سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
– اۋەلى, – دەيدى جوعارىداعى پسيحولوگ ماماندار. – قۇرمەتتى اتا-انا, ءسىز بالا تاربيەلەۋ ىسىندە ءبىز ۇسىنىپ وتىرعان ءتورت نەگىزدىڭ قايسىسىنا بەيىمدىلىگىڭىزدى ءبىلۋ اسا ماڭىزدى. ويتكەنى ءار ادامنىڭ مىنەز-قۇلقى, ءومىر ءسۇرۋ داعدىسى, قوعامدىق كوزقاراسى, ادامدارمەن قارىم-قاتىناسى, ءوزىنىڭ الەۋەتىن باعالاۋى, دەنساۋلىعى ارقيلى. سول سەبەپتى اتا-اتا بالا تاربيەسىندە ۇسىنىلىپ وتىرعان ءتورت نەگىزدىڭ ءبىرىن ءوزىنىڭ جاراتىلىس بولمىسىنا قاراي تاڭداۋعا ءتيىس. ويتكەنى تاربيە نەگىزى دەگەنىمىز – اتا-انانىڭ بالاعا قاتىناسىن رەتتەيتىن باستى قاعيدات.
وسى ورايدا ءتورت تاربيە نەگىزىنە جەكە-جەكە توقتالار بولساق: ءبىرىنشى – سىيلاستىق تاربيە. مۇنىڭ باستى ۇستانىمى: قاتاڭ تالاپ قويۋ ارقىلى بالانىڭ باعىتىن ءتۇزۋ; جەكە ءتارتىبىن قاداعالاۋدا جىلى راي تانىتۋ; بالانىڭ كوزقاراسىنا قۇرمەتپەن قاراۋ; قاتەلىگىن مويىنداۋعا ۇيرەتۋ; باستىسى اتا-انا مەن بالا اراسىنداعى قاتىناستىڭ شەگىن بەلگىلەۋ, ت.ب.
بۇل ۇستانىمداردى باسشىلىققا العان اتا-انا بالاسىنىڭ تاربيەسىن جاقسى باعىتقا تۇزەي الادى. ءارى بالانىڭ ارمان-ماقسات جولىنداعى پەيىلىن قولدايدى. وسىلاي ورتاق سىيلاستىق تاربيەگە قانىققان بالا دارا كوزقاراستى, ءتارتىپتى بولىپ وسەدى.
مىسالى, بالاڭىز قانداي ءبىر سايىسقا قاتىسۋ كەرەك بولدى. بىراق كەشىگىپ, بارا المادى. سول ءۇشىن قاپالاندى. مۇندايدا اتا-انا: «سەنىڭ قاپالانعانىڭ دۇرىس, بىراق ۋاقىتتىق وقيعا ءۇشىن جۇيكەڭە سالماق ءتۇسىرۋدىڭ قاجەتى قانشا», دەپ بالاسىن قولداي وتىرىپ, ماسەلەنى شەشۋدىڭ وڭتايلى جولىن ۇسىنادى.
تاربيەنىڭ ەكىنشى نەگىزى – اۆتوريتارلىق تاربيە حاقىندا ايتساق. ونىڭ باستى سيپاتتارى: قاتاڭ تالاپ قويادى, بىراق ناتيجەسىنە ءمان بەرمەيدى; بالانىڭ كوزقاراسى مەن تانىمىن ەسكەرمەي, مىندەت جۇكتەيدى; بالانى ء«بىز ايتتىق بولدى» دەگەن بىرجاقتى شەشىمگە بويۇسىندىرادى; وتباسىلىق ورتاق مامىلەدە اتا-انانىڭ پىكىرى ۇستەم تۇرادى.
بۇل شارتتاردى ۇلگى تۇتقان اتا-انا بالاسىنا وزدەرىنىڭ كوزقاراسىن تىقپالاپ, ونىڭ جەكە پىكىرىمەن ساناسپايدى ءارى ۇنەمى باقىلاۋىندا بولۋىن قالايدى. ەگەر بۇل تالاپتارى ورىندالماسا, جازالاۋ تاسىلىنە كوشەدى.
مىسالى, بالا اتا-اناسىمەن بىرگە دۇكەنگە باس سۇققان بويدا, ويىنشىق الىپ بەرۋىن ءوتىندى. اتا-اناسى «جوق» دەپ جاۋاپ قاتتى, بالا جىلادى. اتا-اناسى بالاسىنا: «جىلاۋدى دوعارماساڭ, ۇيدەگى بارلىق ويىنشىعىڭدى دالاعا شىعارىپ تاستايمىز», دەپ ۇرەي تۋدىردى. ناتيجەسىندە, بالاعا ء«وزىن ءاردايىم قاۋىپتى ساتتەر كۇتىپ تۇر» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسادى دا, ۇدايى ۇرەي قۇشاعىندا جۇرەدى.
امەريكالىق پسيحولوگتەر ۇسىنىپ وتىرعان ءۇشىنشى نەگىز – سالعىرتتىق تاربيە. ونىڭ سيپاتتارى: تالاپ ەتۋ جايى ءالسىز; جاۋاپكەرشىلىك ناشار; بالانىڭ ءىسى مەن ارەكەتىنە ءمان بەرمەۋ; قامقورلىق تانىتىپ, بالاعا دۇرىس باعىت-باعدار نۇسقالمايدى, ت.ب.
تاربيەنىڭ مۇنداي باعىتىنا بوي الدىرعان اتا-انا بالاسىنىڭ بولاشاعىنا الاڭدامايدى, ءتىپتى قارىم-قاتىناسى سۋىق تارتىپ تۇرادى. بۇل نەگىزگە – وتباسىلىق قۇندىلىققا ءمان بەرمەيتىن, بالالارىنىڭ اس-اۋقاتىنا نازار اۋدارمايتىن, ولاردىڭ ءىس-ارەكەتىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارامايتىن اتا-انالاردى جاتقىزامىز.
بالا تاربيەسىنىڭ ءتورتىنشى نەگىزى – ەركىن تاربيە. مۇنىڭ سيپاتتارى: شەكتەن تىس تالاپ قويمايدى; اشىق قاتىناس ورناتادى; بالانى ءوزى شەشىم قابىلداۋعا ۇيرەتەدى; بالانىڭ بولاشاق باقىتىن بارىنەن جوعارى قويادى.
بۇل باعىتتى ۇستانعان اتا-انا بالالارىن دوس-قۇرداسى سياقتى ەركىن ءارى تەڭ ۇستايدى. ارقانداي شيەلىستى وقيعانىڭ الدىن الادى, بولعان جاعدايدا جاۋاپكەرشىلىكتى وزدەرىنە الىپ, بارلىق ماسەلەدە بالالارىنىڭ پىكىرىن تىڭدايدى.
مىسالى, ەرتەڭ ساباق, بىراق بالالار تۇنىمەن كينو كورۋدى قالادى. ارينە, بۇل زيان. بالالار ەرتەڭ ساباق ۇستىندە ۇيىقتايدى, يا بولماسا شارشاپ وتىرادى. اتا-انا وسىنى بىلە تۇرا رۇقسات بەرەدى. ويتكەنى ولار بالالارىنىڭ ءوز بەتىمەن شەشىم قابىلداپ, ءىسىنىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىن سەزگەنىن قالايدى.
جوعارىداعى پسيحولوگتەر وزدەرى ۇسىنعان ءتورت نەگىزدىڭ ىشىندە سىيلاستىق ءتاسىلى ەڭ ناتيجەلى دەپ تانىپتى.
