– رەداكتسيامىزعا قوش كەلدىڭىز! كىتاپ قۇتتى بولسىن! بۇعان دەيىن قىرعىز جازۋشىسى بەكسۇلتان جاكيەۆ وقىرمانعا ىڭعايلى ەتىپ ماناس جىرىن ىقشامداپ, «قىسقارعان ەمەس, قىسىلعان نۇسقاسىن» باسىپ شىعارعان ەدى. ەندى, مىنە ءسىز قازاق وقىرماندارىنا ارناپ, ەپوستىڭ نەگىزگى جەلىسىن ساقتاي وتىرىپ, ءبىر كىتاپقا توعىستىردىڭىز. جالپى, بۇل يدەيا قايدان كەلدى؟
– قىرىق جىل ماناس جىرىن جاتقا ايتسام دا, ونى قازاقشاعا اۋدارامىن دەگەن وي بولعان ەمەس. بىلتىر بىشكەكتە ي.اراباەۆ اتىنداعى قىرعىز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق-قىرعىز زيالىلارىنىڭ باسىن قوسقان ۇلكەن جيىن ءوتتى. ونى ۇيىمداستىرعان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى. ونىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى باۋىرىم مەنى قولقالاپ اپاردى. سول جەردە ماناس جىرىن ايتتىم. قىرعىز اقساقالدارى قاتتى ريزا بولدى. سودان كەيىن, قوناقۇيگە جازۋشى ارسلان قويچيەۆ كەلدى. قىزىعى سول, قوناقۇيدە ماناس جىرىن ايتىپ وتىرعانىمدى امەريكالىقتار ەستىپ قالسا كەرەك. شاماسى, قىرعىز تاۋلارىنان قوداس اتۋعا كەلگەن اڭشىلار سەكىلدى. سونداعى قىزمەتشىلەردەن قىزىعا سۇراپ, بىزدەگى ۇندىستەر وسىلاي ءان سالادى دەپ تامسانىپ كەتىپتى. ارقاما قانات بىتكەندەي بولدى, ەلگە ورالعان سوڭ بىرازعا دەيىن توقتاي الماي جىر ايتىپ ءجۇردىم. سودان ءبىر وي كوڭىلىمدە ءبۇر جاردى. وسى قارقىنمەن ماناستى قازاقشا قايتا جىرلاپ شىقسام قايتەدى؟ بۇگىنگى قازاق جاستارىنا عانا ەمەس, اعا بۋىن جازۋشىلارعا دا ولجا بولارى ءسوزسىز. 67 كۇندە ماناستى قازاقشا سويلەتتىم. مۇنىڭ ءبىر قۇپياسى بار. جىردى نەگىزىنەن جاتتاپ ايتپايدى, جان دۇنيەڭە سىڭگەننەن كەيىن ءوزى-اق جانارتاۋداي اتقىلايدى. ەسكى زاماندا اتى ايدىك ماناسشىلار بابامىزدان ايان العاننان كەيىن وزىنشە جىرلاعان. وقيعا سورابى بىرەۋ, ايتۋى ءارتۇرلى. عاجابى دا سول. ماناس رۋحىن ساقتاپ, بىرنەشە تاراۋدى ءوزىم قوستىم. قارا سوزبەن تۇيىندەپ وتىردىم. ورتا تۇستان اسقاندا دارحان قىدىرالى باۋىرىما حابارلاسىپ, ءمان-جايدى ءتۇسىندىردىم. كورەگەن ازامات قوي, بىردەن قولداي كەتتى. ناتيجەسى, مىنە!
– وتكەن عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا م.اۋەزوۆتىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن «ماناس» ەپوسى قازاق تىلىنە اۋدارىلدى. جاسامپاز جىردى انا تىلىمىزدە سويلەتكەن – ق.جۇماليەۆ, ع.ورمانوۆ, ت.جاروكوۆ, د.ابىلەۆ, ج.مولداعاليەۆ, ق.بەكقوجين, ءا.تاجىباەۆ, ح.ەرعاليەۆ, س.ماۋلەنوۆ, ع.قايىربەكوۆ سەكىلدى ءسوز ۇستالارى. العاش قازاق دالاسى ماناس رۋحىمەن وسىلاي تابىسقان ەدى. بۇل جولعى ماناستىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
– مەنىڭشە, بۇكىل ادامزاتتىق باعالى مادەني مۇرا سانالاتىن, تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق ماقتانىشى, ءبىر تۋعان قىرعىز ەلىنىڭ دارىندى جىرشىلارى سان عاسىرلار بويى جاراتىپ, ءبىر ارناعا قوسىپ, ءبىر بيىككە شىعارعان ماناس ەپوسىنىڭ نەگىزگى مازمۇنىن قازاق وقىرماندارىنا تۇسىنىكتى قىلىپ ايتىپ بەرۋ دە قازىرگى زاماندا وتە قاجەت سياقتى. ويتكەنى ەپوستىڭ بىرىكتىرىلگەن نۇسقاسى قىرعىزشا 4 توم بولىپ 1958 جىلى جارىققا شىققاننان كەيىن, ىلە-شالا, 1961 جىلى قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ العىسوزىمەن 4 كىتاپ بولىپ باسىلدى. ودان بەرى الپىس جىلداي ۋاقىت ءوتتى. ول كىتاپتار بۇل كۇندە سيرەك دۇنيەلەردىڭ قاتارىندا, قولعا تۇسە بەرمەيدى. ءوزى ءجۇز مىڭ جولداي ولەڭ. قازىرگى وقىرماننىڭ ءۇڭىلىپ, ءبارىن وقىپ شىعۋى ەكىتالاي.
ال شوقان ءۋاليحانوۆ 1856 جىلى قىرعىز ماناسشىسىنان جازىپ العان «كوكەتايدىڭ اسى» دەپ اتالاتىن بولىگى – ەپوستىڭ تولىق نۇسقاسى ەمەس, ءبىر تاراۋى عانا. دەمەك «ماناس» جىرىن تولىق وقىپ, بىلگىسى كەلەتىن قازىرگى قازاق وقىرمانى ءۇشىن ءبىرتالاي قيىندىقتار بارلىعى راس. سوندىقتان تەلەگەي تەڭىز, جويقىن جىردى تۇسىنىكتى قىلىپ جيناقتاپ, جۇمىرلاپ اۋدارىپ, تۇيىندەپ ايتىپ بەرۋدى ءجون كوردىم. بۇل – ءبىر.
ەكىنشىدەن, ءار ماناسشى ەپوستى تەك جاتتاپ قانا ايتپايدى, نەگىزگى وقيعا جەلىسىن ساقتاي وتىرىپ, وزىنشە جىرلايدى. قاجەت بولسا جايىلتىپ, ياعني كەڭىنەن ايتادى. نەمەسە, ىقشامداپ, قىسقاشا قايىرادى. مەن دە ەپوستىڭ كەي تۇستارىن, شىعارماشىلىق كوڭىل كۇيگە, ىڭعايىنا قاراي وزىمشە ايتىپ شىقتىم. ال «جىر باسى», «ەر كوكشە مەن نەسقارا», «كوزقامان», «تۇيە مەن جالاڭاش قاتىن» سەكىلدى تاراۋلاردى وزىمشە جىرلاپ ۇسىنىپ وتىرمىن. بۇل مەنىڭ ماناس جىرىنا قوسقان سالىمىم-ۇلەسىم دەپ قابىل الىڭىزدار.
– وسى تۇستا ءبىر زاڭدى سۇراق تۋادى. ءسىزدى قازاق حالقى اقىن, جازۋشى, دراماتۋرگ قانا ەمەس, مىقتى ماناسشى ەسەبىندە دە جاقسى بىلەدى. ءوزىڭىز ءسۇيىپ ايتاتىن ايگىلى ەپوستىڭ قانشا جولىن جاتقا بىلەسىز؟
– ماناسشىلار «بۇيىرعانىنشا ايتامىز» دەيدى. جىردى پالەن جول, تۇگەن جول دەپ كىم ساناپ وتىر دەيسىڭ؟ جالپى, مەن بىلەمىن دەۋ قاتەلىك. ايىر قالپاقتى اعايىندار «ايان بولماي, بايان بولمايدى» دەپ جۇيەلەيدى ءسوزىن. بالا كۇنىمىزدەن ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ باستاماسىمەن جارىق كورگەن 4 تومدى جاتتاپ وستىك قوي. سودان ءۇزىپ-جۇلىپ ايتىپ جۇرەتىنمىن. ءبىر كۇنى تاڭ الاگەۋىمدە ءتۇس كوردىم. اپپاق الىپ نۇر سەكىلدى جاۋىنگەرلەر قاسىما جاقىنداي كەلىپ, اۋەنىنە كەلتىرىپ ايت دەگەندەي بولدى. بۇل تەگىن نارسە ەمەس دەپ ويلاپ, جىرعا دەگەن اۋەستىگىم ارتا ءتۇستى. 1984 جىلى «ماناس قازاق جەرىندە» دەگەن حابار جاسادىق. 1993 جىلى قازاق-قىرعىز ايتىسى ءوتتى. مەن تۇيە ءمىندىم. سول ايتىستىڭ ۇستىندە ماناس جىرىنان ءۇزىندى ايتىپ, حالىقتىڭ ىستىق قوشەمەتىنە يە بولدىم. سول كەزدەگى مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى شەرىمبەك شارشەەۆ دەگەن كىسى ماناستىڭ 1000 جىلدىعىنا شاقىردى. سول ۇلى تويعا بارىپ, حالىقارالىق بايقاۋعا قاتىسىپ جۇلدەگەر اتاندىم. سىنعا تۇسكەن ماناسشىلارعا «مەن قاتىسقان سوڭ حالىقارالىق بولدى» دەپ كۇلەمىن. ودان كەيىن ماناس بابامىز ەكىنشى رەت تۇسىمە كىردى. ماناستىڭ كۇمبەزىنىڭ قاسىندا قۇران وقىپ وتىر ەكەنمىن, قارا ساۋىت كيگەن, اتتى اسكەرىمەن قاسىمنان ريزا بولعانداي وتە شىقتى.
– اسىل بابامىز ايان بەرگەن ەكەن عوي. تەحنيكانىڭ ءتىلىن مەڭگەرگەن ءبىزدىڭ بۋىنعا جىرشىلىق ونەر ەسكى زاماننىڭ ەستەلىگى سياقتى كورىنەدى. بازبىرەۋ داستان-قيسسالاردى جاتقا بىلەدى ەكەن دەسە, تاڭعالا-تامسانا قارايمىز. ءسىزدىڭ بويىڭىزعا بۇل ونەر قايدان كەلدى؟
– بالا كۇنىمىزدە اكەمىزدىڭ تىزەسىندە وتىرىپ باتىرلار جىرىن تىڭدايتىنبىز. اكەم تاقان مايدانعا قاتىسقان ادام, 4-اق سىنىپتىق ءبىلىمى بار. بىراق باياعىنىڭ ادامدارى ءبىر-ءبىر ەنتسيكلوپەديا ەدى عوي. ءبىزدىڭ كەزىمىزدە كىتاپ وقۋ «مودا» بولاتىن. ءبىرىنشى سىنىپقا بارعانىمدا قولىما العان كىتابىم «قازاق ەپوسى» بولدى. باقسام, اكەمنىڭ اكەسى ءالىمجان قيسساشى بولىپتى. انام ءباتيما دا «قالقامان-مامىر» جىرىن جاتقا ايتىپ وتىراتىن. زاماننىڭ ءبىر قيىن كەزى ەدى, سوندا دانىشپان شاكارىم اتامىزدىڭ اتىن دا بىلمەيدى ەكەن. قايدان ەستىگەنىن سۇراي قالساق, «قىز كۇنىمدە ءوز ەلىمدە ۇيرەنگەنمىن» دەپ جاۋاپ بەرەدى. شاكارىم اقتالعاندا, شەشەم دۇنيەدەن وزدى. ولەڭ ولمەيدى دەگەن سول. جىردىڭ بەسىگىندە ءوستىم. جىردى جاتتايمىن دەپ جاتتامايسىڭ, جانىڭا ءسىڭىپ كەتەدى. قازاق جىرىنىڭ ءبارىن بىلەمىن دەپ ايتا المايمىن, ومىرلىك سەرىك بولىپ كەتكەندەرى از ەمەس. باياعى قازاق جادىنا سەنگەن. مي جۇمىس ىستەيدى, شيرىعادى. تۇتاس كىتاپحانانى باستارىندا ساقتاعان قۇيماقۇلاقتار بولعان ءبىزدىڭ توپىراقتا. رەي برەدبەريدىڭ «451° فارەنگەيت بويىنشا» رومانىنداعىداي. ءبىزدىڭ اتالارىمىز ءبىر-ءبىر كىتاپحانا ەدى. جىرشى – ماتريتسا, ءتول تۋىندىنى بولاشاققا جەتكىزۋشى. جىرشىنىڭ اۋزىمەن كونە داۋىردەگى اتا-بابالارىمىز سويلەپ تۇرعانداي بولادى. الدەبىر كەزدەسۋدە جىر, اڭىز ايتقانىمدا, اۋديتوريادا وتىرعان ورىس ءتىلدى باۋىرلارىمىزدىڭ ءوزى اۋزىن اشىپ تىڭدادى. ء«سىز جىر ايتقاندا جانىمىز تولقيدى, باسقا جاققا قاراۋ مۇمكىن ەمەس!» دەيدى. بۇل – اڭىز رۋحىنىڭ كۇشتىلىگى.
– وسى تۇستا اڭگىمەنىڭ اۋانىن ءسىزدىڭ شىعارماشىلىعىڭىزعا قاراي بۇرساق. ورىس وقىرماندارى دەمەكشى, ورىس اۋديتورياسىنا ارناپ بىرنەشە شىعارما جازدىڭىز. ولاردىڭ دەنى شەتەلدە باسىلىپ شىقتى. وزگە ۇلت وكىلدەرى قازاق اڭىزدارىن قالاي قابىلدادى؟ نەگە ورىسشا جازدىڭىز؟
– بۇل تۋىندىلارىم دا حالقىمىزدىڭ جىرشىلىق داستۇرىنەن ءنار الادى. شىعارمالارىمنىڭ 10 پايىزى عانا وزگە تىلدە ءورىس جايدى. سەبەبى ءبىزدىڭ تاريحتى وسى كۇنگە دەيىن ورىستار كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ تالعامىنا ساي جازىلعان تۋىندىلاردان وقىپ, ءتۇسىنىپ كەلدى. سونى ەسكەرە وتىرىپ, «ابىلاي حان جانە ونىڭ باتىرلارى» دەگەن ورىسشا پوۆەست-اڭىز جازدىم. تاريحي وقيعاعا نەگىزدەلگەن شىعارمانىڭ ماقساتى – شەتەل وقىرماندارىن تارتۋ. قازاقتىڭ اڭىز-ءاپسانالارىن ورىس ءتىلدى وقىرمان ءبىلسىن دەگەن نيەت بولدى. سول تۇستا «كوشپەندىلەر» ءفيلمى تۇسىرىلەتىن بولعان سوڭ قولجازبامدى ساندىققا تاستاي سالعانمىن. الايدا كينوكارتينا ويداعىداي جەمىس بەرمەگەن سوڭ, قايتا قولعا الۋىما تۋرا كەلدى. ايدىك اڭىزدارىمىزدى وزگەرتپەي كوركەم شىعارماعا ارقاۋ ەتتىم.
ودان كەيىن ورىس تىلىندە ء«جۇز جىلدىق تولعاۋ» اتتى رومانىم جارىق كوردى. وتكەن تاريحتى ءبىلۋىمىز كەرەك, بىراق بۇگىنگىنىڭ وشپەندىلىگىنە اينالدىرۋعا ءتيىس ەمەسپىز. سوندا رومانداعى اسانباي بەكتەمىروۆ ايتادى: ء«بىر ادام ءبىر ادامدى جەك كورسە – دراما, ءبىر حالىق ءبىر حالىقتى جەك كورسە – تراگەديا» دەپ. وسىنداي ويلاردان تۋعان شىعارما ەدى. رومان باسىلىپ شىققان سوڭ ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا حالىقارالىق جيىن ءوتتى. ورىستىڭ ۇلكەن جازۋشىسى گەورگي ۆلاديميروۆيچ پرياحين كەلدى. مەن ساحناعا شىعىپ, قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەپ, ارتىنان ماناس جىرىن ايتتىم. دۇنيەجۇزىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن جازۋشىلار شۋلاپ كەتتى. ۋدمۋرتيا كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى قوناققا شاقىرىپ, ارتىنان ۋدمۋرتتارمەن دوس بولىپ كەتتىم. ولەڭدەرىم ۋدمۋرت تىلىنە اۋدارىلدى. ەڭ عاجابى, قوناقتار قاتارىندا وتىرعان پرياحين قايران قالدى. كىتابىمدى سىيعا تارتتىم. ارتىنان ورىستىڭ داڭقتى جازۋشىسى العىسوز جازىپ, ماسكەۋدە قايتا باسىلىپ شىقتى. ودان كەيىن «رومان-گازەتاعا» باسىلدى. ودان اعىلشىندار اۋداردى. بۇگىندە الەمگە ايگىلى امازون ەلەكتروندى كىتاپحاناسىندا تۇر.
ال ءپرياحيننىڭ العاشقى پوۆەسىنە شىڭعىس ايتماتوۆ العىسوز جازىپ باستىرعان ەكەن. ەندى سول ورىس كلاسسيگى ماعان باتا بەرىپ, جولىمدى اشتى. مۇنداعى ايتپاعىم, وسى ءبىر يىگىلىككە ارۋاقتى ماناس جىرى سەبەپ بولدى.
ماسكەۋدە ەكىنشى رەت باسىلىپ شىققان «جۇزجىلدىق تولعاۋ» كىتابىمنىڭ كوكشەتاۋدا تۇساۋكەسەرى وتەتىن بولدى. مەنى ارنايى جيىنعا شاقىردى. بىراق باس تارتتىم. الىستان مەنى اۋرەلەگەنشە, كىتاپتى وقىرماندارعا تاراتىپ, پىكىر الماسقان الدەقايدا جاقسى بولار ەدى دەدىم. ءبىر ايدان سوڭ 100-گە تارتا ادام جينالىپ, تالقىعا سالىپتى. ونى ماعان سول كەزدەسۋدە ءان ايتۋعا كەلگەن ءانشى جىگىت حابارلاسىپ ايتتى. روماندى وقىپ شىققان كىتاپحاناشى ورىس ايەل كوزىنە جاس الىپ, تولقىپ سويلەپتى. ورىس يمپەرياسىنىڭ قازاق حالقىنا كورسەتكەن كەساپاتى مەن قورلىعىنا نالىپ, جانى اۋىرعان عوي! بىزگە بەلگىلى تاريح ولارعا بەيمالىم. ءبىز ونىڭ كىلتىن تاۋىپ, جەتكىزۋىمىز كەرەك. رومان ەپيگرافى: «سوعىس تاريحى ءبىزدى بەيبىتشىلىككە, دۇشپاندىق تاريحى – دوستىققا ۇيرەتۋگە ءتيىس!» دەيدى. وسى تىلەكتەن تۋعان تۋىندىلار ەدى.
– ءسوزدىڭ اشىعى كەرەك, بۇگىندە «ماناسقا» تالاساتىندار كوپ. ونىڭ ىشىندە ءبىز دە بارمىز. ماناس جىرىن تۇركى حالىقتارىنا ورتاق مۇرا دەپ ەسەپتەيسىز بە؟ ءسىزدىڭ ويىڭىز قالاي؟
– «ماناس» – قىرعىز حالقىنىڭ عاسىرلار بويى تۋدىرعان كوركەم ەپوسى. بۇل ۇلكەن داريا سەكىلدى. قىرعىزدار شىعارماشىلىق دارىنىن ءبىر ارناعا قۇيا بەرگەن. ەپوس – تاريحي دەرەك ەمەس, كوركەم شىعارما. تاريحي وقيعالاردىڭ, تالايلى تاعدىرلاردىڭ كوركەم ساۋلەسى. ونىڭ ىشىندە باسقا حالىقتاردىڭ بولۋى زاڭدى. ونەر تۋىندىسىن تانۋدا, تاريحقا كوزقاراستا ساياسات ارالاسپاۋ كەرەك. تاريح – وبەكتيۆتى شىندىق. «ماناس» – داۋسىز قىرعىز حالقىنىڭ جىرى.
كەيبىر قىرعىز تۋعاندارىمىز: «ماناسقا قازاقتار تالاسىپ الىپ قويماي ما؟» دەپ قاۋىپتەنىپ, اندا-مىندا ايتىپ, جازىپ تا ءجۇر. ماعان دا قىرعىز ەلىنە بارعان ءبىر ساپارىمدا: «ۋاقىت وتە قازاقتار: ءبىزدىڭ اقىن بايانعالي ايتقان, سوندىقتان ماناس قازاقتىكى دەپ تالاسىپ جۇرمەي مە؟» دەپ, قىزىق تا قيىن سۇراق قويعان. مەن ك ۇلىپ: «جوق, «ماناسقا» تالاسپايمىز, ءبىزدىڭ قازاقتىڭ ءوز جىرى جەتەدى وزىنە!» دەپ جاۋاپ بەردىم. جالپى, ۇلى ەپوپەيادا تالاي عاسىردىڭ وقيعالارى قاتپارلانىپ, قىرعىزدارمەن قاناتتاس, تەكتەس حالىقتاردىڭ ەرلەرى مەن جەر-سۋلارىنىڭ كوركەمدىك كورىنىس تابۋى زاڭدى. دەمەك, «ماناس» جىرىنان قازاققا, تاعى باسقا دا حالىقتارعا قاتىستى كوركەم وبرازداردى, تاريحي وقيعالاردى, رۋلار مەن تۇلعالاردى, ەتنوگرافيالىق, تانىمدىق دۇنيەلەردى ىزدەپ, تاۋىپ جاتسا, ول جىرعا تالاسقاندىق ەمەس! قايتا ول جىر الەمىنىڭ بايلىعىن, قامتىعان كەڭىستىگى مەن ۋاقىتىنىڭ كەڭدىگىن, قۇندى دەرەكتەردىڭ مولدىعىن كورسەتسە كەرەك. ال قىرعىز حالقىنىڭ باتىرلىق جىرى «ماناس» تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق ماقتانىشى بولسا, ول ۇلكەن مەرەي ەمەس پە؟!
– ءسوزىڭىزدىڭ جانى بار. جىردا تۇركى حالىقتارىنا ورتاق اتاۋلار كوپتەپ كەزدەسەدى. سودان با, كەيبىر زەرتتەۋشىلەرىمىز جەكە ءبىر ۇلتتىڭ مۇراسىنا تەلۋگە قيمايدى.
– ايتەۋىر, جىردا اتالادى ەكەن, اتى ۇقسايدى ەكەن دەپ, ءجون-جوسىقسىز وزىنە تەلۋشىلىك تە بايقالادى. مىسالى: جىردا قوساي ءداۋ مەن ەر كوكشە كورنەكتى تۇلعالار رەتىندە بەينەلەنەدى. قازاق تاريحىندا بىرنەشە اتاقتى ەر كوكشە, ەر قوساي بەلگىلى جانە ولار اتالى, بالالى بولىپ كەلەدى. ال «ماناس» ەپوسىنداعى قوساي – قاتاعاننىڭ حانى, قازاققا دا, ەر كوكشەگە دە تىكەلەي قاتىسى جوق! جانە ول جاس جاعىنان ەر كوكشەنىڭ اكەسىمەن قاتار. ال ەر كوكشە قازاقتىڭ حانى بولىپ ايتىلادى. التايدا تۋعان, ماناس باتىرمەن بالا كۇننەن بىرگە وسكەن. قىرعىزدارمەن كورشى بولىپ, قاتار جۇرگەن. قامبار حان, ودان ايدار حان, ودان ەر كوكشە. ال سوندا بۇل قازاق تاريحىنداعى قاي ەر كوكشە دەگەن سۇراققا ءدال جاۋاپ جوق.
وزىنە تارتىپ, ەپوستاعى ەر كوكشە, ەر قوساي ءبىزدىڭ اتامىز دەپ جۇرگەن باۋىرلارىمىز دا بار. ءويتىپ جوبالاپ, قيىستىرىپ, ءيىپ اكەلە بەرسەك, وتىرىككە ۇرىنۋىمىز وپ-وڭاي. بۇل جەردە ءبىز «ماناستىڭ» تاريحي شەجىرە ەمەس, كوركەم جىر ەكەنىن ەسكەرىپ, ەپوستاعى ەر كوكشە بەينەسىن تاريحي باتىرلاردىڭ تۇلعاسىنان باستاۋ الا وتىرىپ جاسالعان پوەتيكالىق وبراز رەتىندە قاراعانىمىز ابزال.
– ماناستى نەگىزگە الا وتىرىپ, قازاق, قىرعىز اتاۋىنا قاتىستى تۇيتكىلدەر تۋراسىندا ءسوز قاۋزاساق...
– قازاق پەن قىرعىزدىڭ اراسىنا وتارشىل يمپەريانىڭ سالىپ كەتكەن تاعى ءبىر تۇيتكىلى – قازاق-قىرعىز اتاۋى. تاريحتان بەلگىلى, پاتشا يمپەرياسى قازاق حالقىن «كيرگيز-كايساك» دەپ, ءتىپتى بەرتىن كەلە ءبىرجولاتا «كيرگيز» دەپ اتاعان. ال قىرعىز باۋىرلارىمىزدى «ديكوكامەننىە كيرگيزى» دەپ, كەيىننەن «كاراكيرگيزى» دەپ بۇرمالاپ اتاعان. ءبىزدىڭ حالقىمىزعا كەيىننەن, 1926 جىلى عانا رەسمي تۇردە قازاق اتاۋى قايتارىلدى. بىراق سوعان قاراماستان, ورىستاردىڭ اتاۋىنا ءمان دە بەرمەي, قازاق حالقى ءوزىن قازاقپىز دەپ, قىرعىز ەلى ءوزىن قىرعىزبىز دەپ كەلدى عوي! ال ەندى مىنا قىزىقتى قاراڭىز. 2006 جىلى قىرعىزستاندا, بىشكەكتە «الەم حالىقتارى ەپوستارىنىڭ ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك فەستيۆالىنە» قاتىستىم. سوندا ماعان ءبىر قىرعىز ءجۋرناليسى راحمەت ايتتى: ء«سىز «ماناستى» ايتىپ, مىنە, ناعىز ءوز ءتىلىڭىزدى تاپتىڭىز! قازاقتار بىزدەن شىققان عوي!» دەپ قاراپ تۇر. كۇيىپ كەتتىم: «قالايشا؟» «قازاقتار بۇرىن قىرعىز بولعان. كەيىن قازاق بولىپ كەتتى!» دەيدى. مىنە, وتارشىلدىق ساياساتتىڭ سانامىزدى قالاي ويرانداعانىن كورىڭىز. سابىرعا كەلىپ, الگى كىسىگە ءتۇسىندىرىپ ايتىپ بەردىم. قازاق قىرعىزدان شىققان نەمەسە قىرعىز قازاقتان شىققان دەگەن قاڭقۋ سوزدەر دە از ەمەس. ال اتالارىمىز: «قىرعىز, قازاق ءبىر تۋعان!» دەپ شەگەلەپ ايتىپ كەتكەن. ءبىر تۋعان, ياعني بىرگە تۋعان, اعايىندى! بىرىنەن ءبىرى تۋعان دەپ تۇرعان جوق قوي. سوندىقتان قازاق, قىرعىزدى بىرىنەن ءبىرى شىققان دەۋ – مۇلدە ۇشقارى, قاتە, قيسىق ءسوز!
– ءسوز اراسىندا قىرعىز ءجۋرناليسىنىڭ ارەكەتىن مىسالعا الدىڭىز عوي. جالپى, ماناس جىرىنىڭ كونە نۇسقاسىن حاتقا تۇسىرگەن شوقان ءۋاليحانوۆ. ودان كەيىن باسىنا قارا بۇلت تونگەندە ۇلى جازۋشىمىز مۇحتار اۋەزوۆ اراشا ءتۇستى. تولعامدى تاريحشى الكەي مارعۇلاننىڭ دا ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. بۇدان قانداي دا ءبىر قورىتىندى شىعارۋعا بولا ما ءوزى؟
– جالپى, شوقان ءۋاليحانوۆ جىردى 1856 جىلى ىستىقكول ەكسپەديتسياسىندا قارقارا جايلاۋىندا وتكەن كەلەلى كەڭەسكە قاتىسا ءجۇرىپ, قىرعىز بورانباي بي اۋىلىندا جازىپ الادى. ول ەپوستىڭ ەڭ ءبىر شۇيگىن تاراۋى «كوكەتايدىڭ اسى» جىرىن حاتقا ءتۇسىرىپ, ورىس تىلىنە اۋدارىپ, ورىس پەن ەۋروپا عىلىمىنا العاش رەت تانىستىرعان, ەپوستىڭ زەرتتەلۋىنە ءورىس اشقان. سول شوقان جازىپ العان نۇسقا قاپيادا ۇزاق جىلدار جوعالىپ كەتكەندە, قازاقتىڭ اتاقتى عۇلاماسى الكەي مارعۇلان قاراڭعى ارحيۆتەردەن جانسەبىلدىكپەن ىزدەپ تاپتى. قازاقشالاپ, فاكسيميلەسىمەن قوسا جاريالادى. «شوقان جانە «ماناس» دەگەن تەرەڭ عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەگىن جازىپ شىعاردى. الەكەڭنىڭ ەڭبەگى سونىسىمەن قۇندى. وكىنىشكە قاراي, قىرعىز عالىمدارى مارعۇلاننىڭ بۇل ەڭبەگىنە ۇركە قارادى. وعان سەبەپ – قازاق عالىمى جىرداعى جەر-سۋ, رۋ مەن ادام اتتارىنان جالپى تۇرىك حالىقتارىنا, ايرىقشا قازاققا جاقىن دەرەكتەر تاۋىپ, ورتاق سارىنداردى كوبىرەك قاۋزاپ كەتكەندىگى بولۋ كەرەك. سودان بارىپ مارعۇلان «ماناستى» قازاقتاندىرىپ جاتىر دەگەن قاڭقۋ ءسوز دە شىعىپ كەتكەن ءتارىزدى. مەن ستۋدەنت كەزىمنەن جاقسى كورىپ وقىعان كىتاپتارىمنىڭ ءبىرى – وسى «شوقان جانە «ماناس». وندا قىزىقتى تاريحي دەرەكتەر اسا مول. راس, الكەي مارعۇلان اتامىزدىڭ كەيبىر تۇجىرىمدارىمەن مەن دە كەلىسپەيمىن. بىراق عىلىم بولعان سوڭ, پىكىرتالاس بولۋ كەرەك. داۋلى ماسەلەلەر بار ەكەن دەپ, ونداي ىرگەلى ەڭبەكتىڭ باعاسىن تومەندەتۋگە, ەسەپتەن شىعارىپ تاستاۋعا بولمايدى عوي. سوندىقتان «ماناس» جىرىنا قاتىستى ۇلكەن ەڭبەك جاساعان قازاق ارىستارىنىڭ قاتارىندا اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ دا اتى قۇرمەتپەن اتالۋعا ءتيىس. ال ەپوستى زەرتتەپ, اتىشۋلى 1952 جىلعى كونفەرەنتسيادا قىرعىز باۋىرلارىمىزدى قولداپ, باسىن بايگەگە تىگىپ, بەدەلىن سالىپ قورعاپ شىققان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ەڭبەگى ءوز الدىنا ءبىر توبە. وسىدان-اق قازاق زيالىلارىنىڭ ماناس جىرىنا دەگەن قۇرمەتىن اڭداۋعا بولاتىنداي. ءوز كەزەگىندە قىرعىز حالقى دا بىزگە ەرەكشە قوشەمەت كورسەتەدى. سوعان ءبىر قالپايىپ قالامىز.
– ورەلى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
مۇحتار كۇمىسبەك,
«Egemen Qazaqstan»
