ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك – ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق كەپىلى

پرەزيدەنت ەنەرگەتيكالىق تۇراقتىلىقتى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى دەپ ۇدايى ايتىپ كەلەدى. ەنەرگەتيكاعا قاتىستى ماڭىزدى شەشىمدەر – ەلدىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ نەگىزى. وسى رەتتە ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ جىل سايىن ءوسىپ كەلە جات­قانىن اتاپ وتكەن ءجون. ەلدىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكا جۇيەسى تۇراقتى رە­جىمدە جۇمىس ىستەپ تۇر. قازىر ەل اۋماعىندا 237 ەلەكتر ستانساسى بار. ونىڭ 79-ى – ءداستۇرلى گەنەراتسيا كوزى, 158-ءى – جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا نىسانى. ۇكىمەت ەنەرگە­تيكالىق قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ, ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ, جاڭا قۋات كوزدەرىن ىسكە قوسۋ باعى­تىندا كەشەندى شارالار جۇرگىزىپ جاتىر.

ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ەرلان اقكەنجەنوۆ سالانى ۇزاق­مەرزىمدى دامىتۋ جوسپارى ىسكە اسىپ جاتقانىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2035 جىلعا دەيىن 26 گيگاۆاتتان اسا جاڭا قۋات ەنگىزۋ كوزدەلگەن. جوبالار قولدانىستاعى ستانسالاردى جاڭعىرتۋ مەن جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن سالۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى.

بىلتىر 771 مەگاۆاتت جاڭا قۋات ىسكە قوسىلعان. سونىڭ 608 مەگاۆاتى –  ءداستۇرلى گەنەرا­تسيا ۇلەسىندە. قالعانى – جاڭار­تىلاتىن ەنەرگيا كوز­­دەرى. ال­داعى كەزەڭدە ەنەر­گەتي­كا­­لىق الەۋەت ەداۋىر ارتا­دى. بيىل شاما­مەن 2 600 مەگا­ۆاتت قۋات پاي­دالانۋعا بەرى­لەدى. ونىڭ قاتارىندا جاڭار­­تىلاتىن ەنەرگيا نىسان­دا­رىنىڭ جيىنتىق قۋاتى 174 مەگاۆاتقا جەتەدى. كەلەسى جىلى 1 500 مەگاۆاتقا جۋىق قۋات ىسكە قوسىلماقشى. ال 2028 جىلى بۇل كورسەتكىش 2 مىڭ مەگاۆاتتان اسادى. وسىن­داي جوبالار جۇزەگە اسقاندا 2029 جىلعا قاراي ەكونوميكانىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىنا سۇرانىسى تولىق قامتاماسىز ەتىلىپ, ەنەرگيا جۇيەسىندە ارتىق قۋات قورى پايدا بولادى.

مينيستر كومىر گەنەراتسياسىن ەكولوگيالىق تالاپتارعا ساي دامىتۋ ءىسى دە كۇن تارتىبىندە تۇرعانىن جەتكىزدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس تازا كومىر تەحنولوگيالارىن قولداناتىن جاڭا جوبالار قاراستىرىلىپ جاتىر. ەكىباستۇزداعى ءۇشىنشى مەملەكەتتىك ايماقتىق ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا ينۆەستوردى انىقتاۋعا تەندەر وتكىزىلدى. كۋرچاتوۆ قالاسىندا جىلۋ ەلەكتر ستانساسىن تۇرعىزۋ جوباسى دا-يىندالدى. «سامۇ­رىق-ەنەرگو» كومپانياسىمەن بىرگە, كوكشەتاۋ, سەمەي, وسكەمەن قا­لا­لارىندا جاڭا جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارى بوي كوتە­رە­دى. بۇل نىسانداردا ءتۇتىن گاز­دا­رىن تازارتۋدىڭ وزىق جۇيە­لەرى مەن اۋىر مەتالداردى ۇستاۋ تەحنولوگيالارى قولدانىلادى.

ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ جاڭا كەزەڭى تسيفرلاندىرۋ­مەن تىعىز بايلانىستى. پرەمەر-ءمي­نيستردىڭ ورىنباسا­رى – جاسان­دى ينتەللەكت جانە تسيفر­لىق دامۋ ءمينيسترى جاس­لان ماديەۆ ەنەرگيا ءوندىرۋ مەن تاراتۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا كەڭ اۋقىمدى تسيفرلىق ترانس­فورماتسيا جۇرگىزىلىپ جات­قا­نىن ايتتى. مەملەكەت باس­شىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ تسيفر­لىق كارتاسى بەكىتىلگەن. قۇ­جات Smart Grid جۇيەلەرىن ەنگىزۋ, تسيفرلىق ەگىزدەر قالىپتاستىرۋ, مونيتورينگ پلاتفورمالارىن ىسكە قوسۋ ءتارتىبىن ايقىندايدى. سالادا كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قىز­مەتتەردىڭ باسىم بولىگى ەلەكتروندى فورماتقا كوشكەن. 2027 جىلعا قاراي ەنەرگەتيكا­لىق نىسانداردىڭ جارتىسى تسيفر­لىق مونيتورينگپەن قامتىلادى.

جاڭا تەحنولوگيالار وندى­رىستىك ۇدەرىستەردى تۇبەگەيلى وزگەرتەدى, دەيدى ساراپشىلار. قازىردىڭ وزىندە ەلەكتر جەلى­لەرىن تەكسەرۋ جۇمىستا­رى درونداردىڭ كومەگىمەن جۇر­گىزىلىپ جاتىر. جوعارى دەڭ­گەيلى كامەرالار مەن جىلۋ تۇسىرگىشتەر سىمداردىڭ قى­زۋىن, وقشاۋلاۋ جاعدايىن, تىرەك­تەردىڭ زاقىمىن الدىن الا انىقتايدى. جينالعان دەرەكتەر جاساندى ينتەللەكت جۇيەسى ارقىلى تالدانادى. دەفەكتوسكوپيا باعدارلاماسى اقاۋلاردى 98 پايىز دالدىكپەن تانيدى. گەواقپاراتتىق جۇيە ەنەرگەتيكالىق جەلى­نىڭ تسيفر­­­لىق مودەلىن قالىپ­تاس­تىرا­دى. ەنەرگەتيك-مامان­داردىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي ءتاسىل ون­دىرىستەگى تاۋەكەلدى ازاي­تىپ, اپات ىقتيمالدىعىن تومەن­دەتەدى.

جىلۋ ەنەرگەتيكاسىندا دا جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزىلىپ جاتىر. قۇبىر جەلىلەرىن تەك­سەرەتىن روبوتتاندىرىلعان كەشەن دە ىسكە قوسىلعان. روبوت قۇبىر ءىشىن ارالاپ, جەلىنىڭ ءۇش ولشەمدى مودەلىن جاساي الادى. وسىنداي زەرتتەۋ ەنەرگەتيكالىق جەلىلەردىڭ وسال تۇستارىن ەرتە انىقتاپ, جوندەۋ جوسپارىن ءدال قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 

Astana Hub الاڭىندا ەنەر­­گەتيكا باعىتىنداعى ستار­­تاپتار دا دامىپ كەلە­دى. ولار مونيتورينگ, باسقا­رۋ, دە­رەكتەردى تالداۋ قىزمەت­تە­رىن ۇسىنادى. وتكەن جىلى وسى كومپانيالاردىڭ جيىن­تىق تابىسى 1,8 ملرد تەڭگە­گە جەتتى. قۇرىلعان جۇمىس ورىن­دارىنىڭ سانى 400-دەن اسادى. سونىڭ ءبىرى – «FACEPLATE» كومپانياسى. ونىڭ ينتەللەكتۋالدى پلاتفورماسى دەرەكتەردى ناق­تى ۋاقىت رەجىمىندە تالداپ, كاسىپورىنداردىڭ وپەرا­تسيا­لىق شىعىندارىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەردى. پلاتفورما پايدالانۋشىلارعا 1,3 ملن دوللار ۇنەمدەۋگە جاعداي جا­­ساعان. KEGOC توبىنا ەكونو­­ميكالىق تيىمدىلىك 1,6 ملن دوللارعا جەتتى. «ESEP» كوم­پا­نياسىنىڭ شەشىمدەرى كوممۋ­نالدىق رەسۋرستاردى تۇتىنۋدى وڭتايلاندىرۋعا كومەكتەسەدى. مۇنداي جۇيە ەنگىزىلگەن ورىنداردا تۇتىنۋ كولەمى شامامەن 12 پايىزعا ازايعان.

پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ «جاسامپازدىققا جە­تەلەگەن جەتى جىل» اتتى ماقا­لاسىندا ەنەرگەتي­كا مەن كوممۋنالدىق شارۋا­شى­لىقتى جاڭعىرتۋ مەملە­كەتتىك ساياسات­تىڭ باستى باعىت­تارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن جازدى. ۇكىمەت باس­شى­سى پرە­زيدەنتتىڭ بۇل سالا­نى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىن­دەگى ماسە­لە دەپ قارايتىنىن ەسكە سال­دى. ونىڭ پايىمىن­شا, ەنەر­گەتيكالىق ينفراقۇرى­لىمدى جاڭارتۋ بۇرىنعىداي ۋاقىتشا جوندەۋمەن شەكتەلمەي, جۇيەلى رەفورمالار ارقىلى جۇزەگە اسىپ كەلەدى.

قاراعاندى, وسكەمەن, جەز­قازعان, ەكىباستۇز, بالقاش قالا­لارىندا جىلۋ ەلەكتر ورتا­لىقتارى جاڭارتىلىپ جاتىر. الماتى, تەمىرتاۋ, ريددەردە دە جىلۋ قۋاتى جاڭ­­عىرتىلۋ جو­لىندا. اق­تاۋ, اتىراۋ, ورال, تاراز, ەكىباستۇزداعى ستانسا­لاردىڭ قۋاتى كەڭەيتىلىپ وتىر. اق­توبە, كوكشەتاۋ, سەمەي, قىزىلوردا, تۇركىستان ءتارىزدى قالالاردا جاڭا گەنەراتسيا كوز­دەرى سالىنىپ جاتىر. كەيىنگى ەكى جىلدا جىلۋ ماۋسىمى ءىرى اپاتسىز ءوتتى.

ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپ­سىزدىگىن كۇشەيتۋگە با­عىتتالعان قادامدار ناتي­جەسىن بەرە باس­تادى. 2025 جىلدىڭ قورى­تىندىسىندا ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ كولەمى 123,1 ملرد كۆت/ساع دەڭگەيىنە جەتتى. بۇل جوسپارلانعان مەجەدەن 4,4 پايىزعا جوعارى. 2019 جىلى گەنەراتسيا 106 ملرد كۆت/ساع بولعان ەدى. وسى ارالىقتا ءوندى­رىس شاما­مەن 16 پايىزعا ۇلعايدى. تەكەلى ەنەرگيا كەشەنى مەن توپار گرەس ىسكە قوسىلىپ, جۇيەگە قوسىمشا 166 مۆت قۋات بەرىلدى. بيىل ءوندىرىس كولەمىن 126,5 ملرد كۆت/ساع-قا دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانعان. قىزىلورداداعى 240 مۆت جانە تۇركىستانداعى 1000 مۆت بۋ-گاز قوندىرعىلارىن ىسكە قوسۋ, الماتىداعى 2-جەو مەن 3-جەو-نى جاڭعىرتۋ, اتىراۋ مەن تەكەلىدەگى قۋاتتاردى كەڭەي­تۋ جۇمىستارى – وسى ماق­سات­قا جەتۋدىڭ باستى العى­شارتتارى. ۇكىمەت بولجامىنشا, 2027 جىلدىڭ العاشقى توق­سانىنا قاراي ەل ەلەكتر تاپ­شى­لىعىنان تولىق ارىلادى.

ەنەرگەتيكالىق تەڭگەرىمدى ۇزاقمەرزىمدى نەگىزدە قالىپ­تاس­تىرۋعا اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىندە تۇر. پرەمەر-مينيستر بۇل باستاما ەلەكتر ەنەر­گياسىنا سۇرانىس ارتقان كەزەڭدە تۇ­راقتى گەنەراتسيا كوزىن قالىپ­تاستىرۋعا جول اشاتىنىن ايتتى. اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى كومىرتەگى شىعا­رىندىلارىن ازايتىپ, ءوندىرىستى ارتاراپ­تاندىرۋعا مۇمكىندىك تۋدى­رادى. مۇنداي جوبا تەحنو­لوگيالىق جاڭعىرۋعا سەرپىن بەرىپ, ينجەنەرلىك كادر دايار­لاۋعا جاڭا تالاپ قويادى.