اۋەلدەن عالامعا ورتاق مادەنيەتتى ءاربىر ۇلتتىڭ تانىم-تۇسىنىگىنىڭ ۇزدىك سيپاتتارى مەن ويشىلداردىڭ شىعارماشىلىعى تۇزەتىنى بەلگىلى. دانالىققا تۋ تىگىپ, تۇعىر سايلاعان ۇلىلار ءوز حالقىنىڭ ءتول تانىمىنىڭ اسىلىن ارشىپ, ادامزاتتىق ورە بيىگىندە توعىستىردى. مىنە, سونداي الىپتاردىڭ قاتارىندا تۇركى جۇرتىنىڭ تەكتى پەرزەنتتەرى اباي مەن ناۋاي دە بار. ءوز زامانىنىڭ زاڭعار تۇلعالارى سانالى جاننىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋىنە نەگىز بولىپ, رۋحيزاتتىڭ ءشول باسار كاۋسار بۇلاعىنا اينالدى. بۇعان « ۇلىلاردىڭ ۇندەستىگى: ناۋاي مەن اباي» اتتى القالى جيىندا تاعى ءبىر مارتە كوزىمىز جەتتى.
بۇلاي ارىدان ءسوز سالماقتاۋىمىزدىڭ ءوز سەبەبى بار. نەگە دەسەڭىز, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن ۇلى اقىن اباي قۇنانباەۆتىڭ وزبەك تىلىنە اۋدارىلعان شىعارمالارى جانە شىعىستىڭ داڭقتى شايىرى الىشەر ءناۋايدىڭ قازاق تىلىندە جارىق كورگەن «حامسا» اتتى كىتابى كوپشىلىككە تانىستىرىلدى. اتالعان كىتاپ قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ العىسوزىمەن جاريالانعانىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل قۇندى ەڭبەكتەر – تۇركى الەمىنىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ اراسىندا شەكارا بولمايتىنىن تاعى ءبىر دالەلدەدى.
القيسسا ءسوزدىڭ باسى رۋحانياتقا قوسىلعان تىڭ تۋىندىنى تانىستىرۋعا باعىتتالىپ, القالى جيىنعا ارنايى كەلگەن پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆقا ۇسىنىلدى.
– ەل ىرگەسى بەكىگەلى قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ تۋىستىق قاتىناسى ارتىپ, كورشى عانا ەمەس, سەرىكتەس مەملەكەت رەتىندە دە الەم نازارىن وزىنە اۋداردى. باۋىرلاستىقتىڭ التىن قازىعىن ەكى ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتتەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن يسلام كاريموۆ قالاپ بەرگەن ەدى. سول ءداستۇردىڭ زاڭدى جالعاسى رەتىندە قازىرگى مەملەكەت باسشىلارى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن شاۆقات ميرزەەۆ وسى بايلانىستى ودان ءارى نىعايتۋعا باسا ءمان بەرىپ وتىر. قازاقستاندا وزبەكستان جىلىنىڭ, وزبەكستاندا قازاقستان جىلىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتكىزىلۋى دە كوپ جايتتى اڭعارتادى. الداعى ۋاقىتتا قازاق پەن وزبەكتىڭ ءوزارا دوستىعى مەن ىنتىماقتاستىعى ودان ءارى ارتا تۇسەدى دەپ سەنەمىز. اباي قازاقتىڭ عانا اقىنى ەمەس. ول – بارشا ادامزاتقا ورتاق عۇلاما. اقىننىڭ وي-تولعامدارى مەن وسيەتى بارشا تۇركى جۇرتىنا ارنالعان دەسەك تە, ارتىق بولا قويماس. اباي ءناۋايدى ءوزىنىڭ رۋحاني ۇستازى ساناپ, ونىڭ ولەڭدەرىنەن تاعىلىم العانىن ءبارىمىز جاقسى بىلەمىز. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ەكى بىردەي كەمەڭگەردىڭ ەڭبەكتەرىن قاتار اۋدارۋدىڭ سيمۆوليكالىق ءمانى بار, – دەدى م.اشىمباەۆ.
سەنات توراعاسىنىڭ لەبىزىنەن كەيىن, جاھاندى جايلاعان ىندەتتىڭ سالدارىنان اتالعان ءىس-شاراعا ونلاين قاتىسقان وزبەكستاننىڭ ولي ءماجىلىس سەناتىنىڭ ءتورايىمى تانزيلا نارباەۆا ءسوز الىپ, بۇل كۇننىڭ قازاق جانە وزبەك ادەبيەتى امبە تۇتاس تۇركى جۇرتى ءۇشىن ماڭىزى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«تۇركى وركەنيەتىنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان قوس الىپتىڭ ەڭبەگىن قالاي دارىپتەسەك تە جاراسادى. سىزدەر ءۇشىن اباي – رۋحانياتتىڭ تەمىرقازىعى بولسا, ءبىز ءۇشىن الىشەر ناۋاي بابامىز – كەمەڭگەرلىكتىڭ بيىك شىڭى. وسىنداي يگى ىسكە باستاۋ بولعان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنا العىسىمدى ايتامىن. كەمەڭگەر عالىم الىشەر ناۋاي ەسىمى, ونىڭ شىعارمالارى قازاق حالقى اراسىنا دا كەڭ تاراعاندىعى كوپكە ايان. قازاق پوەزياسىنىڭ شۇعىلالى شىڭى, دانىشپان اقىن اباي قۇنانباەۆ كەسەل مەن كەساپاتتىڭ اراجىگىن جىرمەن اجىراتىپ, جىكتەپ بەرىپ, ەلدىڭ ەرتەڭىنە الاڭداپ ءوتتى. بولاشاق ەكى الىپتىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىنان رۋحاني ءنار الارى ءسوسسىز. سوندىقتان ءبىر اتانىڭ ەگىز بالاسىنداي قوس عۇلامانىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاپ, ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرۋىمىز قاجەت», دەدى ت.نارباەۆا.
ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا وتكەن رۋحاني ءىس-شارانىڭ تىزگىنىن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى ۇستادى. عۇمىرى عيبراتقا تولى ابىز اقىنداردىڭ جاڭا جيناقتارىنىڭ سالماعىن, جاقۇت جازبالارىنىڭ تەرەڭدىگىن, مازمۇندىلىعىن مازداتا ايشىقتاعان كەشتىڭ مودەراتورى عۇلامالاردىڭ اسىل قاسيەتىنە توقتالىپ وتىردى.
ىزگى تىلەكتەردىڭ ارتى وسى كەشتىڭ باستى وقيعاسى – تۇساۋكەسەر راسىمىنە ۇلاستى. سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ پەن تۇركى رۋحانياتى ءۇشىن جاسالعان يىگىلىكتى ءىستىڭ اق باستاۋىندا تۇرعان مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى, اقىن نەسىپبەك ايت ۇلى «حامسا» كىتابىنىڭ لەنتاسىن قيسا, ءوز كەزەگىندە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ءادىل احمەتوۆ پەن وزبەكستاننىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى سايديكرام نيازحودجاەۆ قازاقتىڭ باس اقىنى ا.قۇنانباەۆتىڭ شىعارمالارى توپتاسقان جيناقتىڭ تۇساۋىن كەستى.
ءيا, بۇل كىتاپتار ۇلى دالا ءدىلمارلارىنىڭ دانالىق شيىرلارى جيناقتالعان, جاۋھارلارى ءتىزىلىپ, اسىلدارى سۇزىلگەن تۋىندىلار. قاي ۋاقىتتا دا قابىرعالى قازاقتىڭ قاسيەتتى ءسوز ونەرى وزگە قۇندىلىقتاردان بيىك تۇرعان. سوندىقتان دا بولار, كەۋدەسى كەندى جاندار ارتىنا ءبوز اماناتتاماسا دا ءسوز قالدىرۋعا تىرىسىپ وتىرعان. ارينە, ءبارى ۇرپاق ءۇشىن. سونىمەن قاتار ولار ەل بولاشاعىن ويلاعاندىقتان جۇرەگىندە جاتقان كومبە جاۋھارلاردى قالامنىڭ قۇدىرەتىمەن حاتقا تۇسىرۋدەن جاڭىلماپتى. ال, سول ءناسىلى اسىل پەرزەنتتەرىنىڭ ەڭبەگى مەن ىشكى ماقسات-مۇراتىن پاراساتتىلىقپەن پايىمداي بىلەتىن تەكتى جۇرت اقىنىن ارداقتاپ, قالامگەرىن قۇرمەتتەپ جاتسا, اردا ونەردىڭ ارناسى كەڭەيگەنى دەپ ۇقانىمىز ابزال. بۇل رەتتە «حامسا» – الىشەر ءناۋايدىڭ ايگىلى بەس داستاننان تۇراتىن ەڭبەگى. قازاق تىلىندە جارىق كورگەن كىتاپقا ء«لايلى-ءماجىن» جانە «ەسكەندىر قورعانى» اتتى ەكى داستان ەنگەن. قوس شىعارمانى كونە وزبەك تىلىنەن قازاقتىڭ بەلگىلى اقىنى نەسىپبەك ايت ۇلى اۋدارعان. ءوز سوزىندە اۆتور: «كەزىندە شوقان ءۋاليحانوۆ وزبەك ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى الىشەر ناۋايدى ەۋروپا جانە ازيا عالىمدارى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ, ەرەكشە قۇرمەتپەن تىلگە تيەك ەتكەن ەكەن. ول ءوزىنىڭ 1857 جىلى قاشعاريا جايلى جازعان وچەركىندە: «قارا تۇنەكتى حالىقتىڭ جالعىز ساۋلەسى – الىشەر ناۋايدىڭ شىعارمالارى بولدى» – دەسە, ايگىلى عالىم مۇحتار اۋەزوۆ: «تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن وسىرۋدە ناۋاي مول اسەر ەتكەن», – دەپ تۇجىرىمداعان. مىنە, بۇلاردىڭ ءبارى ۇلى اقىننىڭ كەمەڭگەرلىك تۇلعاسىن, ۇلىلىق سيپاتتارىن ودان ءارى بيىكتەتە تۇسەتىن سونى تۋىندىلار. قۇداي قۋات بەرسە عۇلاما ەڭبەگىن تولىق اۋدارۋعا نيەتتىمىن» دەسە, ابايدى وزبەكشە سويلەتكەن جازۋشى قوزوقباي يۋلداشەۆ ۇيىتقىپ سوققان زامانا جەلىنىڭ باعدارىن ايقىنداپ, جۇرتىنا باعىت سىلتەگەن دانامىزدىڭ ەڭبەگىنەن كوڭىلگە كوپ نارسە تۇيگەنىن تىلگە تيەك ەتتى. قوس قالامگەر دە شالقار شابىتپەن, اسقان شەبەرلىكپەن تارجىمالانعان جاۋھار تۋىندىلار باۋىرلاس ەكى ەل اراسىنداعى ادەبي جانە مادەني بايلانىستاردىڭ التىن كوپىرىنە اينالارىنا سەنەدى.
ۇلت مۇراسىن ءسوز ونەرىنىڭ قۇدىرەتتى كۇشىمەن ۇرپاققا جەتكىزۋ – جازارمان قاۋىمنىڭ جازمىشىنا بەرىلگەن ۇلى مۇمكىندىك. وسى ورايدا دانالار دانالىعى توپتاستىرىلعان تۋىندىلاردىڭ تۇساۋكەسەرىندە ءسوز العان ءماجىلىس دەپۋتاتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ الىشەر ناۋايدىڭ ورتالىق ازياداعى حالىقتاردىڭ رۋحانياتىنا جاساعان اسەرى ەرەكشە ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. «تۇركى تىلدەرىندەگى كلاسسيكالىق ادەبيەت شىن مانىندە الىشەر ناۋايدان باستالعان دەۋگە دە بولادى. ناۋايعا دەيىن جىر ءتىلى فارسي سانالىپ كەلگەنى انىق اقيقات. ول ءومىر سۇرگەن زاماندا تۇركى ءتىلى جىر جازۋعا ورالىمسىز, قارابايىر ءتىل دەپ قارالاتىن. ناۋاي – عاسىرلار بويى قالىپتاسقان, ويدا ابدەن ورنىققان سول تۇسىنىكتى توڭكەرىپ تۇسىرگەن ادام. الىشەر عازالدارىنان كەيىن فارسي جالعىز ادەبي ءتىل مارتەبەسىنەن ايىرىلعان ەدى. ناۋاي ەسىمىنىڭ ءبىز ءۇشىن ەرەكشە قادىرلىلىگى – تۇركى ءتىلىنىڭ پوەزيالىق قۋاتىن العاش تانىتقاندىعىندا, بۇكىل الەمگە مويىنداتقاندىعىندا.
