سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, EQ
تاسادان تاپ بەرىپ, جاعاسىنا جارماسقاندى, وجدانىنا وت بۇركىپ وشاعىن قيراتقاندى وڭاي جىبەرمەسى كادىك. وندا قاھارمان حالىقتىڭ تامىرىندا بۇلكىلدەگەن قىزبا مىنەزدىڭ قيىپ تۇسەر قىلىشىنا سوقتىقتىم دەي بەرىڭىز. ال بۇل ويىننىڭ سالتى بولەك. ومىلدىرىگىن ۇزەردەي القىنعان اتتار مەن ۇزەڭگىسىنە شىرەنە وتىرىپ قيقۋعا قيقۋ قوسقان بالۋان تۇلعالى ازاماتتاردىڭ شابىستى شاعى. امبە مىڭجىلدىقتاردى مىنبەگە سۇيرەپ, مىسىن باسقان بىلەكتى دە جۇرەكتى جىگىتتەردىڭ ەرلىگىنىڭ ەلەنەر ساتىنەن ءبىر قويىلىم.
ۇلان-بايتاق دالانى ۋىسىندا ۇستاپ تۇرعانداي, تۇياعىنان بۋداق-بۋداق شاڭ توگىپ قيقۋلاعان سايىن قۇستاي قالىقتاعان تۇلپار مەن كەدىر-بۇدىر جولدا وماقاسا قۇلارمىن دەگەن ويدان اۋلاق ازاماتتار. الاڭ شەتىندەگى الاڭ-ەلەڭگە تۇسكەن جانكۇيەر كوكپارعا جاراقتانعان جىگىتتەردىڭ جانتالاسىن, تەبىسىنەن تەڭسەلە توپقا كىرگەن باران اتتىڭ بابىن اڭداعاندا, ناركەسكەن نامىستىڭ بۋىنا بالقيتىنى انىق. رۋح پەن جىگەردى ۇشتاستىرعان الىپ كۇشتى ەكپىنى الىستان بارلاعان جاننىڭ ارقاسى قوزارى ءسوزسىز. ادۋىنگەر الىپ كۇشكە سۇيەنگەن سىرالعى سپورتتى بابالاردىڭ قالاي ويلاپ تاپقانىنا تاڭعالماسقا شارا جوق. الەم حالىقتارى كيىز ءۇيدى كورىپ, جاسالۋى مەن قۇرىلۋىن زەرتتەي كەلە قازاقتىڭ كەمەڭگەرلىگىن ەرىكسىز باعالاعان ەدى. ال كوكپار ويىنى الەمگە تانىلا باستاعاندا, جاعاسىن ۇستاپ ۇرىككەندەر مەن تاڭدانىسىن جەتكىزگەندەر دە تابىلىپ جاتتى. بۇل باتىر بابالاردىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى ءۇشىن زور ماقتانىش. شىندىعىندا قازاق حالقى كوكپار ويىنىن قالاي ويلاپ تاپتى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. ءتىپتى سول دوداعا شىداس بەرەتىن تەك سەركە ەكەنىن ءدوپ تاپقاندارى بۇگىنگىلەر ءۇشىن تىنىپ جاتقان تىلسىم دۇنيە ەكەنى داۋسىز.
ايتسە دە باعزىدان ءىز سۋىتپاي بىزگە بۇيىرعان ءداستۇرلى دە ءدارىپتى مەيرامىمىزدىڭ كورىگىن قىزدىرار كوكپاردىڭ شىعۋ تاريحى ەكىۇشتى. ساليقالى سالتىمىزدى ساپىرا كەلىپ, قالام ۇشىندا وي تەربەگەن عالىمدار «كوك-بورتە» قوس ءسوزدى قوساقتاپ, ياعني تەرىسى جىرتىلمايتىن سەركەدەن ءوربىتىپ «كوكپار» اتاۋى بەرىلگەن دەپ تۇجىرىمداۋدا. كوپشە كۇمىلجىپ, كىبىرتەكتەمەي, بۇل تۇستا ءبىز دە اقيىق اقىن مۇقاعاليشا «جازىلماعان تاريحىمنىڭ جولدارىن, اۋىزەكى اڭىزىڭنان ىزدەدىم» دەپ تەرەڭگە تارتىپ, كوكپاردىڭ شىعۋ تاريحىنا دەندەپ كورۋدى ءجون سانادىق.
ءورىسى ءتورت ت ۇلىكككە تولعان ەلدىڭ قىستا قىستاۋ, جازدا جايلاۋ جايلاعان بەلگىلى. سول قىستاۋداعى شوپان تىرلىگىنىڭ تۇلەنى – قىزىل كوز, قاندى ازۋلى قاسقىر. اي قورالانعان كۇنى قوراسىنداعى تاماقتالعان قويىن كورگەن شوپاندار شيرىعىپ, تالاعى تارس ايىرىلعان دەسەدى. بارلىق قويشىنىڭ باسىنداعى ناۋبەت بولعان سوڭ, ىرگەلەس وتىرۋعا بەكىنىپ, ءتۇز تاعىسىنا نە ىستەۋ كەرەك دەگەن ساۋال تاستايدى. ءسويتىپ تۇراقتارىن ءبىر جەردەن سايلاعان شوپاندار, قوراعا تۇسكەن قاسقىردى اتپەن ومىراۋلاتا قۋىپ, سىلەسى قاتقاندا تاقىمداپ تارتىپ, قولىن قول, بۇتىن بۇت ەتۋگە داعدىلانادى. قايسار قازاقتىڭ ارعى بابالارى قاسقىردان قاسقىر قويماي تاقىمداپ, قيناپ ءولتىرىپ, بەرتىن كەلە كوكسەركەگە اۋىسقان دەگەن دەرەكتەر كەزدەسەدى. وسى ايتىلعان اڭىزدىڭ جانى بار ىسپەتتى. مال باققان ەلدىڭ جاۋىنىڭ ءبىرى قاسقىر ەكەنى راس. ال مىلتىقسىز زاماندا قازاق قويىن قاسقىرعا تالاتىپ قاراپ وتىرماعانى ءشۇباسىز شىندىق. سوندىقتان دا كوكپاردىڭ شىعۋ تاريحى وسى اڭىزعا استار بولاتىنداي. ارينە, بۇل دا ءبىر ءتۇيىپ قويار تۇجىرىم عانا.
كوكپار – كونە ويىن. اۋىل سىرتىندا ات تۇياعىنىڭ ءدۇبىرى ەستىلسە تىپىرشىپ تۇرا المايتىن, بىردەن كەرمەدەگى تۇلپارىنا تۇرمان سالاتىن حالىقپىز. نىسپىسى ۇلتتىق ات سپورتىنا تارتقانمەن, ويىننىڭ ءمان-ماعىناسى تەرەڭگە تامىر جايادى. جاۋگەرشىلىك زاماندا باتىرلىق پەن ەپتىلىككە بەيىمدەۋ, سارباز جولداسى ىسقىرىپ جەتكەن وقتان وپات بولعان جاعدايدا, ات ۇستىنەن وڭگەرىپ الىپ, جات جەرگە, جاۋ تابانىندا قالدىرماۋعا ماشىقتانۋدىڭ ەڭ ىڭعايلى ءادىسى دەسەك تە بولادى. ويتكەنى شايقاستا شەيىت كەتكەن اقسۇيەك نەمەسە قولباسىنىڭ سۇيەگىن جاۋ قولىنا بەرۋ, جالاۋىنىڭ جىعىلعانىمەن تەڭ. سوندىقتان دا كوكپار تارتىپ, مايدان دالاسىندا ورىن العان توسىن وقيعادا توسىلىپ قالماۋ ءۇشىن ماشىقتانعان سەكىلدى. بۇل ءبىز بىلەتىن ءبىر عانا سيپات.
ءارتۇرلى دەرەكتەردىڭ باسىن قوسىپ, كوكپار ويىنىن تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق مۇراسىنا دا بالاۋىمىزعا بولاتىنداي. قازاق ساحاراسىندا عانا ەمەس, كورشىلەس قىرعىز, موڭعول, وزبەك سىندى ەلدەردە دە وينالادى. ءباھادۇر بابالاردان قالعان عاجايىپ ويىنىمىز «دودا كوكپار», «سايىس كوكپار» جانە «جالپى كوكپار» بولىپ ۇشكە بولىنەتىنى اتقا ءمىنىپ, قازاقى قانىن تۋلاتىپ جۇرگەن جاندارعا بەلگىلى. ال ايماقتىقتان باستاپ حالىقارالىق جارىستارعا دەيىن وتىلەتىن ءتۇرى «سايىس كوكپار». بۇل الەمدىك ارەناعا سۇرانىپ تۇرعان سپورت ءتۇرى دەسەك تە بولادى. دەسە دە, ات ۇستىندە قازاقتاي قاسقايىپ وتىراتىن حالىق جوق بولعاندىقتان: «بۇل ويىن ەمەس, جابايىلىقتىڭ اسقان شەگى», دەگەن ساراڭ پىكىرگە سالىنىپ جۇرگەن ەلدەر دە بار. ەر قاناتى ات دەپ بىلگەن قازاقتىڭ التى جاسار بالاسى ات قۇلاعىندا ويناپ, دوداعا سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان قاريانىڭ ءوزى تىكسىنبەي تۋرا كىرەدى. بۇدان كەيىن ءسىز كوكپاردى قازاققا تەلىمەي كورىڭىز.
شىنى كەرەك, بۇگىندە ءبىر تۋعان قىرعىز اعايىندارىمىز بىزدەن شىققان ويىن دەپ ورتادان وڭاشا تارتۋدا. ولار دا اتقا ءمىنىپ, جامبى اتقان جۇرت بولعاندىقتان تالاسقا تۇسكىسى كەلەتىنى زاڭدى-اق. دەگەنمەن ءسۇيىنبايدان جەڭىلگەن قاتاعاندى ومىردە بولماعان, بىزدە ونداي اقىن جوق دەپ وتكەنىن وشىرگىسى كەلەتىن قىرعىزداردىڭ قىلىعى قىزىق تا بۇزىق. «وركەنيەت جوق كەزدە وزگەلەردە, بىزدەردە التىن, كۇمىس, مىس تا بولعان, تەمىرىن بالقىتىپ تۇلپارىنا, ۇزەڭگى سوققان العاش ۇستا قولدان», دەپ ايتىسكەر رۇستەم قايىرتاي ۇلى ايتقانداي, الەمگە شالبار كيگىزۋدى ۇيرەتكەن قازاق ەلىنە ءتان ويىن ەكەنى داۋسىز. سول سەبەپتى ءداستۇرىن دارىپتەپ جۇرگەن ازاماتتارىمىز كوكپاردى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا ۇلكەن-ۇلكەن جارىستار ۇيىمداستىرىپ, جۇيەلى تۇردە جۇمىس اتقارۋدا. مۇنىڭ ءوزى ەگەمەن ەلدىڭ ەرتەڭى مەن بابالار اماناتى جولىندا ىستەلىنىپ جاتقان عيبراتتى ءىس. ءبىز وتكەنىمىزدى دارىپتەۋ ارقىلى بولاشاققا جول سالامىز.
از-كەم اقساقالداردىڭ اۋزىنان ەستىگەن اڭگىمەمىزدى تارقاتساق. القيسا, سايىس كوكپارعا 25-30 كيلو سەركە تارتىلادى ەكەن. بۇل جارىستىڭ ەسەبى اشىلۋ نەمەسە قوس كوماندانىڭ بىرەۋى ايقىن باسىمدىلىقپەن جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن. ال دودا كوكپاردا 80 كيلوعا دەيىنگى سەركە سالىنادى. بۇل ات ۇستىندە ەكى اياقپەن جۇرگەندەي سەزىنەتىن قازاق ەلىنىڭ ۇلاندارى ءۇشىن اۋىرلىق ەتپەيدى. سايىس كوكپاردىڭ جۇلدە قورى بۇگىنگى قوماقتى اقشا بولسا, بۇرىندارى دودا كوكپاردىڭ ءوتۋى تىپتەن ەرەك بولعان دەسەدى. قوس توبەدە تۇرعان شەندى-شەكپەندى باي-ماناپتار, جالپىلاي سىنعا تۇسكەن ازاماتتارعا 1 تۇيە نەمەسە باسقا كولەمدەگى مال اتاپ, سەركەنى ماعان الىپ كەل دەپ داۋىستايتىن كورىنەدى. تويعا جيىلعان نەبىر سايىپقىراندار توپتاسىپ ەمەس, جالعىز تاقىمداپ باي تۇرعان جەرگە لاقتى الىپ بارۋ كەرەك-ءتى. ءجۇز نەمەسە مىڭداعان تاقىمشىنىڭ اراسىنان سۋىرىلىپ شىعىپ, ءوزىنىڭ ەپتىلىگىن كورسەتكەن جان باي اتاعان مالدى ەنشىلەپ كەتەتىن كورىنەدى. بۇل دا قازاق حالقىنىڭ ەرلىگىن پاش ەتەتىن, ازاماتتىڭ تۇرقى بولەك تولاعايداي جان ەكەنىن دارالاپ بەرەتىن كوكپاردىڭ ءبىر ءتۇرى.
حوش, قازاق حالقىنىڭ ءاربىر ۇلتتىق ويىنىنىڭ استارىنا بويلاساق, تىلسىم دا تۇنىق, قاھارماندىق پەن ەرلىككە, ادەپ پەن يباعا باستايتىن نەبىر سىر جاتقانداي. تەك سونى بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزە ءبىلۋ لازىم. ال بۇگىندە اتويلاماساق تا ات ويناتىپ جۇرگەنىمىز بابالار ءىزىن جالعاعانىمىز بولار. راس, تاقىمىندا تۇلپارىن تۋلاتقان, تۇركىلەردىڭ ايبىنىن اسقاقتاتقان التى الاشتىڭ ازاماتتارى ۇلتتىق ويىنىن ويناپ, سايگ ۇلىكتىڭ قادىرىن بىلمەسە قيىن-اق. الايدا ەل مەرەيىن اسىرعان شاباندوزدارىمىزدىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ, كوكپار سايىس ءداستۇرلى تۇردە ءوتىپ كەلە جاتقاندىعىنا دا شۇكىر. جاۋىن جەر جاستاندىرماي مايدان دالاسىن بوساتپايتىن, اتقا قونسا اتويلاپ العا شىعار, تاقىمىنداعى تۇلپارى تۋلاسا تالاي ەلدىڭ تۋتالاقايىن شىعارار جۇرتتىڭ قانىن قىزدىرىپ, جانىن راحاتقا بولەيتىن كوكپار ويىنى ارقاشان كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعالىپ عاسىردان عاسىرعا جەتەتىنى اقيقات. بۇل – باباتانىمنىڭ باستى كرەدوسى.
