قازاقستاندا ەكونوميكا مەن مادەنيەتتىڭ بىلىكتى مامان-كادرلارعا سۇرانىستىڭ ءوسۋى تولىققاندى جوعارى وقۋ ورىندارىن اشۋعا ەرەكشە ىقپال ەتتى. سوندىقتان 1928 جىلى الماتىدا پەداگوگيكالىق, 1929 جىلى مالدارىگەرلىك, 1930 جىلى قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى, 1931 جىلى مەديتسينا, 1931-1932 جىلدارى ورال جانە قىزىلوردا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتارى اشىلدى. رەسپۋبليكانىڭ مادەني ومىرىندە 1934 جىلى س.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اشىلۋى ەرەكشە ورىن الدى. قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى مەن تەحنيكۋمدارىنىڭ دامۋ دەڭگەيى جوعارى بولعانىمەن, حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ كادر جونىندەگى قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرا المادى. ويتكەنى ولاردىڭ كوپشىلىگى ءالى قالىپتاسۋ ساتىسىندا, كەيبىرەۋلەرى مۇلدە شاعىن بولاتىن.
باستاپقى كەزەڭدە جوعارى مەكتەپتىڭ ەڭ وتكىر ءارى شەشىلمەگەن پروبلەماسىنىڭ ءبىرى – پروفەسسور-وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر قۇرامىنداعى قازاقتاردىڭ ازدىعى. شىندىعىندا, كەڭەس وكىمەتى ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسىن بىرسىدىرعى شەشتى. الايدا پروتسەستىڭ ماڭىزدى جاعىن جويداسىز ساياساتتاندىرىپ جىبەردى. تاربيە مەن وقىتۋدىڭ باستى تارماعىنا پارتيالىق-تاپتىق ءپرينتسيپتى قويدى. ءسويتىپ العاشقى بەسجىلدىقتا «كادرلار ءبارىن شەشەدى» دەگەن ۇراندى ناۋقاننىڭ قىزعان كەزىندە جاستار مەن كومسومولدار ءبىلىم الۋعا ۇمتىلۋشىلاردىڭ الدىڭعى لەگىندە بولدى. كەزىندە جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ ۇلت بولاشاعى وقىعان زيالىلاردىڭ قولىندا ەكەنىن ايتا كەلىپ, وقىعان ادامنىڭ ۇلتقا قىزمەت قىلۋىن: «...قازاقتى تۋرا جولعا باستايتىن دا, اداستىراتىن دا – وقىعاندار. وقىعانىن قازاق سىيلايدى, سوڭىنان ەرەدى, قادىرلەيدى, سەنەدى. ءبىلىمدى, اقىلدى, جاقسىلىقتى, ۇلگىنى, ءتارتىپتى, اقيقاتتى, ادىلدىكتى وقىعانىنان كۇتەدى. وقىعان ادام قارا حالىقتىڭ يدەالى (شىراعى), بۇقاراسى سونشا قادىرلەگەنىن وقىعانى ءتۇسىنۋ كەرەك, حالىققا قىزمەت قىلا بىلمەگەن, ۇلگى, شىراق بولۋعا جاراماعان وقىعان حالىقتىڭ ىقىلاسىن قايىرادى, كوڭىلىن قايتارادى. حالىقتى وزىنەن الىستاتادى, وسەك ارقالايدى, پايداسى ارتىق تيمەيدى», دەگەن ەدى.
1925-1933 جىلدارى قازاق ولكەسىن باسقارعان ف.گولوششەكيننىڭ تۇسىندا رەسپۋبليكادا الاساپىران قۋدالاۋ ناۋقانى باستالدى. ۇكىمەت باسىندا وتىرعان قازاق زيالىلارىن «سادۋاقاسوۆششينا», «مەڭدەشەۆششينا», «قوجانوۆششينا» سياقتى جىككە ءبولۋ, ءىرى بايلاردىڭ, جارتىلاي فەودالداردىڭ شارۋاشىلىعىن تاركىلەۋ, جەر اۋدارۋ, كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ, قوعامعا «جات ەلەمەنتتەردى» ىزدەۋ سياقتى قيتۇرقى ناۋقاندار ءورىس الدى. سول ناۋقانشىل قىزىل ۇراننىڭ اياسىندا جۇرگىزىلگەن جوعارى وقۋ ورىندارىنان «جات ەلەمەنتتەردى» ىزدەستىرۋ ارەكەتى دە تاريحىمىزدىڭ اقتاڭداق بەتتەرىنىڭ بىرىنە اينالدى.
اكىمشىلدىك-امىرشىلدىك جۇيە ءبىلىم سالاسىن دا يدەولوگيالاندىردى. پارتيا, كومسومول جانە پيونەر ۇيىمدارى, وقۋلىقتار, مۇعالىمدەر جاس ۇرپاقتىڭ ساناسى مەن مىنەز-قۇلقىنا ءستالينيزمنىڭ جاتتاندى دوگمالارىن ءسىڭىردى. 1929 جىلى كسرو-نىڭ بارلىق اۋماعىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن قازاق ستۋدەنتتەرىنە «جات ەلەمەنتتەر» رەتىندە ايدار تاعىلىپ, وقۋدان شىعارۋ ناۋقانى ءبىر مەزگىلدە جۇرگىزىلۋىنىڭ ءوزى سان ءتۇرلى ويعا جەتەلەيتىنى ءسوزسىز. وقۋدان شىعارۋ ماسەلەسى جوعارى وقۋ ورىندارى ورنالاسقان قالالارداعى قازاق جاستارىنىڭ جەرلەستىك ۇيىمدارىنىڭ جينالىستارىندا قارالدى. قازاق ستۋدەنتتەرىن وقۋدان شىعارۋ جونىندە قۇرىلعان كوميسسيالار جۇمىس ىستەدى.
بۇعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ قورىندا ساقتالعان قۇجاتتاردى دالەل رەتىندە العا تارتۋعا بولادى. مىسالى, 141-قوردا ساقتالعان №1 حاتتامادا كورسەتىلگەندەي, 1929 جىلدىڭ ءبىرىنشى اقپانىندا تاشكەنتتەگى ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە 263 ستۋدەنت قاتىسقان جينالىس وتكەن. جينالىسقا قازانعاپوۆ توراعالىق ەتىپ, حاتشىسى رامازانوۆ بولعان. جينالىستىڭ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە – كەڭەس وكىمەتىنە «جات ەلەمەنت» ستۋدەنتتەردى جوعارى وقۋ ورنىنان شىعارۋ. جينالىستىڭ بارىسىندا ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنەن ح.اقپاەۆ, ح.يساتاەۆ, ي.دۋسەتوۆ, ا.اسانبەكوۆ, ا.سەيدالين, ح.قاراتاەۆ, تۇرسىنوۆ, بوكەيحانوۆ (الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحانمەن شاتاستىرماۋ كەرەك – رەد.), ر.قويايداروۆ, س.قاشقىنباەۆ, ن.سۇلتانگەرەەۆ, م.بۋرالكينەۆ, ق.اقپاەۆ سياقتى ستۋدەنتتەردى «جات ەلەمەنت» وكىلى ساناپ, جوعارى وقۋ ورنىنان شىعارۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان (قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆى (قر پا) 141-قور, 1-تىزبە, 2248-ءىس, 86-پ).
كوميسسيا ءبىر قىزىعى, ح.دوسمۇحامەدوۆتىڭ وسى ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ جۇرگەن ستۋدەنت قىزىن وقۋدا قالدىرۋعا شەشىم قابىلداعان (قر پا,141-قور, 1-تىزبە, 2248-ءىس,135-پ). بۇل شەشىمگە كەيبىر ستۋدەنتتەر ءوز نارازىلىعىن اشىق بىلدىرگەنى حاتتامادا كورسەتىلگەن. مىسالى, وقۋدان شىعارىلعان «جات ەلەمەنت» ح.يساتاەۆ جينالىستا ءسوز سويلەپ: «مەنىڭ پىكىرىم بويىنشا كوميسسيانىڭ بىزدەرگە قاتىستى شىعارعان شەشىمىنە جانە ءبىزدى وقۋدان شىعارۋىنا كەلىسپەيمىن. كەلىسپەيتىن سەبەبىم, كوميسسيا ءوز تاراپىنان كەڭەس وكىمەتىنىڭ جاۋى بولعان, الاشورداشىلاردى قورعاۋشى, الاش وردانىڭ باتىس بولىمشەسىن باسقارعانداردىڭ ءبىرى حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ قىزى رابيعا نەگە وقۋدان شىعارىلمايدى» دەپ ءوزىنىڭ پىكىرىن اشىق بىلدىرگەن. بۇل پىكىردى ستۋدەنت بوكەيحانوۆ تا قولداعان (قر پا,141-قور, 1-تىزبە, 2248-ءىس,87-پ).
بۇل كەزدە رابيعا حالەلقىزى ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىندە وقيتىن ەدى. ول ءۇشىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەندە اكەسى جۇمىس بابىمەن الماتى قالاسىنا اۋىسادى. اكەسى ءبىر جىلدان كەيىن قىزىن وقۋدان شىعارىپ, ءوزىنىڭ قاسىنا الدىرادى. رابيعا الماتىدا مەديتسينالىق ارنايى وقۋ ورنى بولماعاننان كەيىن قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ بيولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستى.
بۇل ناۋقان ماسكەۋ قالاسىندا ءبىلىم الىپ جۇرگەن قازاق ستۋدەنتتەرىن دە اينالىپ وتپەگەن. ارحيۆتە ساقتالعان قۇجاتتاردى سارالاساق, تومەندەگىدەي جايتتىڭ كۋاسى بولامىز. 1929 جىلدىڭ 22 اقپانىندا «جات ەلەمەنتتەر» رەتىندە ماسكەۋ قالاسىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىن قازاق ستۋدەنتتەرىنەن تازارتۋ, ياعني وقۋدان شىعارۋ كوميسسياسىنىڭ وتىرىسى وتكەن. كوميسسيا قۇرامىندا ق.تاشتيتوۆ, قوجاقاەۆ, مۇسىراليەۆ, سيزونوۆ جانە حاتشىسى م.داۋلەتقاليەۆ بولعان. ق.تاشتيتوۆ كەيىن قازاقستان ورتالىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى لاۋازىمىن اتقارعان. 1930 جىلى ماسكەۋدەگى سۆەردلوۆ اتىنداعى كوممۋنيستىك ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن. ال م.داۋلەتقاليەۆ – قوعام قايراتكەرى, 30-جىلداردىڭ باسىندا اشارشىلىقتىڭ قازاق حالقىنا اكەلگەن زاردابىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن تاۋەكەلگە بەل بۋىپ, باتىل ارەكەتكە بارعان بەسەۋدىڭ ءبىرى. ول حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن 1930 جىلى بىتىرگەن.
وقۋدان شىعارىلعان ستۋدەنتتەردىڭ قاتارىندا ب.اتشىباەۆ تا بار (قر پا,141-قور, 1-تىزبە, 2248-ءىس,61-پ). ول 1923 جىلى تاۋ-كەن اكادەمياسىنا (قازىرگى گۋبكين اتىنداعى مۇناي ينستيتۋتى) وقۋعا تۇسكەن. ءبىرىنشى كۋرستى اياقتاپ, مامان-كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن وقۋدان قول ءۇزىپ, 1923-1928 جىلدارى ماسكەۋدەگى «سانتونين» ترەسىندە ءىس جۇرگىزۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, «اروسپو» اكتسيونەرلىك قوعامىندا تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى, «كازكرايسويۋزدىڭ» ماسكەۋ وكىلدىگىندە ەكونوميكالىق تەكسەرۋشى, ركفسر جوعارى سوتىندا اۋدارماشى بولىپ جۇمىس ىستەدى. 1928 جىلى تاۋ-كەن اكادەمياسىنىڭ مۇناي فاكۋلتەتىنىڭ گەولوگيا بولىمشەسىنە وقۋعا ءتۇستى. كوميسسيا ب.اتشىباەۆتىڭ ء«ومىر بويى ستۋدەنت» رەتىندە جۇرگەنىن, 1923 جىلدان وسى وقۋ ورنىنىڭ ستۋدەنتى ەكەنىن, 2-كۋرستا ءالى «وتىرعانىن» ەرەكشە اتاپ وتەدى. قازاقستاننىڭ جوعارى ءبىلىمدى مامان-كادرلارعا وتە زارۋلىگىنە قاراماستان, ونى «الاشورداشى», «جات ەلەمەنت» دەگەن ايىپپەن كەن اكادەمياسىنان وقۋدان شىعارادى. وقۋدان قۋىلعان ب.اتشىباەۆ گۋرەۆ (اتىراۋ) قالاسىنا كەلىپ, «ەمبىمۇناي» ترەسىنە قاراستى گەولوگيا-بارلاۋ كەڭسەسىندە گەولوگ, كەيىن دالالىق گەولوگيالىق-كارتيروۆكا سەكتسياسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەدى.
ال كوميسسيا وتىرىسىنىڭ 24 اقپانداعى حاتتاماسى نەگىزىندە 3-كۋرستان م.قالمەنوۆ, س.بوكەيحانوۆ باستاعان 18 ستۋدەنت وقۋدان شىعارىلعان (قر پا,141-قور, 1-تىزبە, 2248-ءىس, 62-پ). م.قالمەنوۆ – حالقىمىزدىڭ قايراتكەر ۇلدارىنىڭ ءبىرى, پاتشالىق رەسەيدىڭ ءى دۋماسىنا دەپۋتات بولعان الپىسباي قالمەنوۆتىڭ بالاسى. كەيىن 1933 جىلى ماسكەۋدەن كەن ينجەنەرى ماماندىعىن العان ول قيىر شىعىسقا جولدامامەن جىبەرىلەدى. وسىندا وندىرىستىك جۇمىستا جۇرگەندە ۇستىنە تاس قۇلاپ, قايتىس بولادى. بۇل اۋلەتتىڭ ۇرپاقتارى ۇزاق جىل بويى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, قۋدالاۋعا ءتۇستى.
يازيازيت (ارحيۆ قۇجاتىندا وسىلاي اتالادى, بايازيت بولۋى كەرەك) وتەعالي ۇلى يبراگيموۆ 1927 جىلى تيميريازوۆ اتىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىنىڭ اگرونوميا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەن. كومسومول قاتارىنا وتكەن, مەملەكەتتىك ستيپەنديا الىپ تۇرعان (قر پا,141-قور, 1-تىزبە, 2248-ءىس, 2-پ). نكۆد-نىڭ قىراعى قىزمەتكەرلەرى ونىڭ شىن تەگى تاناشەۆ ەكەندىگىن, اكەسى پاتشا زامانىندا بالىق ونەركاسىبىندەگى ءىرى كاسىپكەردىڭ ءبىرى بولعانىن انىقتاعان. كەزىندە تاناشەۆتەر اۋلەتى بوكەي ورداسى اۋماعىنا عانا ەمەس, رەسەي يمپەرياسىنا دا تانىلعان ەدى. قازاقتىڭ تۇڭعىش دارىگەرلەرىنىڭ ءبىرى م.شومبالوۆ اۋلەتىنەن, وسى اكادەميانىڭ ستۋدەنتى تايىر شومبالوۆ تا وقۋدان الاستاتىلدى.
ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنەن تۇياق قايبالدين, ال سەرجان شونانوۆ حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنداعى وقۋىنان شىعارىلدى (قر پا 141-قور, 1-تىزبە, 920-ءىس). ساراتوۆ اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا وقىعان ش.كۇسەپقاليەۆ تا «جات ەلەمەنتتىڭ بالاسى» رەتىندە وقۋدان قۋىلدى. ونىڭ اكەسى داۋلەتشە كۇسەپقاليەۆ جوعارى ءبىلىمدى العاشقى قازاق دارىگەرلەرىنىڭ ءبىرى, باتىس الاش وردا قايراتكەرى ەدى. اتاقتى نۇرالى حاننىڭ ۇرپاعى بولاتىن. 1928 جىلعى كۇزدە «جارتىلاي فەودال» رەتىندە تاركىلەۋگە ۇشىراعانى تۋرالى قۇجات جوعارىدا اتالعان ارحيۆ قورىندا ساقتالعان.
«جات ەلەمەنت», «الاشورداشىل» دەگەن ايدار تاعىلىپ, قۋعىندالعان بۇل ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ تاعدىرى قايعىلى اياقتالدى. سەبەبى ولاردى الدا قاسىرەتتى 1937-1938 جىلداردىڭ زۇلماتى كۇتىپ تۇر ەدى.
اققالي احمەت,
ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
اتىراۋ وبلىسى
