«شىنىمدى ايتايىن. وكىنبەگەن بىردە-ءبىر كۇنىم جوق. الايدا بۇل جەردە بولعانىم ءۇشىن نەمەسە ءسىز سولاي ويلاعانىڭىز ءۇشىن ەمەس. سول كەزدە جاس بولعانىم ءۇشىن وكىنەمىن. البىرتتىعىم ءۇشىن وكىنەمىن. بىلمەستىكپەن قىلمىستى ەندى جاسايىن دەپ تۇرعان بوزبالامەن كەزدەسكىم كەلەدى. سويلەسكىم كەلەدى. وعان بارلىعىن ايتقىم كەلەدى. وعان جەتكىم كەلەدى. بىراق ول بالا جوق. بار قالعانى وسى شال. سونىمەن ءومىر سۇرۋگە تۋرا كەلەدى. تاربيەلەنۋ دەگەن وسى ما؟».
بۇل الەمگە ايگىلى شىعارما, بەستسەللەر «شوۋشەنك تۇرمەسىنەن قاشۋ»-داعى قىزىلدىڭ تۇرمە باسشىمەن بولعان ديالوگى. اتالعان لاگەردە جازاسىن كوپ جىل وتەگەندەرمەن وسىلاي سويلەسىپ, بوساتاتىن زاڭ بار. بۇعان دەيىن دە قىزىلعا بۇل سۇراق الدەنەشە رەت قويىلادى. قىزىل سول سۇراقتاردىڭ بارىنە ء«يا, تاربيەلەندىم, قوعامعا ەندى ەش زيانىم جوق» دەيتىن. الايدا ونىسىنا ەشكىم سەنبەيتىن, سايكەسىنشە بوستاندىق ءمورىن سوقپايتىن.
جوعارىداعى اڭگىمەدەن كەيىن قىزىل بوستاندىققا شىعادى. بىراق قايدا؟ ول ءۇشىن بوستاندىق دەگەن نە؟ ءومىرىنىڭ تۇگەلىن تۇرمەگە بەرگەن ادامدار ءۇشىن كەرىسىنشە بوستاندىق تۇرمەدەن بەتەر قورقىنىشتى بولا باستايدى. بۇل اششى دا بولسا شىندىق. كەيدە ءسىزدىڭ دە ءومىر بويى شىندىق دەپ ايتىپ كەلگەنىڭىز وتىرىك بولىپ شىقسا شە؟ بۇل دا تۋرا سول سياقتى سەزىم. قىزىل وسىعان دەيىنگى سۇراقتاردىڭ بارىنە وتىرىك جاۋاپ بەرىپ كەلگەن ەدى. بالكىم ول ادەيى سولاي ىستەۋى دە مۇمكىن. ونى شىعارمادا ءوزى دە ايتادى. «بۇل قابىرعالار مەنى قاماپ تۇرعان جوق, قايتا ماعان قورعان سياقتى» دەيدى. ءومىرىنىڭ تۇگەلىن تۇرمەدە وتكىزگەن ادامعا بوستاندىقتا ورىن جوق دەپ ويلايدى. شىنىندا دا ولاردى قوعامنىڭ, ولاردىڭ قوعامدى قابىلداۋى وڭاي بولماسا كەرەك. قىزىلدىڭ بۇل تۇرمەدەن نەگە شىققىسى كەلمەيتىنىن شىعارما بارىسىندا تۇسىنەسىڭ. بوستاندىقتا ونى ەڭ ءبىرىنشى برۋكس ۇرەيى قارسى الاتىنىن بىلەدى. برۋكس – 50 جىل تۇرمەدە وتىرعان قارت كىسى. بوستاندىققا شىعۋىن شىققانمەن اۋىر دەپرەسسياعا تۇسكەن ول ەڭ سوڭىندا ءوز-وزىنە قول جۇمسايدى. سەبەپ كوپ. ەركىندىككە ەش يكەمى جوق برۋكس ءۇشىن بۇنداعى ۋاقىتتىڭ جىلدامدىعىنا ىلەسۋدىڭ ءوزى قيىن. ويلاي بەرىڭىز, برۋكس تۇرمەگە تۇسكەندە كوشەدە ەكى-ءۇش-اق كولىك بولاتىن. ەلۋ جىلدا كوشە ماشينادان كورىنبەيدى. اقىرى برۋكس انا الەمدى بەتكە الادى. وكىنىشتى ارينە... قىزىلدىڭ دا ۇرەيى وسى. بىراق قىزىلدى سول ۇرەيمەن بىرگە ديۋفرەين مىرزانىڭ ءۇمىتى دە وزىنە شاقىراتىن.
جالپى اتالعان شىعارما وسى ديۋفرەين مىرزا تۋرالى. وقيعا وسى كەيىپكەردىڭ اينالاسىندا ءوربيدى. اۆتوردىڭ بۇكىل ايتپاق ويى وسى كەيىپكەر ارقىلى اشىلادى. ءتىپتى ديۋفرەيننىڭ ارەكەتتەرىنە قاراپ وتىرىپ, شوۋشەنك تۇرمەسى دەپ وتىرعانىمىز ديۋفرەيننىڭ ءوزى ەكەنىن ۇعاسىز. قىزىق. قىزىق بولعاندا – قاسىرەت.
ەندي ديۋفرەين – ايەلىنىڭ وپاسىزدىعى ءۇشىن 28 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان بانك قىزمەتكەرى. سوتتىڭ ايىپتاۋىنشا ەندي ايەلى مەن ونىڭ كوڭىلدەسىن اتىپ ولتىرگەن. ءوزىنىڭ سوزىنشە ول ەشكىمدى ولتىرمەگەن. اقيقات كەيىن انىقتالادى. ەندي ەشكىمدى ولتىرمەگەن. قوعامعا كەيدە ءبارىبىر.
ازىرگە ەنديدى شوۋشەنكتىڭ شۋ-شۋ ەتكەن تۇتقىندارى مەن سۇپ-سۇر قابىرعالارى قارسى الادى. جالپى بۇل شىعارما ادامنىڭ ىشكى سەنىمى, ءۇمىتى, پسيحولوگيالىق تۇرعىدان سىنىپ كەتپەۋ جايلى ايتقىسى كەلەدى. ەندي ءۇشىن شوۋشەنك ءوزىنىڭ وسال مىنەزدەرىن تۇزەتۋ, تازارتۋ ورىنى ەدى. شىعارمانى كەيدە ارىلۋ دەپ تە اتاۋعا بولادى. جوق, تۇرمەگە اكەلگەن كۇنى قاتتى قىسىممەن سۋ بۇركىپ تازارتۋدى ايتپايمىز. ءوزىڭنىڭ وسال مىنەزىڭدى شىڭداۋ دا تازارۋ سياقتى. ونىڭ ۇستىنە تۇرمە باسشىسى دا سوتتالعاندارعا ءىنجىلدى وقۋىن تالاپ ەتەدى. ءىنجىل دە تازارۋ جايلى كوپ ايتادى. تىزە بەرسەك بۇل شىعارمادا ءمان بەرەتىن دەتالدار وتە كوپ. نەگىزىنەن ەنديدىڭ شوۋشەنكتەن قاشىپ شىعۋىنا كومەكتەسەتىن ەكى زات بولدى. بىرەۋى – ءىنجىل, ەكىنشىسى – قابىرعانىڭ ۇشتەن ءبىرىن الىپ تۇرعان مەريلين مونرونىڭ جارتىلاي جالاڭاش سۋرەتى. وسى ەكەۋىنىڭ ءوزى شىعارمانىڭ نەگىزگى كىلتى دەۋگە بولادى. سەبەبى ەندي جيىرما جىل بويى شوۋشەنكتىڭ قابىرعاسىن قازىپ شىققان كىشكەنتاي بالعا وسى ءىنجىلدىڭ ىشىندە جاسىرىلىپ كەلەدى. ال سول جيىرما جىل بويى قازىپ كەلگەن ۇڭگىر الگى سۋرەتتىڭ استىندا بولاتىن. سايىپ كەلگەندە بۇل بىزگە ەجەلدەن تانىس اكسيوما. ەڭ قۇپيا زات ەڭ كورنەكتى جەرگە جاسىرىلادى. توردە ءىلۋلى تۇرعان مىلتىقتىڭ ۇڭعىسىنا جاسىرىلعان قۇپيا حات سياقتى, نە بولماسا ءستاليننىڭ سۋرەتىنىڭ استىنا جاسىرىلعان اقىن سۋرەتى سياقتى, يا بولماسا ولەيىن دەپ جاتقان كەمپىردىڭ كەبىنىنە ورالعان قولجازبالار. ەندي ۇڭگىرى دە تۋرا وسىنداي ەڭ كورنەكتى جەردەگى قۇپيا ۇڭگىر ەدى.
ارىلۋ دەپ قالدىق قوي. شىندىعىندا ەندي قوعامنىڭ لاس ارەكەتتەرىنەن بۇل جەردە دە قۇتىلمايدى. جالعان بۋحگالتەريامەن اينالىسىپ, تۇرمە باسشىسىنىڭ 370 مىڭ دوللار اقشانى جىمقىرۋىنا كومەكتەسەدى. وتىرىك ويدان ادام جاساپ شىعارادى. وعان قۇجات دايىندايدى, كولىك كۋالىگىنە دەيىن دايىندايدى. الگى اقشانىڭ ءبارىن سول ادامنىڭ اتىنا تۇرمەدە وتىرىپ اۋدارا بەرەدى. نە دەگەن قىلمىس؟ ادام ءولتىردى دەپ تۇرمەگە تۇسەدى, تۇرمەدە وتىرىپ ويدان ادام جاساپ شىعادى. ادىلەت قايدا, ادام قۇقىعىن ءبىرىنشى ورىنعا قويادى دەيتىن زاڭ قايدا؟
ال ەندى ەندي توزىمدىلىگى تۋرالى قالاي ايتساق تا تاۋىسا المايتىن شىعارمىز. ونىڭ شتات سەناتىنا باسىندا اپتاسىنا ءبىر رەت, كەيىن ەكى رەتتەن حات جازىپ, كىتاپحانا مەن تۇرمە بيۋدجەتىنە اقشا سۇراتۋى ادامدى تاڭعالدىرادى. التى جىل بويى ەكى مارتە حات جازىپ وتىرادى. ەسەپتەي بەرىڭىز. مىڭداعان حاتتارعا جاۋاپ بەرۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ۇققان سەنات ەنديدىڭ تالاپتارىن ورىنداۋعا ءماجبۇر بولادى. سويتسەك بۇل ديۋفرەين تاباندىلىعىنىڭ باسى عانا ەكەن.
ديۋفرەين – شوۋشەنكتەن قاشىپ شىققان جالعىز ادام. جيىرما جىل بويى ءىنجىلدىڭ ىشىندەگى كىپ-كىشكەنتاي بالعامەن الىپ ۇڭگىر قازىپ, 450 مەترلىك دارەت قۇبىرىمەن بوستاندىققا شىعادى. تۇرمە جۋىندىرىپ, تاپ-تازا عىپ قابىلداعان ەندي ءناجىس قۇبىرى ارقىلى ەركىندىككە ۇمتىلدى.
شوۋشەنك – ديۋفرەيننىڭ ءوزى. ادەتتە ءبىز كوبەلەكتىڭ اسەمدىگىنە عانا سۇيسىنەمىز. ونىڭ ءاۋ باستا جۇمىرتقا ىشىندەگى سۇرىقسىز قۇرت ەكەنىن ويلاعىمىز كەلمەيدى. ەندي ەۆوليۋتسياسى دا وسى جاراتىلىستى ەسكە تۇسىرەدى. ەندي – جيىرما جىل بويى تۇرمە قابىرعاسىن ەمەس, ءوزىن ءوزى قازىپ شىققان جانكەشتى ادام. جونۋ, قاشاۋ, قازۋ – ەنديدىڭ جالپى ءحوببيى. شىعارما بارىسىندا ونى قاتتى تاستاردان شاحمات تاستارىن جاساپ جۇرەتىنىن بايقايسىز. شىن مانىندە ول ەندي دەگەن فيگۋرانى قاشاپ ءجۇردى. ەلدىڭ ءبارى تۇنىمەن شىقىر-شىقىر ەتكىزىپ تاس فيگۋرا قاشاپ كەلدى دەپ ويلادى. شىندىعىندا ول تۇرمەنىڭ قابىرعاسىن جيىرما جىل ۇڭگىدى. قىزىل ول بالعانى ەنديگە اكەپ بەرگەندە: «بۇنى قايتپەكسىڭ, بۇنىمەن قابىرعانى قاشاۋ ءۇشىن كەمى 600 جىلكەرەك قوي», دەپ كۇلگەن ەدى.
ەنديدىڭ كىناسىزدىگى جايلى ايتپاي كەتتىك. ول كىناسىز ەدى. ونى تۇرمەگە كەيىننەن تۇسكەن تومي ەسىمدى جاس جىگىت ايتىپ قالادى. شىندىعىندا توميمەن باسقا تۇرمەدە كامەرالاس بولعان الدەبىر قىلمىسكەر ءبىر جىگىتتىڭ ءۇيىن توناۋعا بارىپ, ءۇي يەلەرى ۇيدە بولىپ قالادى دا جىگىتتى ولتىرگەنىن ايتادى. «ايەلى دە قاسىندا بولدى ونى دا ءولتىردىم, سەبەبى ول ايەلى ەمەس كوڭىلدەسى ەكەن, ءوز كۇيەۋى بانك قىزمەتكەرى بولاتىن» دەيدى. ەندي شىنىمەن دە ولاردى ولتىرمەگەن ەدى. ءوزىن ءوزى ۇستاي الماعان ول وقيعا ورىن العان جەردە نە بولعانىن باعامداي الماي قالادى. شوۋشەنك وعان سابىرلى بولۋدى ۇيرەتەدى. مىنەزىن جۇگەندەۋدى, ەموتسياعا بەرىك بولۋدى تانىتادى.
تۇرمە باسشىسى نورتان ءتوميدى شىندىقتى ايتىپ قويعانى ءۇشىن ءولتىرىپ تاستايدى. ايتپاقشى, تۇرمەنىڭ زاڭىن ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس. كارتسەر دەگەن قارا تۇنەك بار. مىسالى ەندي تۇرمەگە العاش تۇسكەندە ونى الدەكىمدەر قاتتى سوققىعا جىعادى. ەندي ءبىر اي ەمحانادا تۇرا الماي جاتادى. ال ونى سوققىعا جىققان وڭباعان 1 اپتا عانا كارتسەرگە جاتىپ شىعادى. كەيىن ەندي دە كارتسەردە جاتادى.
ەندي تۇرمەدەن قاشاتىن كۇنى قىزىلعا كوپ نارسە ايتادى. ءبىز باعانادان بەرى تۇرمەدە ۇزاق جىل وتىرعانداردىڭ باراتىن جەرى جوق دەپ تۇجىرىپ كەلدىك قوي. ەنديدىڭ باراتىن جەرى بار. ول بوستاندىققا شىقسا تىنىق مۇحيت جاعاسىنان وتەل اشاتىنىن, مەكسيكاداعى سيۋاتانەحو قالاسىندا تۇراتىنىن ايتادى. «مەكسيكالىقتار تىنىق مۇحيتى تۋرالى نە دەيتىنىن بىلەسىڭ بە؟» دەيدى ەندي. «ول ەشتەڭەنى ەسىندە ساقتامايدى!». قابىرعالار شە, ادامدار شە؟ ءبىز ءبارىن ەستە ساقتايمىز. ەشتەڭەنى ۇمىتپايمىز.
ەندي قىزىلعا ءبىر مەكەنجاي تۋرالى ايتادى. بوستاندىققا شىققان سوڭ سول جەرگە كەل. ساعان ايتاتىن ءسوزىمنىڭ ءبارى سوندا دەيدى. ەرتەسىنە ديۋفرەين تۇرمەدەن قاشتى دەگەن حابار كەلەدى. ول قاشىپ قانا قويماي, تۇرمە باسشىسىنىڭ بۇكىل ۇرلانعان اقشاسىن الىپ, نورتوننىڭ قىلمىسىن اشكەرەلەپ گازەتكە ماقالا بەرگىزىپ ءوزى مەكسيكاداعى جاعالاۋعا بەت الادى. تۇرمە باسشىسى ءوزىن ءوزى اتۋعا ءماجبۇر بولادى. باسقا جول دا جوق. بىلاي قاراساق, نورتوننىڭ دا تۇرمەدەن باسقا مەكەنى جوق. بارلىعى وزدەرىن شوۋشەنكتىڭ قابىرعالارىنا ماڭگىلىك تۇتقىنداپ تاستاعان. كۇزەتشىلەر دە, قىلمىسكەرلەر دە. ۋاقىت تا تۇتقىندالىپ قالعانداي.
ديۋفرەين قىزىلعا ايتىپ كەتەتىن مەكەنجاي – ەندي ايەلىنە ەڭ العاش ءسوز سالعان جەر. ديۋفرەين ەشتەڭەنى ۇمىتا المايدى. سەبەبى ول تىنىق مۇحيتى ەمەس, ول – شوۋشەنك.
شىعارما جەلىسىن ءبىز رەجيسسەر فرەنك دارابونتتىڭ كارتيناسى ارقىلى بايانداعانىمىزدى ايتا كەتكەنىمىز ءجون. «شوۋشەنك تۇرمەسىنەن قاشۋ» – بۇل ستيۆەن كينگتىڭ اتاقتى شىعارماسى. كەيبىر دەرەكتەرگە سۇيەنسەك بۇل شىعارمانىڭ جازىلۋىنا لەۆ تولستوي قاتتى اسەر ەتكەن. ورىس كلاسسيگىنىڭ «قۇداي شىندىقتى كورەدى, بىراق ول جاقىن ارادا ايتپايدى» دەگەن ءتامسىلى كينگتى قاتتى تولقىتسا كەرەك. ەكى اۆتور دا وزدەرى جاساماعان قىلمىستارى ءۇشىن تۇرمەگە تۇسكەن ادامدار تۋرالى جازادى.
