سۇحبات • 08 قاڭتار، 2021

اناتولي گۋسەۆ: وپەرا ۇدايى ىزدەنىستى تالاپ ەتەدى

15 رەت كورسەتىلدى

وپەرا ونەرىنىڭ حاس شەبەرى، پروفەسسور، ۇستاز، حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كوۋچ اناتولي گۋسەۆ گ.دونيتسەتتيدىڭ «ماحاببات سۋسىنى» وپەراسىنىڭ پرەمەراسى قارساڭىندا «استانا وپەرا» سوليستەرىنە كاسىبي شەبەرلىكتى شىڭداۋ مۇمكىندىكتەرى تۋرالى دايىندىق ساباعىن وتكىزگەن بولاتىن. پرەمەرا قارسا­ڭىندا اتالعان ونەر وكىلىمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.

– اناتولي الەكسەەۆيچ، مي­لان­داعى وپەرا ونەرى مەكتەبى ءسىز­دىڭ ەسىمىڭىزبەن تىكەلەي بايلانىس­تى. اكادەميالىق ۆوكالدان وزى­ڭىزدەن ءتالىم العان قانشاما شا­كىرتتەرىڭىز ەۋروپانىڭ ەڭ تا­نى­مال تەاترلارىندا ونەر كور­سەتىپ ءجۇر. حالىقارالىق دەڭ­گەيدەگى تالىم­گەر ۇستاز رەتىندە «استانا وپەرا» ارتىس­تەرىنىڭ ورىن­داۋشىلىق شەبەر­لىگىنە قان­داي باعا بەرگەن بولار ەدىڭىز؟

– «استانا وپەرا» ارتىستەرى­نىڭ ماعان تابيعي تازا داۋىستارى ۇنايدى. ومىرلىك تاجىريبەمە سۇيەنىپ تۇيگەن پايىمىم: قازاق­ستاندا جاندى داۋىستا ءان سالاتىن ساڭلاقتار وتە كوپ. جانە ەڭ باستىسى ولار يتاليان، فرانتسۋز، جالپى قانداي تىلدەگى بولسىن شى­عارمالاردى كەرەمەت ورىندايدى. «ماحاببات سۋسىنى» تۇپنۇسقا ۇل­گىسىندە ورىندالاتىندىقتان، وسى جاعىنا ايرىقشا كوڭىل ءبولىندى.

ال جالپى قازاق ۇلتتىق وپەرا ونەرى ساڭلاقتارى تۋرالى ايتاتىن بولساق، بۇرىنعىلاردان كسرو حالىق ارتىستەرى بيبىگۇل تولەگەنوۆا، ەرمەك سەركەباەۆ، الىبەك دىنىشەۆ سىندى اتاقتى ارتىستەردىڭ ەسىمى قۇرمەتپەن اتالادى. مەن ولاردىڭ تابيعي تازا ۇندەرىنە قايران قالامىن. مۇنداي سيرەك قۇبىلىستاردى تۋدىرعان ۇلتتىق وپەرا ونەرىنىڭ ساحناسى وزىندىك مەكتەبى قالىپتاسقان ورتا دەپ ويلايمىن. سول سەبەپتى «استانا وپەرا» تەاترى ترۋپپاسىمەن جۇمىس ىستەۋگە قۋانا كەلىستىم.

– پرەمەرا تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.

– گاەتانو دونيتسەتتيدىڭ «ما­حاببات سۋسىنى» – 1832 جىلى ۆەنە­تسيالىق كارناۆالعا ارناپ جازىلعان ەكى ءبولىمدى وپەرا-بۋففا، كومپوزيتور ونى ەكى اپتادا جازىپ بىتىرگەن. ارينە، بۇل عالامات تۋىندى ءۇشىن تىم قىسقا مەرزىم ەكەنى تۇسىنىكتى، الايدا سوعان قاراماستان، بۇگىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى بۇكىل تانىمال ساحنالار كلاسسيكالىق شىعارمانى وپەرا ونەرىنىڭ ەڭ بيىك شىڭىنا بالايدى. تەنورعا ارنالعان الەمگە ايگىلى «Una furtiva lagrima» ارياسىمەن جانىڭىزدى جادىراتىپ، كوڭىل كۇيىڭىزدى عاجاپ اسەرگە بولەيدى. سوليستەردىڭ ەكى قۇرامىمەن جۇمىس جۇرگىزدىم، ولاردىڭ قاتارىندا جەڭىل ليريكالىق تەنور جان تاپين مەن مەيىر باينەش بار، سونىمەن قاتار سالتانات احمەتوۆا، ايزادا قاپونوۆا، الفيا كاريموۆامەن جۇمىس ىستەدىم. وسى رەتتە ءبىرىنشى قۇرامدا ورىنداۋشى، تاماشا باريتون، ءار دىبىسقا ايرىقشا ۇقىپتىلىقپەن ءمان بەرەتىن ادەمى دە جۇمساق داۋىس يەسى تالعات مۇ­ساباەۆتىڭ ەسىمىن ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. سونىمەن بىرگە جاس تا بولسا وتە ىزدەنىمپاز ەرجان ساي­پوۆپەن جۇمىس ىستەۋ ارقىلى دا كوپ نارسەگە قانىققانداي بولدىم. ەۆگەني چاينيكوۆ ەسكى شاراپتى ماحاببات سۋسىنى رەتىندە ساتقان الاياق دۋلكامارانىڭ پارتياسىن ازىرلەدى. سونداي-اق تارتىمدى دا كوركەم مىنەزدى شىڭعىس راسىلحاننىڭ ەشكىمگە ۇقساي بەرمەيتىن بولەك داۋسى قاتتى ۇنادى. سوليستەر ءوز رولدەرىن تۇ­گەلدەي مەڭگەرگەن دەۋگە تولىق نە­گىز بار.

– جالپى وپەرا انشىلەرىنە قانداي تالاپ قويىلادى؟

– وپەرا ونەرى ۇدايى تەر توگۋدى، تىنىمسىز ىزدەنىستى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان ولار كوپ ۋاقىتىن وقىپ-ۇيرەنۋگە جۇم­سايدى. وسى تالاپ ەشقاشان وزگەرگەن ەمەس.

– ءارتىستىڭ بويىنداعى قانداي قاسيەت­تى ايرىقشا بولە-جارىپ ايتار ەدىڭىز؟

– بۇل ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ اۋقىمىنا سىيمايتىن ۇلكەن اڭگىمە عوي. دەگەنمەن دە ويىمدى قىسقاشا تۇجىرىمداپ جەتكىزۋگە تىرىسىپ كورەيىن. ەڭ الدىمەن، ارينە، ونەر يەسى ءۇشىن داۋىس، ءۇن تازالىعى، دياپازون كەڭدىگى ۇلكەن ءرول اتقارادى. ەكىنشىدەن، وقىپ-ۇيرەنۋ ءۇشىن ادامعا اسقان شىدامدىلىق كەرەك، ۇشىنشىدەن، تىلگە، ونىڭ ىشىندە اعىلشىن تىلىنەن گورى ناقتى رومان توبىنداعى يتاليان، فرانتسۋز، لاتىن تىلدەرىنە ەرەكشە بەيىمدىلىك قاسيەتى بولعانى ابزال. سودان كەيىن ساحنادا ويناۋ قابىلەتىنە ايرىقشا ءمان بەرىلەدى، ياعني ساحنادان قورىقپاۋعا ءتيىسسىڭ.

– ال ونەر جولىنا جاڭادان تۇسكەن جاستارعا قانداي كەڭەس بەرەسىز، وپەرا ونەرىنىڭ شىنايى تۇلعاسىنا اينالۋى ءۇشىن ولار نە ىستەۋى كەرەك؟

– تاعى دا قايتالاپ ايتامىن – وقۋ، وقۋ جانە وقۋ. سوسىن ەجەلدەن قالىپتاسقان قاعيدادان باس تارتۋعا بولمايدى. ەندەشە، كوپ ءتىل ۇيرەنۋدەن جالىقپاۋ كەرەك، جاقسى ۇستازعا تاپ بولۋ – جارتى جەتىستىك دەگەن ءسوز تاعى بار. وپە­را ونەرىنىڭ نەگىزى مۋزىكادان قۇرالاتىندىقتان، ونىمەن دە قا­تار جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كە­لەدى. مۋزىكانى تىڭداپ قويۋ جەتكى­لىك­سىز، ونى جان-تانىڭمەن سۇيە بىلۋگە ءتيىسسىڭ.

– وپەرالىق سيۋجەتتەردى زاماناۋي ۇلگىگە ءتۇسىرىپ، باسقا نۇس­­قادا ۇسىنۋ يدەياسىنا قالاي قا­راي­سىز؟

– وندايعا مۇلدە قارسىمىن. سەبەبى يتاليالىق نەمەسە فرانتسۋز وپەراسىن قوياتىن ادام پار­تي­تۋرانىڭ ءار جەرىندە «ەسىك وڭ جاق­تا» نەمەسە «اعاش ورتادا»، «عيباداتحانا سول جاقتا» ەكە­نىن كورسەتەتىن كومپوزيتوردىڭ ەسكەرت­پەلەرى بولاتىنىنان حاباردار بولۋى ءتيىس. مەن ساحناداعى ءار زاتتىڭ ورنالاسقان ورنىن اۋىستىرۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيمىن، ال بىراق قانداي جاعدايدا دا كلاسسيكالىق ونەرگە كلاسسيكالىق كوزقاراس ساقتالىپ قالا بەرۋى كەرەك دەگەن ۇستانىمنان اينىمايمىن. سەبەبى كلاسسيكالىق ونەر تۇرعىسىنان العاندا، كورەرمەن مۇندايعا ءازىر ەمەس. وپەراعا ءلاززات الۋعا كەلگەن ادام كەنەت دجۋزەپپە ۆەرديدىڭ «ريگولەتتو» وپەراسىندا گەرتسوگ مانتۋانسكي سارايىنىڭ ورنىنا باسسەيندى، ال باردا جەڭىل ءجۇرىستى ايەلدەردىڭ وتىرعانىن كورەتىن بولسا، وندا ول تۋىندى باستاپقى رەڭكىنەن تۇتاستاي ايىرىلىپ قالماي ما؟ مەن مۇندايعا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىمىن. وپەرا – بۇل ەليتالىق ونەر، ساحنادا ءبارى ادەمى، قيسىندى بولۋى قاجەت، ەگەر ءبىر نارسە جاڭعىرتىلىپ قايتادان جاسالعان بولسا، وندا بارلىعى ءوز ءمانىن جويادى. وكىنىشتىسى، ەۋروپادا مۇنداي جايت ءجيى ورىن الىپ جاتادى. سوندىقتان زاماناۋي رەجيسسەرلەر مىنانى ەستە ساقتاعانى ابزال: ونسىز دا عاسىرلار بويى جاساي بەرەتىن جاۋھار تۋىندىعا قايتا ءوڭ بەرىپ، وزگەرتۋگە اۋرەلەنىپ قاجەتى جوق، ودان دا تىكەلەي رەجيسسۋرامەن اينالاسۋ باستى تالاپقا اينالۋعا ءتيىس.

– اۋەلى س.م.كيروۆ اتىن­داعى جو­عارى اسكەري-تەڭىز ۋچيلي­ششە­­سىندە ءبىلىم العان ەكەنسىز. تە­ڭىزدى وپەرالىق ونەرگە اۋىس­تى­رۋى­ڭىز­عا نە سەبەپ بولدى؟

– مارقۇم اكەم الەكسەي گۋ­سەۆ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قا­تىسقان، بارلاۋشى بولعان. ماي­دانداعى ماراپاتتارى ءالى كۇنگە ساقتاۋلى. مەن دە باستاپقىدا بار­لىق جاس جىگىتتەر سياقتى فلوتقا، كەمەگە، جەلكەندى قايىققا، تەڭىز قاراقشىلارى تۋرالى قىزىقتى اڭگىمەلەرگە، قارۋ-جاراققا قاتتى قىزىقتىم، سوندىقتان اسكەري-تەڭىز ۋچيليششەسىنە باردىم، بىراق بىرتە-بىرتە كوڭىلىم مۋزىكاعا اۋا بەردى. اكەم ۇنەمى رويالدە وينايتىن، ال انام عاجاپ كولوراتۋرالىق سوپرانو داۋسىمەن ءان ايتاتىن ەدى، سوندىقتان وتباسىمنىڭ مۋزىكادان حابارى بولدى، بىراق بۇل ىسپەن مەن سياقتى كاسىبي تۇرعىدا اينالىسقان جوق. ونەرگە باسى ءبۇتىن كەلۋىم كەزدەيسوقتىق ەمەس، اتا-انامنان دارىعان بولسا كەرەك.

 

اڭگىمەلەسكەن

قاراشاش توقسانباي،

«ەgemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • كەشە

ەرلىككە تولى سۋرەتتەر

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار