رۋحانيات • 27 قازان، 2020

برۋكس ۇرەيى

131 رەت كورسەتىلدى

– وتىرىڭىز ەلليس بويد رەددينگ. لاقاپ اتىڭىز – قىزىل. بەرىلگەن ۋاقىت­تىڭ 40 جىلىن وتەپسىز. قالاي ويلايسىز، تاربيەلەندىڭىز بە؟

– تاربيەلەنۋ؟ ويلانىپ كورەيىن. بىراق بۇل ءسوزدىڭ نە ەكەنىن تۇسىنبەيمىن.

– بۇل قوعامعا قوسىلۋعا دايىنسىز با دەگەن ءسوز.

– ونىمەن نە ايتقىڭ كەلەتىنىن بىلەم، بالام. مەن ءۇشىن بۇل ويدان شىعارىلعان ءسوز عانا. ساياسي ءسوز. سەنىڭ نەگىزگى سۇراعىڭ كە­لەتىنى – وسى ىسىمە وكىنەم بە، جوق پا، سونى بىلگىڭ كەلەتىن بولۋى كەرەك.

 

 

«شىنىمدى ايتايىن. وكىنبەگەن بىردە-ءبىر كۇنىم جوق. الايدا بۇل جەردە بولعانىم ءۇشىن نەمەسە ءسىز سولاي ويلاعانىڭىز ءۇشىن ەمەس. سول كەزدە جاس بولعانىم ءۇشىن وكىنەمىن. البىرتتىعىم ءۇشىن وكىنەمىن. بىلمەستىكپەن قىلمىستى ەندى جاسايىن دەپ تۇرعان بوزبالامەن كەزدەسكىم كەلەدى. سويلەسكىم كەلەدى. وعان بارلىعىن ايتقىم كەلەدى. وعان جەتكىم كەلەدى. بىراق ول بالا جوق. بار قالعانى وسى شال. سونىمەن ءومىر سۇرۋگە تۋرا كە­لەدى. تاربيەلەنۋ دەگەن وسى ما؟».

بۇل الەمگە ايگىلى شىعارما، بەستسەللەر «شوۋشەنك تۇرمەسىنەن قاشۋ»-داعى قىزىلدىڭ تۇرمە باسشىمەن بولعان ديالوگى. اتالعان لاگەردە جازاسىن كوپ جىل وتەگەندەرمەن وسىلاي سويلەسىپ، بوساتا­تىن زاڭ بار. بۇعان دەيىن دە قىزىلعا بۇل سۇراق الدەنەشە رەت قويىلادى. قى­زىل سول سۇراقتاردىڭ بارىنە ء«يا، تاربيە­لەندىم، قوعامعا ەندى ەش زيانىم جوق» دەيتىن. الايدا ونىسىنا ەشكىم سەنبەيتىن، سايكەسىنشە بوستاندىق ءمورىن سوقپايتىن.

جوعارىداعى اڭگىمەدەن كەيىن قىزىل بوستاندىققا شىعادى. بىراق قايدا؟ ول ءۇشىن بوستاندىق دەگەن نە؟ ءومىرىنىڭ تۇگەلىن تۇرمەگە بەرگەن ادامدار ءۇشىن كەرىسىنشە بوستاندىق تۇرمەدەن بەتەر قورقىنىشتى بولا باستايدى. بۇل اششى دا بولسا شىندىق. كەيدە ءسىزدىڭ دە ءومىر بويى شىندىق دەپ ايتىپ كەلگەنىڭىز وتى­رىك بولىپ شىقسا شە؟ بۇل دا تۋرا سول سياقتى سەزىم. قىزىل وسىعان دەيىنگى سۇ­راقتاردىڭ بارىنە وتىرىك جاۋاپ بەرىپ كەلگەن ەدى. بالكىم ول ادەيى سولاي ىستەۋى دە مۇمكىن. ونى شىعارمادا ءوزى دە ايتادى. «بۇل قابىرعالار مەنى قاماپ تۇرعان جوق، قايتا ماعان قورعان سياقتى» دەيدى. ءومى­رىنىڭ تۇگەلىن تۇرمەدە وتكىزگەن ادامعا بوستاندىقتا ورىن جوق دەپ ويلايدى. شىنىندا دا ولاردى قوعامنىڭ، ولاردىڭ قوعامدى قابىلداۋى وڭاي بولماسا كەرەك. قىزىلدىڭ بۇل تۇرمەدەن نەگە شىققىسى كەل­مەيتىنىن شىعارما بارىسىندا تۇسى­نەسىڭ. بوستاندىقتا ونى ەڭ ءبىرىنشى برۋكس ۇرەيى قارسى الاتىنىن بىلەدى. برۋكس – 50 جىل تۇرمەدە وتىرعان قارت كىسى. بوستاندىققا شىعۋىن شىققانمەن اۋىر دەپرەسسياعا تۇسكەن ول ەڭ سوڭىندا ءوز-وزىنە قول جۇمسايدى. سەبەپ كوپ. ەر­كىندىككە ەش يكەمى جوق برۋكس ءۇشىن بۇنداعى ۋاقىتتىڭ جىلدامدىعىنا ىلەسۋدىڭ ءوزى قيىن. ويلاي بەرىڭىز، برۋكس تۇرمەگە تۇسكەندە كوشەدە ەكى-ءۇش-اق كولىك بولاتىن. ەلۋ جىلدا كوشە ماشينادان كورىن­بەيدى. اقىرى برۋكس انا الەمدى بەتكە الادى. وكىنىشتى ارينە... قىزىلدىڭ دا ۇرەيى وسى. بىراق قىزىلدى سول ۇرەيمەن بىرگە ديۋفرەين مىرزانىڭ ءۇمىتى دە وزىنە شا­قىراتىن.

جالپى اتالعان شىعارما وسى ديۋف­رەين مىرزا تۋرالى. وقيعا وسى كەيىپ­ك­ەردىڭ اينالاسىندا ءوربيدى. اۆتور­دىڭ بۇكىل ايتپاق ويى وسى كەيىپكەر ار­قى­لى اشىلادى. ءتىپتى ديۋفرەيننىڭ ارە­كەت­تەرىنە قاراپ وتىرىپ، شوۋشەنك تۇر­مەسى دەپ وتىرعانىمىز ديۋفرەيننىڭ ءوزى ەكە­­نىن ۇعاسىز. قىزىق. قىزىق بول­عاندا – قاسىرەت.

ەندي ديۋفرەين – ايەلىنىڭ وپاسىزدىعى ءۇشىن 28 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايى­­رىلعان بانك قىزمەتكەرى. سوتتىڭ ايىپتاۋىنشا ەندي ايەلى مەن ونىڭ كوڭىلدەسىن اتىپ ولتىرگەن. ءوزىنىڭ سوزىنشە ول ەشكىمدى ولتىرمەگەن. اقيقات كەيىن انىقتالادى. ەندي ەشكىمدى ولتىرمەگەن. قوعامعا كەيدە ءبارىبىر.

ازىرگە ەنديدى شوۋشەنكتىڭ شۋ-شۋ ەتكەن تۇتقىندارى مەن سۇپ-سۇر قا­بىر­عالارى قارسى الادى. جالپى بۇل شى­عارما ادامنىڭ ىشكى سەنىمى، ءۇمىتى، پسيحولوگيالىق تۇرعىدان سىنىپ كەتپەۋ جايلى ايتقىسى كەلەدى. ەندي ءۇشىن شوۋشەنك ءوزىنىڭ وسال مىنەزدەرىن تۇزەتۋ، تازارتۋ ورىنى ەدى. شىعارمانى كەيدە ارىلۋ دەپ تە اتاۋعا بولادى. جوق، تۇر­مەگە اكەلگەن كۇنى قاتتى قىسىممەن سۋ بۇركىپ تازارتۋدى ايتپايمىز. ءوزىڭنىڭ وسال مىنەزىڭدى شىڭداۋ دا تازارۋ سياقتى. ونىڭ ۇستىنە تۇرمە باسشىسى دا سوتتالعاندارعا ءىنجىلدى وقۋىن تالاپ ەتەدى. ءىنجىل دە تازارۋ جايلى كوپ ايتادى. تىزە بەرسەك بۇل شىعارمادا ءمان بەرەتىن دەتالدار وتە كوپ. نەگىزىنەن ەنديدىڭ شوۋشەنكتەن قاشىپ شىعۋىنا كومەكتەسەتىن ەكى زات بولدى. بىرەۋى – ءىنجىل، ەكىنشىسى – قابىرعانىڭ ۇشتەن ءبىرىن الىپ تۇرعان مەريلين مونرونىڭ جارتىلاي جالاڭاش سۋرەتى. وسى ەكەۋىنىڭ ءوزى شىعارمانىڭ نەگىزگى كىلتى دەۋگە بولادى. سەبەبى ەندي جيىرما جىل بويى شوۋشەنكتىڭ قابىرعاسىن قازىپ شىققان كىشكەنتاي بالعا وسى ءىنجىلدىڭ ىشىندە جاسىرىلىپ كەلەدى. ال سول جيىرما جىل بويى قازىپ كەلگەن ۇڭگىر الگى سۋرەتتىڭ استىندا بولاتىن. سايىپ كەلگەندە بۇل بىزگە ەجەلدەن تانىس اكسيوما. ەڭ قۇپيا زات ەڭ كورنەكتى جەرگە جاسىرىلادى. توردە ءىلۋلى تۇرعان مىلتىقتىڭ ۇڭعى­سىنا جاسىرىلعان قۇپيا حات سياقتى، نە بولماسا ءستاليننىڭ سۋرەتىنىڭ استىنا جاسى­رىلعان اقىن سۋرەتى سياقتى، يا بولماسا ولەيىن دەپ جاتقان كەمپىردىڭ كە­بىنىنە ورال­عان قولجازبالار. ەندي ۇڭگىرى دە تۋ­را وسىنداي ەڭ كورنەكتى جەر­دەگى قۇ­پيا ۇڭ­گىر ەدى.

ارىلۋ دەپ قالدىق قوي. شىندىعىندا ەندي قوعامنىڭ لاس ارەكەتتەرىنەن بۇل جەردە دە قۇتىلمايدى. جالعان بۋحگالتەريامەن اينالىسىپ، تۇرمە باسشىسىنىڭ 370 مىڭ دوللار اقشانى جىمقىرۋىنا كومەكتەسەدى. وتىرىك ويدان ادام جاساپ شىعارادى. وعان قۇجات دايىندايدى، كولىك كۋالىگىنە دەيىن دايىندايدى. الگى اقشانىڭ ءبارىن سول ادامنىڭ اتىنا تۇرمەدە وتىرىپ اۋدارا بەرەدى. نە دەگەن قىلمىس؟ ادام ءولتىردى دەپ تۇرمەگە تۇسەدى، تۇرمەدە وتىرىپ ويدان ادام جاساپ شىعادى. ادىلەت قايدا، ادام قۇقىعىن ءبىرىنشى ورىنعا قويادى دەيتىن زاڭ قايدا؟

ال ەندى ەندي توزىمدىلىگى تۋرالى قالاي ايتساق تا تاۋىسا المايتىن شىعارمىز. ونىڭ شتات سەناتىنا باسىندا اپتاسىنا ءبىر رەت، كەيىن ەكى رەتتەن حات جازىپ، كىتاپحانا مەن تۇرمە بيۋد­جەتىنە اقشا سۇراتۋى ادامدى تاڭعال­دىرادى. التى جىل بويى ەكى مارتە حات جازىپ وتىرادى. ەسەپتەي بەرىڭىز. مىڭ­داعان حاتتارعا جاۋاپ بەرۋ مۇمكىن ەمەس­تىگىن ۇققان سەنات ەنديدىڭ تالاپتارىن ورىن­داۋعا ءماجبۇر بولادى. سويتسەك بۇل ديۋف­رەين تاباندىلىعىنىڭ باسى عانا ەكەن.

ديۋفرەين – شوۋشەنكتەن قاشىپ شىققان جالعىز ادام. جيىرما جىل بويى ءىنجىلدىڭ ىشىندەگى كىپ-كىشكەنتاي بالعامەن الىپ ۇڭگىر قازىپ، 450 مەترلىك دارەت قۇبى­رىمەن بوستاندىققا شىعادى. تۇرمە جۋىن­دىرىپ، تاپ-تازا عىپ قابىلداعان ەندي ءناجىس قۇبىرى ارقىلى ەركىندىككە ۇمتىلدى.

شوۋشەنك – ديۋفرەيننىڭ ءوزى. ادەتتە ءبىز كوبەلەكتىڭ اسەمدىگىنە عانا سۇيسىنەمىز. ونىڭ ءاۋ باستا جۇمىرتقا ىشىندەگى سۇرىق­سىز قۇرت ەكەنىن ويلاعىمىز كەلمەيدى. ەندي ەۆوليۋتسياسى دا وسى جاراتىلىستى ەسكە تۇسىرەدى. ەندي – جيىرما جىل بويى تۇرمە قابىرعاسىن ەمەس، ءوزىن ءوزى قازىپ شىققان جانكەشتى ادام. جونۋ، قاشاۋ، قازۋ – ەنديدىڭ جالپى ءحوببيى. شىعارما با­رىسىندا ونى قاتتى تاستاردان شاحمات تاس­تارىن جاساپ جۇرەتىنىن بايقايسىز. شىن مانىندە ول ەندي دەگەن فيگۋرانى قا­شاپ ءجۇردى. ەلدىڭ ءبارى تۇنىمەن شىقىر-شىقىر ەتكىزىپ تاس فيگۋرا قاشاپ كەلدى دەپ ويلادى. شىندىعىندا ول تۇرمەنىڭ قابىرعاسىن جيىرما جىل ۇڭگىدى. قىزىل ول بالعانى ەنديگە اكەپ بەرگەندە: «بۇنى قايت­­پەكسىڭ، بۇنىمەن قابىرعانى قاشاۋ ءۇشىن كەمى 600 جىلكەرەك قوي»، دەپ كۇلگەن ەدى.

ەنديدىڭ كىناسىزدىگى جايلى ايتپاي كەتتىك. ول كىناسىز ەدى. ونى تۇرمەگە كەيىن­­نەن تۇسكەن تومي ەسىمدى جاس جىگىت اي­­تىپ قالادى. شىندىعىندا توميمەن باسقا تۇرمەدە كامەرالاس بولعان الدەبىر قىلمىسكەر ءبىر جىگىتتىڭ ءۇيىن توناۋعا بارىپ، ءۇي يەلەرى ۇيدە بولىپ قالادى دا جىگىتتى ولتىرگەنىن ايتادى. «ايەلى دە قاسىندا بولدى ونى دا ءولتىردىم، سەبەبى ول ايەلى ەمەس كوڭىلدەسى ەكەن، ءوز كۇيەۋى بانك قىزمەتكەرى بولاتىن» دەيدى. ەندي شى­نىمەن دە ولاردى ولتىرمەگەن ەدى. ءوزىن ءوزى ۇستاي الماعان ول وقيعا ورىن العان جەردە نە بولعانىن باعامداي الماي قالادى. شوۋشەنك وعان سابىرلى بولۋدى ۇيرەتەدى. مىنەزىن جۇگەندەۋدى، ەموتسياعا بەرىك بولۋدى تانىتادى.

تۇرمە باسشىسى نورتان ءتوميدى شىندىقتى ايتىپ قويعانى ءۇشىن ءولتىرىپ تاستايدى. ايتپاقشى، تۇرمەنىڭ زاڭىن ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس. كارتسەر دەگەن قارا تۇنەك بار. مىسالى ەندي تۇرمەگە العاش تۇسكەندە ونى الدەكىمدەر قاتتى سوققىعا جىعادى. ەندي ءبىر اي ەمحانادا تۇرا الماي جاتادى. ال ونى سوققىعا جىققان وڭباعان 1 اپتا عانا كارتسەرگە جاتىپ شىعادى. كەيىن ەندي دە كارتسەردە جاتادى.

ەندي تۇرمەدەن قاشاتىن كۇنى قىزىل­عا كوپ نارسە ايتادى. ءبىز باعانادان بە­رى تۇرمەدە ۇزاق جىل وتىرعانداردىڭ با­راتىن جەرى جوق دەپ تۇجىرىپ كەل­دىك قوي. ەنديدىڭ باراتىن جەرى بار. ول بوستاندىققا شىقسا تىنىق مۇ­حيت جاعاسىنان وتەل اشاتىنىن، مەك­سي­كاداعى سيۋاتانەحو قالاسىندا تۇرا­تى­نىن ايتادى. «مەكسيكالىقتار تىنىق مۇحيتى تۋرالى نە دەيتىنىن بىلەسىڭ بە؟» دەيدى ەندي. «ول ەشتەڭەنى ەسىندە ساقتامايدى!». قابىرعالار شە، ادامدار شە؟ ءبىز ءبارىن ەستە ساقتايمىز. ەشتەڭەنى ۇمىتپايمىز.

ەندي قىزىلعا ءبىر مەكەنجاي تۋرالى ايتادى. بوستاندىققا شىققان سوڭ سول جەرگە كەل. ساعان ايتاتىن ءسوزىمنىڭ ءبارى سوندا دەيدى. ەرتەسىنە ديۋفرەين تۇرمەدەن قاشتى دەگەن حابار كەلەدى. ول قاشىپ قانا قويماي، تۇرمە باسشىسىنىڭ بۇكىل ۇرلانعان اقشاسىن الىپ، نورتوننىڭ قىلمىسىن اشكەرەلەپ گازەتكە ماقالا بەرگىزىپ ءوزى مەكسيكاداعى جاعالاۋعا بەت الادى. تۇرمە باسشىسى ءوزىن ءوزى اتۋعا ءماج­بۇر بولادى. باسقا جول دا جوق. بى­لاي قاراساق، نورتوننىڭ دا تۇرمەدەن باسقا مەكەنى جوق. بارلىعى وزدەرىن شوۋ­­شەنكتىڭ قابىرعالارىنا ماڭگىلىك تۇت­­قىنداپ تاستاعان. كۇزەتشىلەر دە، قىل­مىسكەرلەر دە. ۋاقىت تا تۇتقىندالىپ قالعانداي.

ديۋفرەين قىزىلعا ايتىپ كەتەتىن مەكەنجاي – ەندي ايەلىنە ەڭ العاش ءسوز سالعان جەر. ديۋفرەين ەشتەڭەنى ۇمىتا المايدى. سەبەبى ول تىنىق مۇحيتى ەمەس، ول – شوۋشەنك.

شىعارما جەلىسىن ءبىز رەجيسسەر فرەنك دارابونتتىڭ كارتيناسى ارقىلى بايانداعانىمىزدى ايتا كەتكەنىمىز ءجون. «شوۋشەنك تۇرمەسىنەن قاشۋ» – بۇل ستيۆەن كينگتىڭ اتاقتى شىعارماسى. كەي­بىر دەرەكتەرگە سۇيەنسەك بۇل شىعار­مانىڭ جازىلۋىنا لەۆ تولستوي قاتتى اسەر ەتكەن. ورىس كلاسسيگىنىڭ «قۇداي شىن­­دىقتى كورەدى، بىراق ول جاقىن ارادا ايتپايدى» دەگەن ءتامسىلى كينگتى قاتتى تولقىتسا كەرەك. ەكى اۆتور دا وزدەرى جاسا­ماعان قىلمىستارى ءۇشىن تۇرمەگە تۇسكەن ادامدار تۋرالى جازادى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار ارزاندادى

قارجى • بۇگىن، 15:58

ۇقساس جاڭالىقتار