تانىم • 07 قىركۇيەك، 2020

شىعىستىڭ شىعىسى – شىندىعاتاي

986 رەت كورسەتىلدى

شىعىستىڭ شىعىستاعى نۇكتەسى – شىندىعاتاي. بولدى، ودان ءارى قالىڭ جىنىس، بيىگىن بۇلت شالعان قوجىر شىڭدار. سولتۇستىك-شى­عىسىن رەسەي، وڭتۇستىك جاعىن قىتاي جايلاعان. تۋرا تارتساڭ – شەكاراسى بىزبەن شەكتەسپەيتىن موڭعوليا. كاسپيگە دەيىن سوزىلىپ جاتقان قازاقتىڭ ۇلان-عايىر قاسيەتتى دالاسى سول شىن­دىعاتايدان باستالادى.

جاڭبىر سەبەلەپ تۇرعانىنا قارا­ماستان ەلەڭ-الاڭدا شىندىعاتايعا، شاڭ­گەن كولىنە بەت تۇزەگەنبىز. زۋلاعان كۇيى كاتون­قاراعايدان بەرەلگە جەتىپ، باۋىرى بيىك كولىككە جايعاسقانشا، جەر بەتىنە الدەقا­شان جارىق تۇسكەن. بەرەلدەن ارى سايراپ جاتقان اسفالت جوق. بەزىلدەپ قويا بەرە­تىن قالتا تەلەفوننىڭ دا ءۇنى وسى جەردەن وشەدى. بايلانىس تا، بايلانىپ وتىراتىن ينتەرنەت تە جوق.

بۇقتىرمانىڭ بويىمەن زاۋلاپ كەلە­مىز. قۇزار شىڭدار توبەدەن ءتونىپ، التاي بيىكتەي بەردى. بۇلت كەشىپ، باۋىرىندا وسسەك تە تابيعاتى تامساندىرماي قوي­مايدى. ءار پۇشپاعىن ارالاپ، ءار بيىگىنەن تومەنگە كوز تاستاعىڭ كەلەدى.

1

بورەنەلەرى تاڭبالانعان بوس ءۇي كوپ

ارشاتىعا جەتە بەرە تىزگىندەگى سى­رىم:

– حالقى ءتاۋىر-اق ۇيىمشىل وسى اۋىلدىڭ، – دەدى.

– ە-ە-ە، ءيا، بىرلىگى مىقتى، – دەپ قوس­تادى الماس.

تاۋ جولىن جاقسى بىلەدى-اۋ دەپ سى­رىم­دى العا سالعانىمىز ءجون بولىپتى. ىزعىتىپ كەلىپ ارشاتى ورمانشىلىعىنىڭ الدىنا توقتاي قالدى. سويتسەك بيلەت الۋ كەرەك ەكەن. اقىلى. ەرەكشە قورعالاتىن ۇلتتىق پاركتىڭ اۋماعى بولعان سوڭ كەز كەلگەن ادام ويقاستاپ جۇرە بەرمەيدى. قياق مۇرتتى ورمانشى جىگىت كوك داپتەرىنە اتى-ءجونىمىزدى تىركەپ الدى داعى، بيلەتپەن بىرگە «ورماندى ورتتەن ساقتا!» دەگەن تىلدەي قاعاز ۇستاتتى. تىركەلۋىمىز وسىمەن بولدى ما دەسەك، شىندىعاتايعا جەتكەن سوڭ قورىقشى مەن زاستاۆاعا بارىپ تاعى بەلگىلەنۋىمىز كەرەك ەكەن.

سونىمەن قوش، ارشاتىنى كۇنشىعىس كوشەسىمەن جارىپ ءوتىپ كەلەمىز. «كۇن­شىعىس» دەپ ءدال تاۋىپ قويىپتى. ورالحان بوكەيشە ازىلدەسەك، كۇننىڭ ارايىن ءبىرىنشى كورەتىندەر دە، سۋدىڭ ءمولدىرىن ىشەتىندەر دە – ارشاتىلىقتار. ءاي، بىراق قازىرگى زاماندا كۇننىڭ كوزىنەن گورى كۇنكورىس كوزى ماڭىزدى. ۇدەرە كوشپەسە دە كوشىپ جاتىر. بورەنەلەرى تاڭبالانعان بوس ءۇي كوپ. ادەتتە بۇزىپ اكەتەتىن ءۇيدىڭ قاناتىنا بەلگى سالاتىن. قارا ايىرىقتاي قاڭىراپ قالماسا ەتتى.

بۇقتىرمانىڭ سول جاعالاۋىنا شىقتىق تا قاراعايلى جىنىستىڭ ىشىندە تۇرعان جالعىز ۇيگە توقتادىق.

– قىمىز بار ما؟ – دەپ ساڭق ەتتى سىرىم.

– جوق، – دەدى ءۇيىنىڭ كۇيكى تىرلىگىنەن باس الماي جۇرگەن ايەل.

بيىل كاتونقاراعاي جاقتا قىمىز تاپشى. الىپساتارلار ليترلەپ ەمەس، توننالاپ قالاعا تاسىدى. باعاسى دا شارىقتاپ كەتكەن. ودان قالا بەردى ساۋمال ىشۋشىلەر ۇزىن-سونار كەزەككە تۇرعان. يممۋنيتەت كوتەرمەك.

1

ءبىز ءبىر جۇتىم قىمىز تاپپاي جولى­مىزدى جالعادىق. «التايدىڭ ءتورى – تابي­عاتتىڭ تورەسى ەكەن عوي» دەپ كۇبىرلەدى الماس. كوز قىرىمدى سالسام، تۇمسا تابي­عاتقا تەرەزەدەن تەلمىرگەن كۇيى وتىر. وي­دىم-ويدىم جەردەن وتكەن كولىك سولق ەتىپ، ويىڭدى ءبولىپ جىبەرگەنى بولماسا ءبارىمىز قيالعا ەرىك بەرگەنبىز. الدىڭعى كولىكتە بەرەل قورىق-مۇراجايىنا باسشىلىق ەتىپ جۇرگەن الماس سارباسوۆ، تاريحشى ءادىل سايلاۋبەك، جولباستاۋشىمىز سىرىم اساينوۆ جانە مەن وتىرمىن. الدىڭعى ورىنعا جايعاسىپ، جان-جاعىمدى ساتىرلاتىپ سۋرەتكە ءتۇسىرىپ كەلەمىن. كەيىنگى كولىكتە – تولەگەن مەن جاندوس. ەكەۋى دە قۇرالايدى كوزگە اتقان سۇر مەرگەندەر. مەرگەندىكتەرىنەن بۇل جولى پايدا جوق. شەكارا. ايۋ تۇگىلى تىشقان اۋلاۋعا رۇقسات ەتپەيدى. 

تاۋتەكەل جازىعىنا تاياعاندا تەمىر كوپىردەن وتتىك. گۇرىلدەپ اققان وزەنى ال­تاي­دىڭ سەڭگىر شىڭدارىنان قابامەن قاتار­لاسا باستالىپ، بۇقتىرماعا قۇيادى. قابا وزەنى تارباعاتاي جازىعىن ءتىلىپ اعىپ، مار­قاكول جاققا جىلىستايدى.

كوپ ۇزاماي اتشاپتىرىمداي الاڭ­قايدان شىعا كەلدىك. بەرەل جازىعىنا ۇقساس. قارايىپ قويشىنىڭ قوراسى كورىن­دى. وندا قازىر ارحەولوگتەر تۇرىپ جاتىر دەگەن سوڭ بۇرىلىپ سالەم بەردىك. ءۇي يەسى جاي­لاۋدا دەستى. «قىستاعى مۇنداي بولسا، جايلاۋى قانداي» دەدىم ىشتەي. ارحەو­لوگتەر قۇراق ۇشىپ قارسى الىپ، ساماۋىرعا شوق سالدى. شاي ءىشىپ اڭگىمە تارقاتتىق.

– بۇل جەردە 150-دەن استام قورعان بار. قيماقتاردىڭ، سانبيلەردىڭ، ءتىپتى حVIII عا­سىردا جەرلەنگەن قازاقتاردىڭ دا مازارلارىن بايقايسىڭ. بىلتىر اناۋ قورعاننان «ۋنيكالنىي» جادىگەرلەر تابىلدى. قازىر وسكەمەندەگى ولكەتانۋ مۋزەيىندە، – دەدى ارحەولوگ ايدوس شوتباي قورعاننىڭ تۇسىن يەگىمەن نۇسقاپ.

تاريحتان تارتىپ اڭگىمە شەرتىپ وتىر­عاندا بەتكەيدەن سۋىر اڭقيتتادى. جالت قاراستىق. ىرىلەۋى شوقيىپ وتىر. ءبىر-ەكەۋى ىندەرىنە قاراي بورباڭداپ بارادى. ەتەك جاعىنان سيديعان تۇلكى جورتىپ ءوتتى. بۇتا-قاراعاننىڭ اراسىندا ەش الاڭسىز قۇنۋ تىمىسكىلەنىپ ءجۇر. ءبارى كوز ۇشىندا. بەينە-ءبىر ەرتەگىدەگىدەي. ەرتەڭگى كۇنى ايتقانىم دالەلدى بولسىن دەپ سۋرەتكە تارتتىم.

 

شاڭگەن ەمەس، بۇقتىرما

كۇرتى جازىعىنا ءتۇس اۋا جەتتىك. جازىق­تىڭ جوعارعى جاعىنان ءتورت قۇلاقتى مازار­لار كورىندى. جانىنا جاقىنداي بەرە بەت سيپادىق. ساماننان سوعىلعان سياق­تى. اراسىنا تاقتاي سالىپ، جىمداس­تىرىپ جيناپتى. ءدال مۇنداي زيراتتار كاتون­قاراعايدىڭ باسقا وڭىرىندە جوق-اۋ دەيمىن. توپشىلاۋىمىزشا، مولشەرى ءXVIIى-XIX عاسىرلاردا كوتەرىلگەن.

ىركەس-تىركەس كەلە جاتقان قوس كولىكتىڭ ءجۇرىسى بارعان سايىن باياۋلاي بەردى. اسپانتاستان اسقان سوڭ جازىقتاعى جولدىڭ قوس قاپتالى يت تۇمسىعى وتپەس قالىڭ تايگاعا ۇلاستى. اسپانتاستى كەيبىرەۋلەر «دەمبەل تاس» دەسەدى. سەبەبىن سۇراساق، شەكاراداعى سولداتتار ۇيلەرىنە قايتقاندا ەسىمدەرىن جازىپ كەتكەندىكتەن ەكەن. راس، الىپ تاستىڭ ساۋ جەرى جوق. شيماي-شاتپاق.

ءجۇرىپ كەلەمىز، ءجۇرىسىمىز ءوندىپ بەر­مەدى. ارشاتىدان بەرگى ەلۋ شاقىرىم بەس ءجۇز شاقىرىمعا پارا-پارداي كورىندى. بۇقتىرمانىڭ وڭ جاعالاۋىنا قايتا شىققان سوڭ، سىرىم جاقىنداپ قالدىق دەگەندەي ساۋساعىن شوشايتتى. قۇزار شىڭنان اتقاقتاعان سۋقۇلامالارعا قاراپ ءبىز وتىرمىز. وسى كۇنگە دەيىن ەل اۋزىندا جۇرگەن كوككول، اراسان، يازەۆىي سياق­تى سارقىرامالاردى عانا بىلەتىنبىز. سويت­سەك مۇنداعى سۋقۇلامالار دا قۇلاق تۇندىرادى.

شاتقالدان شىعا كەلە قاباقتىڭ ۇس­تىنەن زاس­تاۆا اعاراڭدادى. كولىكپەن كۇن ءجۇرىپ كەلگەن شىندىعاتايىمىز – وسى. ال­دى­مىزدان اۆتومات اسىنىپ شىق­قان سول­دات اتى-ءجونىمىزدى جازىپ الدى. شەكا­را­­داعى ەرەجەنى ءتۇسىندىردى. قۇپ الىپ، وزەن­نىڭ ارعى بەتىندەگى قورىقشىنىڭ ۇيىنە وتتىك.

1

نەگىزگى دىتتەگەن جەرىمىز كولدىڭ جاعاسى ەدى. بىراق قورىقشى: «مىنا جاۋىن­دا كولگە كوتەرىلە المايسىڭدار» دەدى. رۋل­دەگى جىگىتتەر قورىقشىنىڭ سوزىنە قۇلاق اسپادى. «قالعان ءۇش شاقىرىم ءسوز بو­لىپ پا؟!» دەگەندەي قويشىنىڭ قوراسى­نىڭ جانىنداعى تىكتەن اتىلىپ-اتىلىپ شىقتىق تا، قيا بەتكەيمەن ورلەي جونەل­دىك. ورلەگەن سايىن موتوردىڭ داۋ­سى ىشقىنا ءتۇستى. ماشينامىز ءبىر-ەكى رەت كولدەنەڭدەي سىرعاناعان سوڭ «كولدى كورمەسەك كورمەيىك، امانىمىزدا وسى جەردە ءبىر شايىمىزدى قويىپ ىشەيىك» دەدىك ءبىراۋىزدان. شوپىر جىگىتتەردىڭ بويلارىندا باعاناعىداي قارقىن جوق. نامىسقا تىرىسقانمەن، تاۋ قاتەلىكتى كەشىرمەيدى.

– ءجا، كولگە تاڭەرتەڭ جاياۋلاتىپ بارىپ قايتامىز، – دەدى الماس وت تۇتاتىپ جاتىپ.

ءبارى ءۇنسىز. ءبىرى زاتتاردى جايعاستىردى، ەندى ءبىرى قولىنا بالتا الىپ وتىن دايىن­داۋعا كەتتى. وتىن دەگەنىڭ قىزىل قاراعاي مۇندا. بۇعىنىڭ مۇيىزىندەي قۋ بۇتاقتار. سويديعان ارامشوپتەردىڭ اراسىنان جۇرتتىڭ ورنى كورىنەدى. ەرتەدە ەل وتىرعان. كوككولدەگىدەي مۇندا دا قايناعان تىرشىلىك بولعان. بەرتىنگە دەيىن مىناۋ جالعىز سوقپاقپەن «سكوتەمپىرت» موڭعوليادان سەمەيگە مال ايدايتىن. شەكارا سىزىعى ءبولىپ تۇر دەگەنىڭ بولماسا، موڭعوليا مىنا تۇرعان جەر. بابالارىمىز جايلاعان جازاتىر انە جاتىر.

– نەگىزى جازاتىر – ءبىزدىڭ جەر. سونىڭ ءبارى وزىمىزدە قالىپ، موڭعوليامەن شەكتە­سىپ جاتساق، مىناۋ تۇسپەن داڭعىل جول وتەر ەدى؟! – دەيدى ءادىل توڭىرەكتى كوزبەن شولىپ.

– كەتكەن جەر كەتتى، وسى جەرىمىزگە يە بولىپ الايىق، – دەگەن الماس موسىنىڭ استىن كوسەپ-كوسەپ جىبەردى.

سىرىم لاۋلاپ جانعان وتقا قازان قويىپ، ءبىر-ەكى جىلىك ءسۇر ەتتى سۇڭگىتىپ جى­بەر­­دى. وزەن جاعالاپ جۇرگەن جىگىتتەر ءاپ-ساتتە ون شاقتى «حاريۋستى» سۋىرىپ الدى. قار­نىمىز توق.

1

كوز بايلانا شەكارادا شىرت ۇيقىعا كەتىپ، تاڭ قىلاڭ بەرە وياندىق. اينالانى قالىڭ تۇمان باسىپتى. تاۋ اراسى بولعان سوڭ با، ءتۇن توڭدىرمادى. ايتپەسە التايعا كۇز ەرتە تۇسەدى. شاتىردان شىعا سالا وزەن­­نىڭ تاس­تاي سۋىنا بەتى-قولىمىزدى جۋدىق. تاۋدىڭ ءتاتتى شايىنان قانىپ ىشتىك. جولسوقتى بولىپ قالعاندىكى مە، كولگە كو­تەرىلۋگە ەشكىمنىڭ قۇلقى جوق سەكىلدى. «ەتە­گىنەن ەلگە قايتقان دۇرىس بولماس، نە دە بولسا كورىپ قايتايىق» دەدىم. الماس پەن ءادىل ورىندارىنان ەرىنە تۇردى. جاياۋ­لاتىپ جارتى ساعاتتا بەتكەيدىڭ بيى­گىنە كوتە­رىلدىك. توقىمداي جەردەگى توق­سان ءتۇرلى ءشوپ تىنىسىڭدى اشادى. بالا كۇ­نىمىزدە دەيمىن، شاڭگەندى جالعىز تاس ۇستاپ تۇر دەگەندى ءجيى ەستيتىنبىز. تاس جىلجىپ كەتسە، تالاي اۋىلدى سۋ شايادى ەكەن دەپ ۇرەي­لەنەتىنبىز.

1

الدىمىزدان مولدىرەپ كول كورىندى. تاۋ باسىندامىز. تۇرعان جەرىمىزدىڭ بيىكتىگى تەڭىز دەڭگەيىنەن – 2064 مەتر. كولدىڭ ارعى باسىنا دەيىن جەتى شاقىرىم. جاعالاۋى – نۋ ورمان. كولگە تولعان سۋ جالعىز شۇمەك­تەن تومەنگە قۇلاي اعادى. كولدىڭ نەگىزگى اتاۋى – بۇقتىرما. ال «شاڭگەن» دەپ ورىستىڭ ولكەتانۋشىسى – شانگين پەتر ءيۆانوۆيچتىڭ اتىمەن اتالىپ كەتكەن.

كولدى كوردىك، كوڭىل توق. ەندى اۋىلعا قايتۋعا بولادى. جولدىڭ دا وي-شۇڭقىرىن ءبىلىپ قالدىق دەپ جەلماياداي بۇلكىلدەپ كەلە جاتقانىمىز سول، الدىمىزدان قورىق­شىنىڭ «ۋازيگى» شىقتى. «وتە المايسىڭدار، وپاسنىيدا تاس قۇلاپتى» دەدى جۇر­گىزۋشىسى داۋىستاپ. زارەمىز ءزار تۇبىنە كەتتى. ەرتەڭ جۇمىس. مىنا قۋىستا قامالىپ جاتاتىن جايىمىز جوق. قۇلاعان تاستى الىپ تاستايمىز دەپ العان بەتتەن قايتپادىق. قورىقشى بىرگە ىلەستى. بەس-التى تاس پا دەسەك، كادىمگى شاعىل ەگىلىپ تۇسكەن. قۇداي ساقتاسىن، دومالاپ كەلىپ ساماۋىرداي تاس كولىگىڭنىڭ بۇيىرىنەن سوقسا، بۋىرقانعان بۇقتىرماعا توپ ەتكىزەدى. ءتىل تارتىپ ۇلگەرمەيسىڭ. سول ءۇشىن دە ءدال وسى تۇس «وپاسنىي» دەپ اتالسا كەرەك. قازاقشالاساق – قاۋىپتى ايماق. «كوز – قورقاق، قول – باتىر». جولدى تاستان تازا­لاۋعا كىرىسىپ كەتتىك. قىرىپ-جونىپ تازالاماساق تا دوڭگەلەكتىڭ استىنداعى تاستاردى جىلجىتىپ تاستادىق تا توقتاۋسىز اۋىلعا تارتتىق.

 

شىعىس قازاقستان وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاقستاندا دوللار قىمباتتادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:37

ۇقساس جاڭالىقتار