نۇر-سۇلتان قالاسىن ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىمەن قامتۋعا تسەلينوگراد اۋدانىنداعى «رودينا», اقكول اۋدانىنداعى «ەڭبەك», استراحان اۋدانىنداعى «كامىشەنكا», ارشالى اۋدانىنداعى «يجەۆسك» ءتارىزدى ءىرى تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارى قوماقتى ۇلەس قوسىپ وتىر. وعان قوسا وبلىستا ۇزىن-ىرعاسى قىرىققا جۋىق تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى بار. بۇل فەرمالاردىڭ ەڭ شاعىنى 50-60 باسقا دەيىن سيىر ساۋادى. مامانداردىڭ ەسەپتەۋىنە قاراعاندا, تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى ساۋىن سيىردىڭ سانى 400-دەن اسقاندا عانا ءوزىن-ءوزى اقتاپ شىعادى ەكەن. ايتپەسە «سيىردىڭ ءسۇتى تىلىندە» دەگەندەي, مىقتى ازىق-ت ۇلىك بازاسىن قالىپتاستىرىپ, قورا سالۋدان باستاپ, ساۋىن اپپاراتتارىن الۋعا دەيىنگى قىرۋار شىعىنى بار. دەمەك مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلىپ, شاعىن تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىن ىرىلەندىرۋ قاجەت. ەسەپ قاراپايىم عانا, شاعىن فەرمالار ىرىلەندىرۋ ارقىلى قاراجات قۋاتىن ارتتىرسا, ەسەسىنە ءسۇت ءونىمى دە مولايا تۇسەر ەدى. مال باسىن ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيتۋگە تولىق مۇمكىندىك بار. جايىلىم دا جەتكىلىكتى. نەگىزىنەن, اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەيىمدەلگەن وبلىستا مال ازىعى داقىلدارىن بۇگىنگى كولەمنەن الدەقايدا مولايتا الار ەدى.
بيىل وبلىس اكىمى ەرمەك مارجىقپاەۆتىڭ ارنايى تاپسىرماسىمەن ءار اۋداندا تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارى ۇيىمداستىرىلماق. قارجى ينستيتۋتتارىندا بۇل سالانى قولداۋعا قاجەتتى قاراجات تا بار. تەك ىنتالى ادامداردىڭ سول قاراجاتتى الۋعا كەپىلدىگى جوق.
باس-اياعى 18 جوبا قاراستىرىلعانىمەن, ازىرگە بىرەۋى عانا بۋراباي اۋدانىنداعى «قوياندى-اگرو» شارۋا قوجالىعىندا قولعا الىنىپ وتىر. شارۋاشىلىق 280 باسقا دەيىن ساۋىن سيىر ۇستاۋدى مەجەلەگەن. قازىرگى كۇنى 100 باسى بار, ونىڭ 50-ءى سلوۆاكيادان اكەلىنگەن اسىل تۇقىمدى ساۋىن سيىرلار.
ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, وبلىستىڭ ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىن وندىرۋدەگى بار قۋاتى تولىق كادەگە اسپاي جاتقانى. ماسەلەن, جاڭا جىلدان بەرى وبلىستا بارلىعى 62,7 مىڭ توننا ءسۇت وندىرىلگەن. مۇنىڭ 20,2 مىڭ تونناسى جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەرى مەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ەنشىسىندە. ال ەندى مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان حالىق 42 مىڭ تونناعا جۋىق ءونىم وندىرگەن. شامالاپ ايتقاندا, بارلىق ءسۇتتىڭ 68 پايىزى حالىقتىڭ ەنشىسى. بىراق بۇل وندىرىلگەن ءسۇت ىشكى قاجەتتىلىكتى تولىق قاناعاتتاندىرعانىمەن, مالساق قاۋىم ايتارلىقتاي تابىس تاۋىپ وتىرعان جوق. ءىرى شارۋاشىلىقتار بولماسا, جەكەمەنشىك يەلەرى باعامىنداعى مالدىڭ ءونىمىن ساتىپ, ناتيجەسىن كورە الماۋدا. باستى سەبەپ ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنىڭ ورالىمسىزدىعىنان. ماسەلەن, ەلدى مەكەندەردە ءسۇت جيناۋ جۇمىسى دۇرىس جولعا قويىلماعان.
ەگەر اۋىل ادامدارىنان ءسۇت ساتىلىپ الىنسا, ەلدىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايى كوپ-كورىم جاقسارىپ قالار ەدى. ماسەلەن, جۇمىس جولعا قويىلعان جەردە حالىقتىڭ قولىنداعى ءسۇتتى ەگەر مايلىلىعى 3,5 پايىزدى قۇرايتىن بولسا, ءليترىن 99-95 تەڭگەدەن ساتىپ الادى. مايلىلىعى ودان جوعارى بولسا, 120 تەڭگەدەن وتكىزە الار ەدى. بۇل اراداعى باعانىڭ قالىپتاسۋى ءونىمنىڭ تاسىمالداۋ قاشىقتىعىنا تىكەلەي تاۋەلدى.
ءسۇت زاۋىتتارى ءۇشىن شالعايداعى اۋىلداردان ءسۇت تاسىمالداۋ ءوزىن-ءوزى اقتامايتىن ءىس بولىپ ەسەپتەلەدى. ولاي بولاتىنى, جول شىعىنى قىمبات. سوندا بىرەر مالىنىڭ سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان قاراپايىم حالىق مال ونىمدەرىنەن تابىس تاپپايتىن بولىپ شىعادى. ەندى وسى جايدى قالاي شەشۋگە بولادى. ءبىزدىڭ مىناداي ۇسىنىسىمىز بار. ماسەلەن, شالعايداعى اۋىلدىق وكرۋگتە بەس ەلدى مەكەن بار دەلىك. حالىقتىڭ قولىنداعى ءسۇتتى ساتىپ الىپ, كادەگە جاراتۋ ءۇشىن وكرۋگ ورتالىعىنان ءسۇت جينايتىن ارنايى ورىن اشىلسا. ارينە بۇل ورىن توڭازىتقىشپەن قامتىلۋى قاجەت. مىنە, وسى توڭازىتقىشقا تاڭعى ساۋىن مەن كەشكى ساۋىندى قوسىپ جيناپ, ءسۇت زاۋىتىنا ءبىر-اق تاسىمالداسا. وسى ءادىس ۇتىمدى بولار ەدى. ەكى ساۋىننىڭ ءسۇتىن ءبىر قوسقان سوڭ تاسىمالداۋ شىعىنى ارزاندايدى. ايتپەسە اۋىل تۇرعىندارى سيىر ساۋىپ, تابىس تاۋىپ وتىر دەپ ايتۋ قيىن. ونىڭ ۇستىنە جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەرى مەن شارۋا قوجالىقتارىنا تولەنەتىن سۋبسيديا جەكە شارۋاشىلىققا تولەنبەيدى. تاراتىپ ايتساق, ەگەر تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىنداعى ساۋىن سيىردىڭ باسى 600-دەن اسسا, وندا ءبىر كيلو سۇتكە 35 تەڭگەدەن, 400-دەن اسسا 20 تەڭگەدەن, 50-دەن اسسا 10 تەڭگەدەن سۋبسيديا تولەنەدى. ايتپاقشى, ءسۇت جينايتىن كووپەراتيۆتەر دە بۇل نەسىبەدەن قۇر قالىپ وتىرعان جوق. ولارعا دا ءار كيلوسى ءۇشىن 10 تەڭگەدەن سۋبسيديا بەرىلەدى. ال وبلىستا ءسۇتتىڭ 70 پايىزىنا جۋىعىن ءوندىرىپ وتىرعان اۋىل تۇرعىندارىنا كوك تيىن تولەنبەيدى. نەگىزگى جۇك مال يەلەرىندە ەمەس پە؟ ءبىزدىڭ سولتۇستىك وڭىردە قارا مال باعۋ قياپات شارۋا. ماسەلەن, ءبىر ساۋىن سيىردى قىستاتۋ ءۇشىن ەكى تىركەمە ءشوپ قاجەت. بىلتىر ءار تىركەمە ءشوپ ساپاسىنا بايلانىستى 35-40 مىڭ تەڭگەدەن ساتىلدى. وعان كۇزدىڭ وزىندە شارىقتاپ كەتكەن جەم باعاسىن قوسساڭىز, مالدىڭ قۇنىنا جەتىپ قالادى. دەمەك, مال باققان اۋىل ادامى قارا مالدىڭ ءوزىن ەتكە وتكىزىپ, جارىتىمدى پايدا تابا المايدى. جوعارىداعى ەسەپ بويىنشا, قىسى ۇزاق وڭىردە مال ءوزىنىڭ قۇنىن التى اي قىستا جەپ بىتىرەدى. دەمەك, تابىستى كوزگە اينالۋ ءۇشىن ءسۇتىن دە كادەگە اسىرۋ كەرەك. بۇل ورايدا تالپىنىس تا بولدى. كووپەراتيۆتەر قۇرۋ جونىندە باستاما كوتەرىلدى. كووپەراتيۆ دەمەكشى, 2016 جىلى وبلىستا 21 كووپەراتيۆ قۇرىلعان بولاتىن. قازىر تەك 12-ءسى عانا جۇمىس ىستەپ تۇر.
– بۇل ورايدا ادامداردىڭ جۇمىس ىستەۋگە تالپىنىسى بار, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مال شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قايرات كوشەنوۆ, – كووپەراتيۆتەردىڭ قولىن بايلاعان جاي, تىركەتۋ بولدى. تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن تاراتىپ ايتايىن, شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى نىسان رەتىندە ول جىلجىمايتىن عيماراتتا بولۋى كەرەك. سوندا عانا تىركەلەدى. ال بىرقاتار كووپەراتيۆتە ولاي بولماي شىقتى. ايتپەسە باستاما كوپ-كورىم جاقسى ەدى. ماسەلەن, 2019 جىلى 5 مىڭ تونناعا دەيىن ءسۇت جيناپ, وڭدەۋشى كاسىپورىندارعا جەتكىزدى.
قورىتا ايتقاندا, ءسۇت مولشىلىعىن جاساۋعا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ دا ىقپالى كوپ بولار ەدى. تەك جاپ-جاقسى باستاما رەتىندە كوتەرىلىپ, العا ۇمتىلعان شارۋانىڭ اياقاستى قالىپ جاتقانى وكىنىشتى-اق.
اقمولا وبلىسى
