ءماجىلىس دەپۋتاتتارى جالپى وتىرىستا 2023 جىلعى 8 ماۋسىمدا سوچيدە جاسالعان تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ رادياتسيالىق جاعداي مونيتورينگى دەرەكتەرىمەن الماسۋ كەزىندەگى ءوزارا ءىس-قيمىلى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالادى.
ىنتىماقتاستىق اياسىندا تاراپتار رادياتسيالىق جاعداي تۋرالى دەرەكتەر الماسۋ ءۇشىن ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن ۇيىمداستىرۋعا مىندەتتەنەدى. سونىمەن قاتار رادياتسيالىق جاعدايدىڭ جاي-كۇيى مەن ونداعى وزگەرىستەر تۋرالى ماڭىزدى اقپاراتتى ۇسىنۋ, سونداي-اق راديواكتيۆتى زاتتاردىڭ ترانسشەكارالىق تارالۋ قاۋپى نەمەسە فاكتىسى تۋىنداعان جاعدايدا, ونىڭ ىشىندە ءۇشىنشى مەملەكەتتەردىڭ اۋماقتارىمەن بايلانىس-تى جاعدايلاردا دەرەكتەر الماسۋ قاراستىرىلعان.
«تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ رادياتسيالىق جاعداي مونيتورينگىنىڭ دەرەكتەرىمەن الماسۋ كەزىندەگى ءوزارا ءىس-قيمىلى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆ تانىستىرىپ, بايانداما جاسادى.
– وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, قازىر مينيسترلىككە قاراستى «قازگيدرومەت» ۇلتتىق قىزمەتى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە ورنالاسقان سەليتەبتى اۋماقتاردا بەتا-بەلسەندىلىكتى جانە گامما-ساۋلەنى ولشەۋ ارقىلى رادياتسيالىق فون دەڭگەيىنە مونيتورينگ جۇرگىزەدى. بۇل رەتتە ەلىمىزدىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىن ەسكەرىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرىنىڭ اۋماعىندا رادياتسيالىق مونيتورينگ دەرەكتەرىمەن الماسۋدىڭ بىرىڭعاي تەتىگىن ەنگىزۋ – تسيفرلىق زاماننىڭ وزەكتى تالابى. سونىمەن قاتار حالىقارالىق قوعامداستىقتا وسى سالاداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ۇقساس ادىستەرى قولدانىلاتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك, – دەدى ە.نىسانباەۆ.
ءمينيستردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ۇسىنىلعان كەلىسىم جوباسىنا سايكەس, وداقتاس مەملەكەتتەرگە ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك رادياتسيالىق مونيتورينگ جۇيەسىنەن الىناتىن دەرەكتەر عانا بەرىلەدى. بۇعان قوسا كەلىسىمدى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ قابىلدانۋى قاجەت ەتىلمەيدى.
– اتالعان قۇجاتتى راتيفيكاتتاۋ قاجەتتى اقپاراتپەن جەدەل الماسۋعا, سونداي-اق ادام ومىرىنە, ونىڭ دەنساۋلىعىنا جانە قورشاعان ورتاعا تونگەن قاۋىپكە شۇعىل دەن قويۋ شارالارىن قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى ە.نىسانباەۆ.
سونداي-اق كاسپي تەڭىزىنىڭ تۇبىمەن كابەل تارتىپ, سول ارقىلى «جاسىل ەنەرگەتيكالىق ءدالىز» قۇرىپ, ەلىمىزدى ەۋروپامەن ەنەرگەتيكا سالاسىندا جاقىنداستىراتىن ىرگەلى ىسكە قاتىستى دا زاڭ جوباسى قارالدى. ياعني پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسى «ازەربايجان رەسپۋبليكاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جانە وزبەكستان رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى جاسىل ەنەرگيانى ءوندىرۋ جانە بەرۋ سالاسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدادى.
اتالعان كەلىسىمگە قازاقستان, ازەربايجان جانە وزبەكستان مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى 2024 جىلى 13 قاراشادا باكۋ قالاسىندا سور-29 كونفەرەنتسياسىنىڭ الاڭىندا قول قويعان.
– بۇل تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنداعى ەڭ ءورشىل ەنەرگەتيكالىق جوبالاردىڭ ءبىرى جانە وسى جوبانىڭ اۋقىمدىلىعى مەن وڭىرلىك ماڭىزدىلىعىن اتاپ كورسەتەدى. اتاپ ايتقاندا, «جاسىل ەنەرگەتيكالىق ءدالىز» قۇرۋ قازاقستان ءۇشىن كاسپي تەڭىزى ارقىلى ەۋروپامەن ىرگەتاس قالايدى, – دەدى قۇجاتتى تانىستىرعان ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ەرلان اقكەنجەنوۆ.
كەلىسىم ءۇش ەل اراسىنداعى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ قازىرگى الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋعا, جاسىل اممياك پەن سۋتەكتى قامتيتىن ەكولوگيالىق تازا ەلەكتر ەنەرگياسى ساۋداسىن دامىتۋعا, سونداي-اق ەۋروپالىق نارىقتارعا ەكسپورتتى كەڭەيتۋگە باعىتتالعان.
قىسقاسى, وسى كەلىسىم ارقىلى تاراپتار ۇشجاقتى ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ تۇراقتى مودەلىن قالىپتاستىرۋعا جانە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى (جەك) سالاسىنداعى ۇزاقمەرزىمدى ءوزارا ءىس-قيمىلدى دامىتۋدى كوزدەيدى. سونىمەن قاتار جاسىل ەلەكتر ەنەرگياسىن ورنىقتى ءارى بولجامدى تۇردە ەكسپورتتاۋ ءۇشىن ورتالىق ازيا مەن ازەربايجاننىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەلەرىنىڭ ءوزارا بايلانىسىن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەرجان اشىقباەۆ جوباسىن تانىستىرعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن تاجىكستان رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى وداقتاستىق قاتىناستار تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق اياسىن كەڭەيتە تۇسەدى. ءماجىلىس راتيفيكاتتالعان قۇجاتتىڭ نەگىزگى ماقساتى – قازاقستان مەن تاجىكستان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ كەشەندى دامۋىنا قوسىمشا سەرپىن بەرۋ. وندا ساياسي, ەكونوميكالىق, اسكەري, الەۋمەتتىك, عىلىمي, تەحنولوگيالىق, مادەني جانە گۋمانيتارلىق سالالارداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ءتۇرلى نىساندارى مەن تە-تىكتەرىن جەتىلدىرۋ قاراستىرىلعان. سونداي-اق كاسىپكەرلىك پەن وزگە دە ەكونوميكالىق قىزمەتتى دامىتۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋعا باعىتتالعان ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىققا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى.
زاڭدا كورسەتىلگەندەي, تاراپتار ەكى مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەستىگى مەن ءوزارا وداقتاستىق قاتىناستارىنا نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن كەز كەلگەن ارەكەتتەردەن باس تارتۋعا مىندەتتەنەدى.
بۇعان قوسا قۇجاتتا پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ كوزدەلگەن. ول ءۇشىن پارلامەنتارالىق دوستىق توپتارىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرىپ, پارلامەنتارالىق ۇيىمدار اياسىنداعى بىرلەسكەن جۇمىس كۇشەيتىلەدى.
جالپى, تاراپتار ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋلەرىن وڭىرلىك ماسەلەلەردى بىرگە تالقىلاۋ جانە شەشۋ ءۇشىن نەگىزگى تەتىك دەپ سانايدى.
پالاتانىڭ جالپى وتىرىسىندا دەپۋتات نارتاي سارسەنعاليەۆ جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنداعى قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان جەكەلەگەن باپتار جونىندە قوعامعا ۇندەۋ تاستادى.
نارتاي سارسەنعاليەۆ اتا زاڭ العاش قابىلدانىپ, قىزمەت اتقارعانىنا دا وتىز جىل تولعانىن, ءارى ءبىرشاما ۋاقىت ءوتىپ, تالاپ تا كۇشەيگەنىنە توقتالدى.
– جاڭا اتا زاڭ اپتالاپ ەمەس, ايلاپ تالقىلاندى. التى اي بويى الىپ اتىراپتاعى حالىق ءار تۇزەتۋدى, ءار تارماقتى, ءار باپتى ساياسي سۇزگىدەن وتكىزدى. تىكەلەي ەفيرگە كوز سالعان كوپشىلىكتىڭ ۇسىنىسى دا كوپ بولدى. سەبەبى حالىق زاڭنىڭ تەمىرقازىعىنا ءجۇردىم-باردىم قارامايدى, مۇقيات زەردەلەيدى, – دەگەن ول جاڭا كونستيتۋتسيانى جازۋعا ءار سالانىڭ 130 مامانى تارتىلعانىن جەتكىزدى.
ال ۇسىنىس بەرىپ, كەڭەس ايتقان زاڭگەرلەر مەن جاناشىر جانداردى قوسساق, بۇل ءتىزىم كەمى مىڭنان اسادى. دەپۋتات بۇرىنعى كونستيتۋتسيانى 12-اق ادام جازعانىن العا تارتىپ, تسيفرلاردىڭ ارا سالماعىن سالىستىردى. ال سول 12-ءسىنىڭ ۇشەۋى شەتەلدىك مامان بولعان ەكەن.
– ءوز اتا زاڭىڭدى وزگەلەر تاپسىرلەپ بەرگەسىن ونىڭ قانشالىقتى حالىقتىق ەكەنىنە قالىپتى سۇراق تۋماي ما؟ سوندىقتان قازىر حالىققا ۇسىنىلعان جاڭا اتا زاڭ جان-جاقتى تالقىلانعان, تالداۋدان وتكەن قۇجات ەكەنىن ساراپشىلار دا شەگەلەپ ايتتى. راسىندا بۇل جاڭا كونستيتۋتسيانى – ناعىز حالىقتىق اتا زاڭ دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز دە, ايعاق تا, دالەل دە جەتەدى, – دەدى ن.سارسەنعاليەۆ.
سونداي-اق دەپۋتات جاڭا كونستيتۋتسيا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى باستاماشىلىق ەتكەن ساياسي وزگەرىستەردىڭ لوگيكالىق ءتۇيىنى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– كونستيتۋتسيانىڭ پرەامبۋلاسىنداعى ءار باستاما, اتا زاڭداعى ءبىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ ايشىقتى كورىنىسى, ادىلەتتى قازاقستان, زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتى, ادام قۇقىعىن قورعاۋ, بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ جاڭعىرۋى سەكىلدى ەڭ ماڭىزدى وزگەرىستەردىڭ باستاماشىسى, ياكي نەگىزگى اۆتورى مەملەكەت باسشىسى ەكەنىن باسا ايتۋ كەرەك, – دەدى ول.
وسى رەتتە جاڭا اتا زاڭدى اعايىنعا ءۇتىر-نۇكتەسىنە دەيىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن دەپۋتاتتار, قوعام بەلسەندىلەرى تاڭنىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسى جۇرتپەن جۇزدەسكەنىن جەتكىزدى. ءوزى دە «Amanat» پارتياسىنىڭ باستاماسىمەن «حالىق ءسوزى» جوباسىن دايىنداپ, اۆتوبۋسپەن ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىن, 17 وبلىس پەن 3 رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانى ارالاپ شىققانىن ايتتى. كەزدەسۋلەرگە كوتەرىلگەن كوپ ماسەلەنى ءماجىلىس مىنبەرىنەن اتاپ ايتىپ, تۇسىندىرمەسىن قوسا جەتكىزدى.
ال دەپۋتات نيكيتا شاتالوۆ ەل جاستارىنا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى بويىنشا رەفەرەندۋمعا قاتىسۋدىڭ ماڭىزى تۋرالى ۇندەۋ جولدادى. ەلىمىزدىڭ جاس ازاماتتارىنا, ءوزى قۇرالىپتاس قاتارلاستارىنا قاراتا ايتىلعان ۇندەۋىندە ن.شاتالوۆ نەگىزگى زاڭنىڭ جاڭا جوباسىندا قامتىلعان قۇندىلىقتاردىڭ ءبارى بولاشاققا باعىتتالعانىن, بۇل تاۋەلسىز قازاقستاندا دۇنيەگە كەلىپ, وسى ەلدە قالىپتاسقان ازاماتتار ءومىر سۇرەتىن باستى قۇجات بولاتىنىن اتاپ ءوتتى
