«بىلىمدەگى داعدارىسقا دالەلىڭىز بار ما؟» دەرسىز. ءبىز دە بۇل ءسوزدى نەگىزسىز جازبادىق. جاقىندا PISA – ءبىلىم الۋشىلاردىڭ جەتىستىگىن حالىقارالىق باعالاۋ باعدارلاماسىنىڭ كورسەتكىشتەرى جاريالاندى. اتالعان كورسەتكىشتەر بىلىمگە ايرىقشا كوڭىل بولەتىن الەم ەلدەرىن الاڭداتىپ وتىر. ويتكەنى وندا قاشىقتان وقىتۋدىڭ 3 ايداعى ناتيجەسى بويىنشا دامىعان ەلدەردىڭ وزىندە ءبىلىم ساپاسىنىڭ ايتارلىقتاي ناشارلاپ كەتكەنى كورسەتىلگەن. PISA ناتيجەلەرىنە كوز جۇگىرتسەك, الەمدە ءبىلىم بەرۋ ساپاسى جونىنەن الدىڭعى ورىنداردى بەرمەيتىن اۋستراليا وقۋشىلارىنىڭ ماتەماتيكالىق ساۋاتتىلىعى 16,7 پايىزعا, ال وقۋ ساۋاتتىلىعى 11,5 پايىزعا تومەندەگەن. ال الپاۋىت اقش-تا 2019-2020 جىلدار بويىنشا ءبىلىم الۋشىلاردىڭ كورسەتكىشى ماتەماتيكادان 30 پايىزعا, وقۋ ساۋاتتىلىعىنان ءتىپتى 50 پايىزعا ناشارلاپ كەتكەن.
ءبىزدىڭ ەلدەگى جاعداي قالاي؟ قازىر بۇل سۇراققا مەكتەپ وقۋشىسىنا ساباق وقىتىپ وتىرعان اتا-انا نەمەسە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلگەن ەرەسەك جان كەز كەلگەن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ساراپشىسىنان ارتىق ايتىپ بەرەتىن شىعار. ۇيدە وتىرىپ-اق وتاندىق ءبىلىم بەرۋدىڭ قازىرگى جاي-كۇيىنە باعا بەرىپ جاتقانداردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, جاعداي قيىن. ءبارىمىز بىلەتىندەي, بۇگىندە قازاقستاندىق ورتا ءبىلىم بەرەتىن وقۋ وشاقتارى (شاعىن جيناقتى مەكتەپتەردەن باسقاسى) نەگىزىنەن قاشىقتان وقىتۋعا كوشتى. بالالارى كوپ مەكتەپتەردە ءىشىنارا سىنىپتار اتا-انالاردىڭ وتىنىشىمەن شتاتتىق رەجىمدە وقىتىلىپ جاتىر. مۇعالىمدەر, وقۋشىلار مەن اتا-انالار «توتەنشە توقساننان» (ناۋرىزدا جاريالانعان توتەنشە جاعداي كەزىندە ەلىمىزدەگى ءبىلىم الۋشىلار وقۋ جىلىنىڭ سوڭعى توقسانىن تۇگەل قاشىقتان وقىدى) بەرى تاجىريبەگە ەنگىزىلگەن جاڭا فورماتتاعى وقىتۋعا ءبىرشاما بەيىمدەلىپ ۇلگەرگەندەي. بىراق ءبارىبىر بىلىمدەگى ءبىراز بەي-بەرەكەتتىڭ بەتى اشىلىپ قالعان سىڭايلى.
Facebook الەۋمەتتىك جەلىسىن قولدانۋشى ءاسيا ەرمۇحامبەتوۆا ءوزىنىڭ پاراقشاسىندا: «جيەنىمنىڭ ساباعىنا قالاي ارالاسىپ كەتكەنىمدى ءوزىم دە بىلمەي قالدىم. بجب, تجب-عى قاتە سۇراقتار, گرامماتيكالىق قاتەلەر, اعىلشىن ءتىلى مۇعالىمىنىڭ سوزدەردى بۇرىس ايتۋى, 45 مينۋتتىڭ ورنىنا وتىلەتىن «WhatsApp»-عى 15 مينۋتتىق ساباقتار. مۇندايدا قانداي ساپا بولادى؟ بۇل – نەبارى 3-سىنىپتاعى جاعداي. وقۋلىقتارداعى سۇراقتاردى قارايمىن, مەندە ءبىلىمنىڭ ساپاسىنا قاتىستى تاعى 99 سۇراق تۋادى. كەزەكشى سىنىپتاردىڭ ساباق كەستەسىن وزگەرتەدى دە جاتادى. مۇنى مەكتەپتىڭ 3 اۋىسىمدا وقىتاتىنىمەن تۇسىندىرەدى. مەملەكەتتىك مەكتەپتەردە نە بولىپ جاتىر؟ كوپ نارسەنى كادر تاپشىلىعىنا ىسىرا سالادى», دەپ جازدى. ونىڭ ويىنشا, ەگەر مۇعالىمدەر پاندەميا جاعدايىندا دۇرىس وقىتا الماسا, وندا قولىنان كەلەتىندەرگە بەرۋ كەرەك. بىلىكتى مۇعالىمنەن ساباق السا بولعانى, مامانداردىڭ قايدا تۇراتىنى ماڭىزدى ەمەس. سەبەبى ءبارىبىر ءبىلىم قاشىقتان بەرىلىپ جاتىر.
نەگىزىنەن بۇل يدەيانى مينيسترلىك «توتەنشە توقسان» باستالعاننان-اق قولعا العانداي بولدى. مىقتى مامانداردىڭ ساباعىنان ۆيدەولار ازىرلەپ, ءبىلىم بەرۋ پلاتفورمالارى مەن تەلەارنالار ارقىلى تاراتۋى – سونىڭ ايعاعى. دەسەك تە تاجىريبە تولىعىمەن جانە جان-جاقتى قولعا الىنىپ, ىسكە اسىرىلا الماي جاتىر. ايتپەسە ءبىلىم سالاسىن بىلىكسىزدەردەن تازارتۋدىڭ تاپتىرماس قۇرالى بولاتىن. ويتكەنى وقۋشىلار مەن اتا-انالار تاڭداعان مۇعالىمگە مەملەكەت ەڭبەكاقىسىن تولەسە, ەڭ ماڭىزدى سالادا ساقالارى عانا قالار ما ەدى. ويتكەنى ءا.ەرمۇحامبەتوۆانىڭ ء«بىلىم ساپاسى جاقسارماسا, بىتپەيتىن ستاندارتتاردىڭ نە قاجەتى بار. ەڭ قىزىعى, مۇعالىمدەر كەز كەلگەن ءوتىنىش پەن ەسكەرتۋگە باسقا جاقسى مەكتەپ تابۋدى نەمەسە تىپتەن جەكە مەكتەپكە كەتۋدى ۇسىنادى. الايدا گرامماتيكالىق قاتەلەر مەن قاتە سۇراقتاردىڭ ءدال پاندەميادا پايدا بولماعانى انىق قوي», دەگەن سوزىندە شىندىق بار.
ەلورداداعى №82 مەكتەپ-ليتسەيى ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى گۇلميرا كوكتالقىزى تجب, بجب-عى سۇراقتاردىڭ مازمۇنى الدىن الا تەكسەرۋدەن ءوتىپ, بەكىتىلۋى ءتيىس ەكەنىن ايتادى.
«مەكتەبىمىزدە تەستىلەردىڭ مازمۇنىن, ونداعى سۇراقتاردىڭ ساپاسىن تەكسەرىپ, قول قوياتىن ارنايى ماماندارىمىز بار, ولار قاجەتتى كۋرستاردان وتكەن. مەنىڭشە, بۇل جۇيە بارلىق مەملەكەتتىك مەكتەپتەرگە ەنگىزىلگەن بولۋى كەرەك. ال ءبىز ساباقتى 15 مينۋتتا وتكىزبەيمىز, ZOOM پلاتفورماسىندا تولىعىمەن 40 مينۋت بولادى. ودان كەيىن مەكتەپ وقۋشىلارى مەن اتا-انالارى تۇگەل Microsoft Teams-تى قولدانادى, وتە ىڭعايلى. البەتتە WhatsApp جەلىسىنەن باسقاسىن قولدانۋدان باس تارتاتىن اتا-انالار بىرەن-ساران كەزدەسىپ جاتادى. سولار ءۇشىن عانا قولدانۋىمىز مۇمكىن. بىراق ساباق وندا وتكىزىلمەيدى. ايتپاقشى, كەزەكشى سىنىپتاردىڭ كەستەسى دە مۇلدە وزگەرمەدى. باستاۋىشتاعى كەزەكشىلىك سىنىپتاردىڭ كەستەسى قىركۇيەكتە بەكىتىلگەننەن وزگەرمەستەن ءالى تۇر. وسى توقساننان باستاپ 5-سىنىپتىكىن قوستىق», دەيدى گ.كوكتالقىزى. وقۋ وشاعى وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, پاندەميا كەزىندە ءبىلىم ساپاسى ءتۇسىپ كەتپەدى. دەسە دە بارلىق مەكتەپتەگى وقىتۋ مەن ءبىلىم بەرۋدىڭ ساپاسى ورىنىندا ما؟ مۇعالىمدەردەگى قاتەلىكتەردى قايدا قويامىز؟
Paperlab توبىنىڭ ساراپشىسى, بەلگىلى الەۋمەتتانۋشى كاميلا كوۆيازينا ماسەلە مۇعالىمدەردە ەمەس ەكەنىن جەتكىزدى.
ء«بىزدىڭ مۇعالىمدەر شىن مانىندە جامان ەمەس, ولاردىڭ جاڭا جاعدايعا ارەڭ بەيىمدەلەتىنى جانە زامان تالاپ ەتكەن قاجەتتى قابىلەتتەردى زورعا يگەرەتىنى قيىن. جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋدىڭ ءوزىن ءالى تولىق تۇسىنگەن جوق. TALIS ساۋالنامالارىنا سايكەس ءاربىر ءۇشىنشى مۇعالىم جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋدە, كريتەريالدى باعالاۋدا ءوزىن تولىعىمەن باسەكەگە قابىلەتتى, سەنىمدى سەزىنبەيدى. ەشكىم ولاردان تسيفرلى داعدىلاردى تالاپ ەتپەدى جانە وقىتپادى دا. سول سەبەپتى پەداگوگتەردى ءاردايىم وقىتىپ, بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ وتىرۋ كەرەك. بۇدان دا ماڭىزدىسى, ءبىلىم بەرۋگە بولىنەتىن قارجىنى ۇنەمدەۋدى توقتاتۋ قاجەت. PISA كورسەتكىشتەرىنەن نەعۇرلىم ءبىر وقۋشىعا قاراستىرىلعان قاراجات كوپ بولسا, سوعۇرلىم ءبىلىمنىڭ ساپاسى دا جوعارى بولاتىنىنا كوز جەتكىزە الامىز. رەيتينگتىڭ تۇراقتى كوشباسشىلارى – سينگاپۋر, جاپونيا, فينليانديادا ءبىر وقۋشىنىڭ شىعىنى 11-14 مىڭ دوللاردى قۇرايدى. ال اتالعان سوما قازاقستاندا – 560 دوللار (2019 جىلى ءبىر وقۋشىعا ورتا ەسەپپەن 224,3 مىڭ تەڭگە بولىنگەن). وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي, بۇل – مۇلدە ماردىمسىز», دەيدى ك.كوۆيازينا.
ساراپشىنىڭ سوزىنە سەنسەك, پاندەميادا انىق بايقالعان بىلىمدەگى داعدارىستان شىعىپ, تەڭسىزدىكتى ازايتۋ ءۇشىن (اۋىل بالالارى, ماسەلەن, قالالىق وقۋشىلاردان 1,5 جىلعا ارتتا قالىپ كەلەدى) تسيفرلى ءبىلىم بەرۋدىڭ كۇشىن قولدانۋ كەرەك. وسى تۇستا الەۋمەتتانۋشىنىڭ ويى جوعارىدا ايتىلعان ءسوزىمىزدى تولىقتىرا تۇسەدى. ياعني ءبىز قاشىقتان وقىتۋدى دامىتۋ ارقىلى ءبىلىم سالاسىندا بىلىكتى كادرلاردى ىرىكتەي الامىز. ەكىنشىدەن, ساراپشى ايتقانداي, اۋىل مەن قالا بالالارىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىندەگى تەڭسىزدىكتى جويۋعا جاردەمدەسەدى.
«ەگەر دەنساۋلىق ساقتاۋ ماماندارى تەلەمەديتسينانىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ۇنەمى كوتەرسە, ءبىز نەگە قاشىقتان ءبىلىم بەرۋ جونىندە ايتا المايمىز. ەڭ جاقسى مۇعالىمدەر الىس اۋىلداردىڭ (كەشىرىڭىز, اۋىلدىق شاعىن جيناقتى مەكتەپتەردە مۇعالىمدەردىڭ بىلىكتىلىگى قالاداعى ارىپتەستەرىنە قاراعاندا تومەن دەڭگەيدە) بالالارىن قاي كەزدە وقىتادى, ال مەكتەپ مۇعالىمدەرى تالىمگەر, رەپەتيتور, كونسۋلتانت ءرولىن قاشان اتقارادى؟ بىراق بۇل ءۇشىن ارينە الدىمەن ەڭ ماڭىزدى ينۆەستيتسيا ماسەلەسىن شەشۋگە ءتيىسپىز», دەيدى الەۋمەتتانۋشى.
ءيا, مەكتەپتەردەگى جارامسىز كومپيۋتەرلەر, تاۋدىڭ ەتەگى مەن توبەدە عانا ۇستايتىن ينتەرنەت, كونتەنتى ساپاسىز پلاتفورمالار پروبلەماسىن پاندەميا كەلگەندە ەسكەرگەنىمىز انىق قوي. شىنتۋايتىندا, تەحنولوگيا زامانىندا تسيفرلىق ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋعا ينۆەستيتسيانى تارتۋ كەرەك ەدى. ال ءبىزدىڭ توتەنشە جاعداي جاريالانعاندا الداعى جىلدارعا بولىنگەن قاراجاتتىڭ ەسەبىنەن جانتالاسىپ تەحنيكا ساتىپ العانىمىز «اس ىشەردە» دەگەنگە سايادى.
جالپى, كوروناۆيرۋستىڭ كەسىرىنەن پايدا بولعان بىلىمدەگى داعدارىس قازاقستان سەكىلدى دامۋشى ەلدەردە عانا ەمەس, دامىعان ەلدەردە دە ورىن الىپ وتىر. ايتالىق, ەلىمىزدە اۋىل مەن قالا بالالارىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىندەگى اراقاشىقتىق تۇيتكىلگە اينالسا, انگليانى الەۋمەتتىك توپتار اراسىنداعى ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ تەڭسىزدىگى الاڭداتادى. سەبەبى سوڭعى ۋاقىتتا جاريالانعان كورسەتكىشتەرگە سايكەس, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى وزىق ەلدىڭ ءبىرى سانالاتىن تۇماندى البيوندا ءارتۇرلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق توپتار وقۋشىلارىنىڭ اراسىنداعى الشاقتىق 46 پايىزعا ارتىپتى. البەتتە بۇل ماسەلە بىزگە تاڭسىق دەي المايمىز, سەبەبى حالىقارالىق, اقىلى مەكتەپتەر قازاقستاندا دا جۇمىس ىستەيدى. دەگەنمەن شەتەلدىك تاجىريبەدە تۇيىقتان شىعۋدىڭ جولى قايسى؟ مىنە, ءبىز ءۇشىن وسى – ماڭىزدى.
ۇلىبريتانيادا «ۇلتتىق رەپەتيتورلىق باعدارلاما» جوباسى بيىلعى ماۋسىمنان باستاپ ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. ويتكەنى انگليا ۇكىمەتى رەپەتيتورلىقتى جاعدايى جاقسى وتباسىنىڭ بالالارى پايدالانا الاتىن قىزمەت ەمەس, ءارتۇرلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق توپتار اراسىنداعى وقىتۋ ساپاسىنىڭ الشاقتىقتىعىن جويۋ مۇمكىندىگى رەتىندە قاراستىرىپ وتىر. ءىس جۇزىندە COVID-19 پاندەمياسىنا بايلانىستى ۇلىبريتانيادا مەكتەپتەر جابىلعانعا دەيىن رەپەتيتورلىق قىزمەتتەر الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى جاقسى وتباسىلاردان شىققان وقۋشىلار ءۇشىن عانا قولجەتىمدى بولدى. ال قازىرگى تاڭدا انگلياداعى اتالعان قىزمەتكە دەگەن قوعامدىق كوزقاراس ۇكىمەتىنىڭ شەشىمى ناتيجەسىندە تۇبەگەيلى وزگەرەتىن سياقتى. جوبا بويىنشا مەكتەپتەر ارنايى بەلگىلەنگەن تىزىمدەگى رەپەتيتورلىق قىزمەت كورسەتەتىن ورتالىقتارمەن نەمەسە ماماندارمەن جۇمىس ىستەي الادى. ءارى بۇل قىزمەت – تەگىن. مۇنداي قىزمەتتى تۇرمىسى تومەن وتباسىلاردان شىققان بالالاردىڭ پايدالانۋىنا باسىمدىق بەرىلەدى. وسى ءۇشىن مەملەكەت رەپەتيتورلىق قىزمەت كورسەتەتىن مەكەمەلەرمەن ارىپتەستىك ورناتقان ەكەن.
ءيا, ءدال قازىرگىدەي بىلىمدەگى داعدارىس ۋاقىتىندا ءبىلىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جايىندا ءسوز ەتۋدىڭ ءوزى قيسىنسىز. ونى دامىعان ەلدەردىڭ ءبىلىم ساپاسىنا قاتىستى حالىقارالىق كورسەتكىشتەردەن دە انىق كورۋگە بولادى. سول سەبەپتى الەم ەلدەرى وسىعان دەيىن قول جەتكىزگەن ءبىلىمنىڭ ساپاسىن ساقتاپ قالۋدى كوزدەپ وتىر. ويتكەنى ءبىلىم دەگەنىمىز – ادامي كاپيتال. ال ادامي كاپيتال قۇلدىراعان كەزدە بولاشاق تۋرالى ادەمى اڭگىمە ايتۋ مۇمكىن دە ەمەس. تۇپتەپ كەلگەندە, ءدال وسى داعدارىستى تۋدىرعان پاندەميادان دا ادامزاتتى الىپ شىعاتىن ءبىلىم عوي.
