مۇراجايدىڭ قورىندا قولا, تەمىر ءداۋىرى مەن ورتا عاسىرلاردا تۇرعىندار تۇتىنعان 50-گە جۋىق قىش قۇمىرا بار. قۇمىرالاردىڭ ىشىنە بۇككەن قۇپياسى كوپ. جاسامپاز جادىگەرلەر الىستان قاراعان ادامعا قاراپايىم زات بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. ايتسە دە, ىندەتە زەرتتەپ, تەرەڭىنە ۇڭىلگەن جەتەلى ادامعا ونىڭ قادىر-قاسيەتىن ۇعۋ ءتىپتى وڭاي. ساز بالشىقتى جادى مىقتى, ءتىلىن تاپسا سويلەي جونەلەتىن ءتىرى اعزا دەسە بولادى. ول عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەنگەن تۇجىرىم. شىنىندا «قۇمىرالار سويلەيدى» دەگەنگە كىم سەنەدى. دەسە دە, ولاردىڭ ءاربىرى ءوز ءداۋىرى, سول زامانداعى ادامداردىڭ تىرشىلىگى جونىندە سىر شەرتەرى انىق. مۇنى مۇراجاي قىزمەتكەرلەرى دە جاقسى تۇسىنەدى. كەلگەن قوناقتارعا تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ كەپيەتىن ءتۇسىندىرىپ, كەلەشەكتىڭ ساناسىنا ساۋلە قۇيۋدا.
– ساز بالشىقتىڭ قاسيەتى مۇنىمەن عانا شەكتەلمەيدى. ول وتقا دا وتە ءتوزىمدى. ماسەلەن, قاس-قاعىمدا سان مىڭ شاقىرىم قاشىقتىققا زاۋلايتىن زىمىراندار موتورىنىڭ ساز بالشىقتان جاسالعان كەراميكادان قۇيىلاتىنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس. سەبەبى مىڭداعان گرادۋس ىستىق شىعاراتىن عارىش كەمەسىنىڭ موتورىندا جانعان وتقا ەشقانداي تەمىر زاتى توتەپ بەرە الماي بالقىپ كەتەدى. ال كەراميكا, كەرىسىنشە, وتتىڭ قىزۋى كۇشەيگەن سايىن قاتايا تۇسەدى. قازىرگى كومپيۋتەرلەر مەن فلەشكالاردىڭ ەسكە ساقتاۋ «ميشىعى» – جادىسى دا وسى ساز بالشىقتان ىستەلەدى. ءسات سايىن مىڭداعان اقپاراتتى جيناقتاپ, قايتا تاراتۋعا سازدان جاسالعان ميشىقتار عانا قابىلەتتى ەكەن, – دەيدى مۋزەيدىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى جازيرا تاۋەتوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, ساز بالشىقتىڭ قۇرامى زيانسىز. ول ءوزىنىڭ تابيعي ءونىم ەكەنىمەن دە ايرىقشا. ادام فيزيولوگياسى كالتسيدى توپىراقتان الادى. «ال ساز قۇرامىندا 60 پايىزعا دەيىن كالتسي ەلەمەنتى بار. بالاعا بالشىق يلەتۋ ارقىلى كوپتەگەن پسيحو-فيزيولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا بولادى. بۇل قازاقى تاسىلمەن دە استاسىپ جاتىر».
سونداي-اق سازبالشىق كۇشتى انتيباكتەريالىق قاسيەتكە يە. ونىڭ قۇرامىنداعى رادي ەلەمەنتى اعزامىزداعى زياندى زاتتاردى ىدىراتۋعا كومەكتەسەدى. ءوز كەزەگىندە قىشتان جاسالعان ىدىستاردى قايتا جاڭعىرتىپ, پايدالانۋ ادام دەنساۋلىعىنا وتە پايدالى.
جالپى, قىش قۇمىرالاردىڭ قازاقستان جەرىندە شىعۋ تاريحى نەوليت داۋىرىنەن باستاۋ الادى ەكەن. بەرتىن كەلە شىنى قۇمىرالار پايدا بولىپ, ورنىن باسقان. اسىرەسە, ارحەولوگيالىق قازبا كەزىندە تابىلعان كونە مۇرالار ىشىنەن قالىپقا قۇيىپ, كۇيدىرىپ جاسالعان اشەكەيلى قىش قۇمىرالار كوپتەپ كەزدەسەدى. سول ءۇشىن ەسكەرتكىشتەردىڭ حرونولوگيالىق مەرزىمىن, ارحەولوگيالىق مادەنيەتتەردى انىقتاۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇگىندە ارحەولوگتەر سول جۇمىسپەن اينالىسىپ جاتىر.
قىش ادامزات تۇرمىسىندا العاشقى قولدانىستا بولعان ماتەريالدار قاتارىندا. بالشىقتان ءتۇرلى بۇيىم جاساپ, ونىڭ بەرىكتىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن كۇيدىرۋ ءىسى مەزوليت داۋىرلەرىندە پايدا بولىپ, سودان بەرى توقتاۋسىز دامۋ ۇستىندە.
ماسەلەن, ورتاعاسىرلىق اقتوبە قالاشىعىندا قىش ىدىستار جاسايتىن ۇلكەن پەشتەر بولعان. وتىرار قالاسىنىڭ ورنىن قازعاندا سىنباي ساقتالعان ادەمى قۇمىرا كۇيدىرۋ پەشىنىڭ ىشىنەن تابىلعان. قۇمىرانىڭ كولەمى ءارتۇرلى, كەيبىر ۇلكەن قۇمىراعا 50-60 كگ ۇن سىيادى ەكەن. كۇيدىرۋ كەزىندە قۇمىرانىڭ ءپىشىنىن بۇزباي قاتىرۋ ءۇشىن پەش ىشىندە بىرقالىپتى جوعارى تەمپەراتۋرادا ساقتالعان. بەرتىن كەلە شىنى قۇمىرالار پايدا بولدى. قۇمىرا كوبىنە ءبۇيىرلى, ەرنەۋلى, ۇزىن مويىندى, كەيبىرى تۇتقالى بولىپ كەلەدى.
ءبىر ءسات وتكەنگە كوز جۇگىرتىپ, ۇلتىمىزدىڭ تاريحتا الاتىن ورنى قانداي دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەيتىن بولساق, اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق قانشاما قۇندى قازىنامىزدىڭ بار ەكەنىن اڭدايمىز. سونىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى وسى قىشتان جاسالعان ىدىستار ەكەنى داۋسىز. قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان قىش ىدىستار ادامزات قوعامىنىڭ ءار داۋىرىنەن مول اقپارات بەرەدى. سول ارقىلى قوعامنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, وتباسىلىق, ەتنو-مادەني قارىم-قاتىناسى جونىندەگى مالىمەتتەرگە قول جەتكىزە الامىز. جادىگەرلەردىڭ وسىنشاما ۋاقىت ب ۇلىنبەي ساقتالعانىنىڭ ءوزى – تاڭعالارلىق قۇبىلىس.
مۇراجايعا ءوڭىر-وڭىرلەردەن كەلۋشىلەردىڭ قاتارى سيرەگەن ەمەس. جىل سايىن ءارتۇرلى شارالار وتكىزىپ, ورتا عاسىردان قالعان قۇندى ەستەلىكتەردەن سىر تارقاتىپ تۇرادى.
