاق ساباقتاستىعىنىڭ قادىر-قاسيەتى دە سونىسىمەن قۇندى. ولاي بولسا, قابىليسا جىراۋ مەن قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ كادر جونىندەگى وي-تولعاۋلارى ءبىر باستاۋدا توعىسىپ تۇر دەپ تۇيسىنەمىن ءوز باسىم.
بۇگىنگى باسشى كادردى كەڭەستىك كەزەڭمەن سالىستىرۋ رەتسىز بولار. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىمەن سالىستىرساق, اڭگىمە باسقا. وتپەلى كەزەڭدە ەل باسقارۋدىڭ ماشاقاتى جەتەرلىك. بىزگە سول كەزەڭ بۇيىردى. ونىڭ قيىنشىلىقتارىن جىپكە ءتىزىپ جاتپايىن. شارۋاشىلىقتا وندىرىلگەن ءونىمدى ۇكىمەت ساتىپ الا المايتىن كۇي كەشتى. قارا بازارعا شىعارساڭ, حالىقتىڭ پ ۇلى جوق. داعدارىس دەگەنىڭ وسى ەمەس پە؟ مىنە, ەلىمىزدى وسى تىعىرىقتان الىپ شىققان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ونىڭ ماڭىنا شوعىرلانعان بەساسپاپ ساردارلارى.
– اۋليەلەر مەكەنى سانالار قاراتال وڭىرىندە دۇنيەگە كەلدىڭىز. تاۋەلسىزدىك تاڭى اتىسىمەن ەسكەلدى, بالپىق, جولبارىس, قارىنباي, جالمەندە-پىشان سىندى ارداقتىلارىمىزدى ۇلىقتاۋ ءۇردىسى باستاۋ العاندا بار شارۋانىڭ باسى-قاسىندا ءجۇردىڭىز. ەل مەن جەر, قاسيەتتى توپىراق دەگەن ماڭگىلىك ۇعىمداردىڭ مانىنە توقتالا كەتسەڭىز؟
– اركىم بالالىق شاق, جاستىق كەزەڭىن قيماستىقپەن ەسكە الادى. وتكەن ءومىردى تەك تارشىلىق, قىسپاق اۋانىندا باعالايتىن ادامداردىڭ قاتارىنا قوسىلا المايمىن. ءسوز جوق, ۋاقىت كوشىمەن بىرگە وسكەلەڭ تالاپ تا ارتادى. ادام – تاريحتىڭ باس كەيىپكەرى ەكەنىن مويىندايسىڭ مۇندايدا. ەل مەن جەر, قاسيەتتى توپىراق, اتاتەك ۇعىمىن ءبىز كوبىنە اۋىل اقساقالدارىنىڭ باس قوسقانداعى اڭگىمەسىنەن ەستىپ وستىك. تارتىمدى اڭگىمەنىڭ ءتۇپ ماقساتى اتاتەك, رۋلىق شەجىرە ارقىلى ەلدىكتى بەكىتە ءتۇسۋ ەدى. باستىسى, سانانى ازدىرماي, ءداستۇردى توزدىرماي, ۇرپاق ساباقتاستىعىن جالعاستىرۋ دەگەن ۇعىمعا سايادى. بۇل – مىڭداعان جىلدار جوتاسىندا تۇزىلگەن ۇلتتىق امانات. اتتەستات پەن ديپلومنىڭ نە ەكەنىن بىلمەي-اق شىنايى وركەنيەت نەگىزىن قالاپ, سانالى ۇرپاق تاربيەلەۋدىڭ ۇلگىلى مەكتەبىن ميراس ەتىپ كەتكەن جولبارىس اۋليە, ەسكەلدى, بالپىق بي, قابىليسا جىراۋ, ولاردىڭ جولىن جاڭعىرتقان قارىنباي, نازار, جالمەندە بي, جيىرماسىنشى عاسىرداعى بيلىكتىڭ ءبىر تارماعىن دوڭگەلەتكەن قوشىم, ساياق, پىشان بولىس سىندى ەل ارداقتىلارىنىڭ وسيەتىن ءبىزدىڭ سانامىزعا سىڭىرگەن سول «كەشكى مەكتەپتىڭ ۇستازدارى» – اتا-انامىز بەن يگى جاقسىلار.
«جولبارىس باتا بەرمەي جەڭىس بولماس» دەگەندەي, اۋليەنىڭ پىكىرىن, اعالىق اقىلىن باسشىلىققا الىپ وتىراتىن ەسكەلدى, بالپىقتىڭ ەل باسقارۋ ءتاسىلى زامانداستارىنا ۇلگى بولعان. ايتالىق, ەسكەلدىنىڭ «ەلىڭ ءۇشىن ەڭبەك ەتكەنىڭ, مۇراتىڭا جەتكەنىڭ», بالپىقتىڭ «ادىلدىك بولماعان جەردە اللانىڭ دا ريزاشىلىعى بولمايدى» دەگەن ۇلاعاتتى قاعيدالارىنا زەر سالساڭىز, ەڭبەك دەگەن ۇلى اتاۋدىڭ قۇدىرەتىنە باس يەسىز.
– بابالار اماناتىنا دا, اتا-انا وسيەتىنە دە پەرزەنتتىك ادالدىق تانىتقاندىعىڭىز جۇرتشىلىق جادىندا. وبلىسىمىزدىڭ ءتورت بىردەي اۋدانىندا باسشىلىق قىزمەت اتقارىپ, قاراتال, اقسۋ, كوكسۋ اۋداندارىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاندىڭىز. بۇل ءوزى مامان رەتىندە قالىپتاسۋ, ازامات رەتىندە تولىسۋ ءارى كەمەلدەنىپ, ەل قۇرمەتىنە شىنايى بولەنۋ كەزەڭىنە ۇلاستى دەپ باعالايمىز.
– ىزگىلىك, باۋىرماشىلدىق, ادەپتىلىك اياسىندا ساۋلەتتى قوعام قۇرۋ – بۇقارا ءۇشىن دە, كوشباسشىسى ءۇشىن دە وڭايعا تۇسپەيدى. حالىقتىڭ قولىمەن جاسالعان بايلىقتى ءوز يگىلىگىنە بۇيىرتقىزۋ شارالارى قالتقىسىز ورىندالىپ وتىرسا, تۇتىنۋشىلىق پيعىلدان گورى رۋحاني سانانىڭ ۇستەمدىگىنە جول اشىلارىن جاسىنان مويىنداعان ۇرپاقتىڭ ساناتىنانمىن. ەڭبەكپەن كەلگەن تولاعاي تابىس قوعامنىڭ كول-كوسىر قورىنا اينالىپ, ەل يگىلىگىنە باعىتتالسا, بيلىك بەدەلىنىڭ ارتا تۇسەرىنە سەنگەن ادامنىڭ ءبىرىمىن. ال ەندى جۇرتشىلىق سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرمەۋىمنىڭ سىرى كيەلى ەل, تۋعان جەر, قاسيەتتى توپىراققا ادالدىعىم, بابالار اماناتىنا بەرىكتىگىم. ادال بولۋ وتە قيىن. نارەستەنىڭ تۇساۋىن توقىشەك, الا جىپپەن كەسۋدىڭ ءمانىسى دە وسىندا بولسا كەرەك.
وتباسى كەلەشەگىنىڭ كەمەل بولۋى ءۇشىن وتباسىنىڭ اعىمدى تىرلىگى مەملەكەت ماقساتىمەن ۇشتاسۋى شارت. سوندا عانا ۇلت بىرتۇتاستىعى, ەل قاۋىپسىزدىگى, سالت-ءداستۇر ساقتالۋى, قوعامدى قۇرمەتتەۋ, تابيعات تىرشىلىگىنە قيانات جاساماۋ سەكىلدى ماڭگىلىك قاعيداتتار بۇزىلمايدى.
توعىز جاسىمدا اكەم قايتىس بولىپ, اۋىلدىق كىتاپحانانىڭ ەدەن سىپىرۋشىسى, شەشەم ءنۇريلانىڭ تاربيەسىمەن ءوستىم. الاتىن ايلىعى ون ەكى سوم ەلۋ تيىن. سوعان قاراماستان, جوعارى ءبىلىم الىپ, ساتىلاپ وسكەن مارتەبەلى قىزمەتتى ادال اتقارۋىما جاعداي جاساپ, ەڭسەمدى كوتەرگەن اسىل انام. جاۋاپتى قىزمەت جۇلگەسىندەگى ول كىسىنىڭ تالابى پارتيا تالابىنان دا قاتال بولدى. «اكەڭنىڭ ۇستاحاناسىن ارۋاق شالعان. ءوزى دە تەگىن ادام ەمەس. ەشكىمنىڭ قىزىلىنا كوزىڭ تۇسپەسىن, سەنىڭ كىناڭنان بىردە-ءبىر اۋلەت تاۋىعىنىڭ اياعى سىنۋشى بولماسىن. مانساپ ىزدەۋشى بولما, اللانىڭ بۇيىرتقان ناسىبىنە رازى بول» دەگەندى ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇنىنە دەيىن ايتىپ وتىرۋدان جالىقپادى. وسىلايشا, ادالدىق پەن ادىلدىك, ار تازالىعى مەنىڭ قۋاتتى قارۋىما اينالدى.
– ەندى وسى ارادا وتباسى, جولىڭىزدى قۋعان بالالارىڭىز, ادەمى مارقايۋىڭىزدىڭ قۇپياسى جايلى سىر اعىتساق؟
– ءومىردىڭ قاتال سىناعىنان وتكەن اۋلەتتىڭ ءبىرى – مولجىگىتتىڭ اۋلەتى. اتاسى توڭىرەك توعان قازىپ, ەگىن ەگۋ كاسىبىن يگەرگەن العاشقى مۇراپتاردىڭ ءبىرى ەكەن. رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى شىققان كەنەسارى حان 1846 جىلى قاراتال بويىن قىستاپ, قىرعىز جەرىنە اتتانعاندا اكەسى جاندىباي ون التى جاستاعى جىگىت ەدى. كوكپاردا مەرتىگىپ, كەنەسارى جاساعىنا ىلەسە الماي قالىپتى. مولجىگىتتىڭ ءوزى اق پەن قىزىلدىڭ تەكەتىرەسىنەن تالاي اعايىن-تۋىس, دوس-جارانىنان ايىرىلعان. سويتسە دە, بىردە-ءبىر جەسىرىن, جەتىمىن جىلاتپاي, باسىنا پانا, الدىنا مال سالىپ, قاتارىنان قالدىرماپتى. سودان بەرتىندە قولىنداعى مالىنىڭ تەڭ جارىمىن ءبولىپ بەرىپ, بالاسى قىلىشبايدى جاڭا قۇرىلىپ جاتقان كولحوزعا مۇشەلىككە ەنگىزەدى. قاراتال وڭىرىندەگى مەندەكە-بايجىگىت اتادان تاراعان ۇرپاق اراسىندا ءوزى قاتارلى جاستاردىڭ العىرى, شارۋاعا تياناقتىلىعىمەن اۋىزعا ىلىنگەن اكەم قىلىشباي ەلۋ جەتى جاسىندا, شەشەم ءنۇريلا جەتپىس التىسىندا ومىردەن وزدى. «سەكسەن كورەيىن دەگەن جاسىم با ەدى, بىلامىق ىشەيىن دەگەن اسىم با ەدى» دەگەندەي, ءبىراز جەرگە كەلىپ قالىپپىز. كۇلاش تاتەڭ قاسىمدا. ۇل-قىزدار مەن نەمەرەلەر جولىمىزدى قۋىپ, ەلىنە ابىرويلى قىزمەت ەتۋدە. ءجۇرىس-تۇرىستارى تازا. شۇلدىرلەگەن شوبەرەلەر بولسا, ءتاتتى تىلىمەن ماي اساتىپ كەلەدى.
– قاشاندا اقيقات كەشەۋىلدەپ كەلەدى. كەرىسىنشە, وتىرىك پەن وسەكتىڭ جەلدەي ەسىپ جۇرگەنى. عۇمىر-داريادا اقيقاتتى ايتا الماعان, بولماسا اقيقاتقا جەتە الماي قىل كوپىردىڭ ۇستىندە قالعان شاعىڭىز بولدى ما؟
– نەگە بولماسىن, بولدى عوي. بىزگە دەيىن دە اقيقاتتى ايتا الماي ۇلتىمىزدىڭ نەبىر قايراتكەر ۇلدارى ءوتتى ومىردەن. قاناتىن قايىرعانمەن ساعىن سىندىرا الماعان بيلىك ولاردىڭ اتىن اتاۋعا تىيىم سالدى. اقيقاتتان قورىقتى. قازاقى قالپىمىزدا ۇلان-بايتاق جەرىمىزدى, كوركەم ءتىل, سالت-ءداستۇرىمىزدى, ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ساقتاپ قالعانىمىز, ايتارى جوق, اعا ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ ەرلىگى. جاۋمەن جاعالاستى. دوسپەن ارالاستى. كەشەگى اق پاتشانىڭ تۇسىنداعى زار زاماندا تىلەنشى, نازار, ايتۋ, بولەك سىندى ايماعىمىزدىڭ نوقتا اعالارى ەلدىگىمىزدى ساقتاپ قالسا, اق پەن قىزىلدىڭ تەكەتىرەسىندە اعايىندى بايقورجىن, ساقباي قارەكە, راقىم, قوشىم, پىشان, ساياق بولىستار ۇلتجاندىلىعىمەن ەرەكشەلەندى. كەڭەستىك كەزەڭدە دە نار تۇلعالار قاتارى سيرەگەن ەمەس. ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, دالا اكادەميگى نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرلەرى ابدىقادىر دايىروۆ, زىليقا تامشىباەۆا, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى يگىباي بازارباەۆ, ودان كەيىنگى بۋىن كوشكىنباي جاناتوۆ, كۇرەڭبەلدىڭ جاس قىرانى بازارباي بەكمۇحامبەتوۆ سىندى ازاماتتار تۋعان حالقى الدىنداعى پارىز-قارىزدارىن ابىرويمەن وتەدى. كوپ دۇنيە جىلدار وتە جوتالانا بەرمەك. اقيقاتتى دەر شاعىندا ايتۋدان گورى, ۇنەمى ىشتە ساقتاپ ءجۇرۋ قيىننىڭ قيىنى ەكەن.
– قاراپ وتىرساق, جەر بەتىندە تۋرا جول جوقتىڭ قاسى ەكەن. باسقانى بىلاي قويعاندا, ادامزاتتىڭ پاناسى – جەردىڭ ءوزى كۇندى اينالىپ جۇرەدى. تۋرا جول تابۋ قيىن-اۋ, ءسىرا دا؟
– تۋرا جول نەگە بولماسىن, بار. «ىزدەگەن جەتەر مۇراتقا» دەگەن ادام تۋرا جولدى تاۋىپ تا جاتىر, بەيقامدىق تانىتقاندارى تۋرا جولدان تايىپ تا جاتىر. ۇلگىنى سول جەر-انادان الۋىمىز كەرەك. جەر بولسا, ءوزىنىڭ استى-ۇستىندەگى بايلىقتى ساقتاپ, تىرشىلىك ارقاۋىنا اينالدىرۋ ءۇشىن كۇندى اينالا قۋات الادى. كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ادام ءوزىنىڭ اۋلاسىنان-اق قۇمىرسقا جولىن تاۋىپ, تىرشىلىگىنە قىزىقسا كوپ نارسەنى ۇعار ەدى. جەڭىلدىڭ ەمەس, اۋىردىڭ استىمەن جۇرەتىن قۇمىرسقا ءبىر جازدا ءۇش جىلدىق ازىعىن دايىنداپ الادى. توبەمىزدە قۇس جولى سايراپ تۇر. ۇلى دالا توسىندە اق بوكەننىڭ جولى بار. سول قالىپتى جولىمەن ءجۇرىپ, جايلى قونىس تابۋىمەن ادام بالاسىن قىستىڭ قىسپاعىنان ساقتاندىرۋدى ۇيرەتسە, يمانسىز پەندەلەر, كەرىسىنشە وعان قاستاندىق جاساپ الەك. كاسىپكەرلىكتى بال اراسىنان ۇيرەنۋگە قۇمارتساڭ – تۋرا جولدىڭ الۋان ءتۇرىن تاباسىڭ. قازاق ۇلتى الەمگە قالاسىمەن ەمەس, كيەلى دالاسىمەن, ءتورت ت ۇلىك مالىمەن تانىلعان. نەبىر ناۋبەت تۇسىندا قازاقتى دا, مىڭعىرعان مالىن دا ۇلى دالا ساقتاپ قالعان.
– رۋحاني كەمەلدىلىك ادامنىڭ تەك ينتەللەكت دەڭگەيىنە قاراپ ەمەس, ىشكى الەمى, ادامي قاسيەتتەرىمەن دە ولشەنسە كەرەك. كەزىندە جاپپاي قىرىپ جوياتىن قارۋدى ويلاپ تاپقاندار دا ينتەللەكتىلەرى جوعارى جاندار عوي. بۇعان كوروناۆيرۋستى دا قوسامىز, ارينە.
– دۇرىس ايتاسىڭ. قانداي دا بولماسىن قوعامنىڭ دامۋىنا زيالى قاۋىمنىڭ قوسقان, ءالى دە بولسا قوسار ۇلەسى ەرەكشە باعالانادى. جەتى قازىناعا جاتاتىن جىلقى مەن ءيتتى قولعا ۇيرەتكەن ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز ەكەن. ودان قازاققا, قالا بەردى, الەم حالىقتارىنا زيان كەلدى مە؟ جوق. ەكەۋى دە ادامزات بالاسىنا ادال قىزمەت ەتىپ كەلەدى. جەتى قازىناعا جاتاتىن بەرەن مىلتىق تا ادامعا قىزمەت ەتەدى. ساياتقا شىعىپ تاماعىن تابۋعا, تونگەن قاۋىپ-قاتەردەن قورعانۋدا تاپتىرمايتىن قارۋ. بۇركىت پەن تازىنى, قاقپان مەن تۇزاقتى الماستىرعان وسى قارۋ ادام بالاسىنىڭ اشكوزدىككە قۇمارلىعىن ارتتىرسا, بارا-بارا ساداق پەن قىلىشتى الماستىرعان كەزەڭىنەن ۇستەمدىك ورناۋىنا جول اشىلدى ەمەس پە؟
وق-ءدارىنى ويلاپ تاپقان قىتايلىقتار بولسا, العاشقى زەڭبىرەكتى قارۋ رەتىندە پايدالانعان يسپاندىقتار دەيدى رەسمي دەرەك كوزدەرى. ورىستار زەڭبىرەكتى 1376 جىلى ەدىل بويىنداعى بۇلعارلارمەن بولعان سوعىستا, ال 1382 جىلى ماسكەۋدى قورعاۋ كەزىندە توقتامىس حاننىڭ اسكەرىنە قارسى پايدالانعان. سودان باستاپ وتتى قارۋدىڭ الۋان ءتۇرى كەلدى ەمەس پە ومىرگە. نەمىس عالىمدارىنىڭ كومەگىمەن اقش اتوم بومباسىن جاپونيادا سىناپ, جۇزدەگەن مىڭ ادامنىڭ كوز جاسىنا قالىپ, مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ساعىن سىندىرسا, اكادەميك يگور كۋرچاتوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ارزاماستا جاسالعان بومبانىڭ قۋاتى قازاق جەرىندە سىنالىپ, حالقىمىزدى قاسىرەتكە ۇشىراتۋىمەن شەرىكتەن شىقتى. سۋتەگى بومباسىن ويلاپ تاپقان ءۇش مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى, اكادەميك اندرەي ساحاروۆ 1989 جىلى سوۆەتتەردىڭ ءبىرىنشى سەزىنىڭ مىنبەرىنەن جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ ەشكىمگە ابىروي اپەرمەيتىنى تۋرالى شىرىلداپ, سول قارۋدى ويلاپ تاپقانى ءۇشىن كەشىرىم سۇراعانىنا قاراماستان, توتاليتارلىق بيلىكتىڭ بەتى بۇلك ەتكەن جوق.
قىرۋار قارجى ءبولىپ دايىنداعان سول قارۋ ادامزات بالاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋدا دارمەنسىز ەكەندىگىن ءوزىڭ تىلگە تيەك ەتىپ وتىرعان كوروناۆيرۋس تە دالەلدەپ وتىر. بۇل پالەڭ دە جاڭالىق ەمەس ەكەن. بۇدان دا ەل بولىپ امان قۇتىلاتىن شىعارمىز. الايدا ادامزاتتىڭ بەيبىت ءومىرىن قامتاماسىز ەتەر دامۋدىڭ تۋرا جولىن تاپپاساڭ, ءتاڭىردىڭ قاھارىنان قۇتىلمايسىڭ-اۋ دەگەن وي كوڭىل ءتورىن تۇمشالايدى.
– جاسىرارى جوق, قازىرگى تاڭدا قازاق حالقىنىڭ بىرلىگىن بۇزۋ, بايلىعىنا قول سۇعۋ مانىسىندەگى ىشكى-سىرتقى كۇرەس ۇدەي تۇسكەن. الپاۋىت ەلدەردىڭ مادەني-اقپاراتتىق ەكسپانتسياسى ەل تۇتاستىعى, ءتىل, ءداستۇر-سالت, قالا بەردى مىنەز-قۇلقىمىزعا دا ويسىراتا سوققى بەرۋدە. «سۇم ءومىر اباقتى عوي سانالىعا» دەپ ماعجان جۇماباەۆ ايتپاقشى, قازاق تابيعاتىنا قيعاش تاعى نەندەي ماسەلەلەر قاتتى تولعاندىرادى؟
– ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ باستى بەلگىسى – ۇلكەندى سىيلاۋ, اتالى سوزگە توقتاۋ. «سويلەۋ ءۇشىن ويلاۋ كەرەك, جۇتۋ ءۇشىن شايناۋ كەرەك» دەپتى ۇلىلاردىڭ ءبىرى. سالت-ءداستۇردىڭ تورەسى – سىيلاستىق, ىزەت, يماندىلىق. جول-جورالعىسىمەن ساقتالعان ءداستۇر ارقىلى ءتىلىمىز ساقتالىپ, مادەنيەت داميدى, ءبىلىم مەن ونەر ورلەيدى, ءومىر تورلەيدى. «دانالىققا – دالا جاقسى, بالالىققا قالا جاقسى» دەگەندەي, ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ توركىنى اۋىلدا. ءسابيىن تال بەسىككە بولەپ, بەسىك جىرىمەن سۋسىنداتقان اناسى, بابالار رۋحىمەن قاناتتاندىرعان اكەسى ورىمدەي ۇل-قىزدارىن «بارىم دا سەنسىڭ, نارىم دا سەنسىڭ» دەپ وسىرسە عانا ۇلت كوگەرەدى!
– ءسىز سەكسەن جىلدىق ءومىرىڭىزدىڭ 63 جىلىن ەڭبەكپەن ءوردىڭىز. ورتا مەكتەپتەن سوڭ ەكى جىل قاتارداعى كولحوزشى, جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىن ءبىر جىل زووتەحنيك, قالعان جىلدارى كومسومول, كەڭەس, پارتيا ورگاندارىندا باسشىلىق قىزمەتتە بولدىڭىز. ەڭبەك قۋانىشىنا بولەنە دە ءبىلدىڭىز, ايتسە دە بويىڭىزدى قورقىنىش بيلەگەن شاقتارىڭىز ۇشىراستى ما؟
– قورىققان كۇنىم نەگە بولماسىن, بولدى, ءالى دە قورقامىن. نەدەن؟ بەيقامدىقتان. ەنجارلىقتان. «سەن تيمەسەڭ, مەن تيمەن» دەگەن نەمقۇرايدىلىق پەن نەمكەتتىلىكتەن. ارىم دا, قولىم دا تازا. ۇيقىم تىنىش. ويلايتىنىڭ جاستاردىڭ قامى بولعاندىقتان, بۇگىنگى ءبىلىم جۇيەسىنە كوڭىلىڭ تولمايدى. ديپلومدى ساتىپ الادى دەگەندى كەزىندە ارمەن راديوسى ايتتى دەگەن ءازىلدى ەستىپ مۇرتىمىزدان كۇلەتىن ەدىك. سول ءازىل ەندى شىندىققا اينالعانداي ما دەيمىن. ونىڭ بارلىعىن جىپكە ءتىزىپ قايتەيىن, اينالدىرعان وتىز جىلدا ون ءتورت ءمينيستردىڭ نە بىتىرگەنىن تۇسىنبەي قالدىق. قاي زامان بولماسىن مادەني شارانىڭ بارلىعى تاربيە جۇمىسىنىڭ ارقاۋىنا اينالعان. ەلدىڭ اڭساپ كۇتەر ءتالىمدى شارالارىنىڭ كوپشىلىگى بۇگىنگى تاڭدا شوۋعا اينالىپ كەتكەنىنەن قورقامىن.
باسىنان باعى تايماعان قازاق ەلىنىڭ قۋاتى – جەرىندە, كۇشى – بىرلىگىندە. ۋاقىت بيىگىنەن قاراساڭىز, ەلدى ۇيىستىرار باستى تەتىك – ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن سەنىم. ەكىنشىسى – بيلىك تارماعىنداعى ادىلدىك, ءۇشىنشىسى – ار-ۇيات تازالىعى. وسىنىڭ ءبارى تابيعاتىندا ءداۋىرىمىز قويعان تىڭ تالاپ, ەلدىك ساياساتپەن ۇندەسىپ تۇر. جاقسىنىڭ ءسوزى شامداي جارىق, ايداي انىق. جانى ءمولدىر, دارقان جۇرەكتى, اق تىلەكتى جاندارعا قوعام ءزارۋ. «جايىلساق جوقپىز, جۇمىلساق بارمىز» دەگەن اتا-بابا اماناتى مەن كارى تاريح ساباعى ءدال قازىر قاي كەزدەگىدەن دە قۇندى.
اڭگىمەلەسكەن
مۇحتار كۇمىسبەك,
«Egemen Qazaqstan»
