قازاقتىڭ قاسيەتتى كۇي ونەرىنىڭ ەجەلدەن قالىپتاسقان قوس ارناسى – توكپە جانە شەرتپە كۇيلەردىڭ ايماقتىق ەرەكشەلىكتەرى, سونىمەن قاتار تەحنيكالىق-ورىنداۋشىلىق مانەرى تۋرالى بايانداي كەلىپ, كۇي شەبەرى شەرتپە كۇيدىڭ ىشىندەگى قوسباسار كۇيلەرگە توقتالدى. بۇل كۇيلەردىڭ باستاۋى كۇي ءتاڭىرى اتانعان اتاقتى كۇيشى تاتتىمبەتتەن باستالاتىنى, ال تاتتىمبەتتىڭ كۇيلەرى مەن ول ءومىر سۇرگەن كەزەڭ شىن مانىندە قازاق كۇي ونەرىنىڭ ءبىر وركەندەگەن, ورلەگەن كەزەڭى بولىپ سانالاتىنى اڭگىمەگە ارقاۋ ەتىلدى. «قازىرگى كوزقاراسپەن شولىپ شىعاتىن بولساق, ورىس وتارشىلدىعى قازاق دالاسىنا ەندى-ەندى ەنىپ, بەكىنىس-قالالار سالىپ جاتقان كەزەڭ ەدى. سول الماعايىپ زاماندا ءومىر سۇرگەن تاتتىمبەت شىعارمالارى ەركىندىك اڭساعان اۋەن مەن ازاتتىق تۋرالى ماعىنا-مانگە تولى بولدى. تاتتىمبەتتىڭ قوسباسار كۇيلەرى وتە كوپ ەكەنى ايتىلادى. بىراق سوعان قاراماستان قازىرگى كۇنگە توعىز ءتۇرى عانا جەتكەن. ءار ءتۇرلى نۇسقالارىمەن, ارينە. وسى توعىز ءتۇرىنىڭ التاۋىن قازاقتىڭ جالپى شەرتپە كۇي ونەرى مانەرىنىڭ ۇزىلمەي بىزگە جەتۋىنە ءومىرىن ارناعان ارداگەر كۇيشى ابىكەن حاسەنوۆ الىپ كەلدى.
ەندى وسى «قوسباسارلاردىڭ» تاعدىرى قالاي بولدى؟
ابىكەن حاسەنوۆ اعامىز تاتتىمبەت كۇيلەرىن العاش شەرتكەندە كۇيتاباققا تاراۋلاتىپ جازدىرعان ەكەن. «قوسباساردىڭ» ءبىرىنشى ءتۇرى, ەكىنشى ءتۇرى, ءۇشىنشى ءتۇرى دەگەندەي. قۇرمانعازى وركەسترىنە سونىڭ اۋەلى ءبىرىنشى تاراۋى ءتۇسىرىلىپتى. قازاقتىڭ كورنەكتى كومپوزيتورى لاتيف حاميدي نوتاعا تۇسىرگەن. «قوسباساردىڭ» ماعىناسىن ۇعۋ ءۇشىن تاعى دا اقسەلەۋ سەيدىمبەك اعامىزدىڭ جازبالارىنا جۇگىنسەك, قوسباسار كۇيلەردىڭ كوبى ويلى, ادامنىڭ باسىنان ءتۇرلى ءپانداۋي جاعدايلار وتكەن كەزدە سابىر شاقىراتىن, كەرەك دەسەڭىز, قاجىر-قايرات بەرەتىن اۋەندەر, كونە سارىندار دەپ ايتىلادى» دەي كەلىپ, ابىكەن حاسەنوۆ جەتكىزگەن «قوسباساردىڭ» التىنشى نۇسقاسىن تارتىپ بەردى.
تاتتىمبەتپەن زامانداس بولعان كۇيشىلەردىڭ ءبىرى – يتاياقتىڭ, سونىمەن بىرگە سايدالى سارى توقا مەن قىزداربەك كۇيشىنىڭ, ونىڭ شاكىرتتەرى سەمبەك, ءابدي, ماقاشتىڭ ونەرىنە, وسىلاردىڭ ۇلگىسىن الىپ قالىپ, ءبىزدىڭ زامانعا جەتكىزگەن بەگىمسال ورىنبەك ۇلى مەن ابىكەن حاسەنوۆتىڭ, ودان كەيىنگى كۇيشىلىك ونەردى ناسيحاتتاعان قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ماعاۋيا ءحامزيننىڭ ەڭبەگىنە ايرىقشا ء مان بەرە كەلە, ارقا وڭىرىندە دارابوز كۇيشىلەردىڭ مۇراسىن ساقتاپ, حالىققا جەتكىزۋدە ىزگى داستۇرلەردىڭ بەرىك ساقتالىپ كەلە جاتقانىن ايتتى. مىسالى, يتاياق كۇيشى تۋرالى ەل اراسىندا نەبىر اڭىز-اڭگىمەلەردىڭ ساقتالىپ قالۋى سونىڭ جارقىن دالەلى. سولاي بولا تۇرا يتاياقتىڭ سوڭىندا جالعىز كۇيى عانا ساقتالىپتى. وكىنىشتى-اق! مۇنى تاسپاعا جازىپ العان ەتنوگراف-جازۋشى اعامىز كامەل جۇنىستەگى ەكەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە ج.ءجۇزباي بەلگىلى قالامگەردىڭ ارقا كۇيلەرىن زەرتتەۋدەگى ۇشان-تەڭىز ەڭبەگىنە ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ, ارنايى اتاپ ءوتتى. اسىرەسە اقسۋ-ايۋلى وڭىرىندەگى يتاياق, قىزداربەك, سەمبەك, ءابدي, ماقاش, اققىز كۇيلەرىنىڭ سيرەك نۇسقالارىنىڭ كەيىنگى ۇرپاققا جەتۋىنە ك.جۇنىستەگىنىڭ كوپ ەڭبەگى ءسىڭدى, دەدى. لەكتسيا-كونتسەرتتە يتاياق كۇيشىنىڭ قازاق كۇي ونەرى مۇراسىندا ساقتاۋلى «قوسباسار» كۇيى ورىندالدى.
يتاياق كۇيشىنىڭ ءوز قولىنان ۇلگى العان تاعى ءبىر ءىرى تۇلعا – قىزداربەك تورەباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا بيىل 170 جىل تولماق. «بۇيىرتسا, وسىعان وراي ۇلكەن كۇي جارمەڭكەسى وتەدى دەپ كۇتىلۋدە» دەگەن كۇيشى تاتتىمبەتتىڭ ۇلگىسىن جالعاستىرىپ قانا قويماي, ءوز جانىنان تىڭ كۇيلەر شىعارىپ جانە وسى كۇيلەردىڭ اۋەنى مەن سازىنا وزىنشە ءبىر جاڭاشىلدىق الىپ كەلگەن تۇلعانىڭ «سىلقىم قىز» كۇيىنىڭ شىعۋ تاريحىن باياندادى. «قىزداربەكتىڭ «قوسباسارىن» الىپ قارايتىن بولساق, بىرىنە-ءبىرى ۇقسامايتىن ۇزاق-سونار ۇلكەن ءبىر اڭگىمەنى قوزعايدى. وسى رەتتە مەن ۇستازىم داۋلەتبەك سادۋاقاسوۆ اعادان كوپ كۇي ۇيرەندىم. سوندا ول كىسى قىزداربەكتىڭ كۇيى جالقى ورىندالماي, ەكى «قوسباسارى» قاتار شەرتىلەتىنىن العا تارتاتىن دەي كەلىپ, سولاردىڭ ىشىندەگى قازاقتىڭ «ماڭگىلىك سارىن» كۇي انتولوگياسىنا ەنگەن نۇسقاسىن ورىندادى.
شەرتپە كۇيدىڭ شەبەرى, قىزداربەك كۇيلەرىن ورىنداۋشى تاعى ءبىر تۇلعانىڭ ونەرىن سۇيىسپەنشىلىكپەن اڭگىمەلەدى. ول – قاراعاندى وبلىسى, قازىرگى اقجال كەنتىنىڭ تۋماسى ورال يساتاەۆ. دۇنيەدەن ەرتە وزعانىنا قاراماستان كۇيشى قىرۋار مول مۇرا قالدىرعان. ءابدي, قىزداربەك, سەمبەك, اققىز كۇيلەرىنىڭ تاماشا تاراۋلارىن بۇگىنگە الىپ كەلگەن ەرەكشە ورىنداۋشى تۋرالى: «و.يساتاەۆ ورىنداعان كۇيلەردىڭ ىشىندە كوپشىلىكتىڭ قۇلاعىندا سارىنى قالعان تاماشا ءبىر تۋىندى بار. ول كۇيدىڭ اتى – «سىلقىم قىز». ورال اعامىزدان وسى كۇيدى ۇيرەنە ءجۇرىپ, كۇيدىڭ وقيعاسىن سۇرايمىز. سوندا سۇراپىل كۇيشى: «بۇل اسىلى ءبىر كۇيشى قىزبەن كۇيتارتىسقا تۇسكەن كەزدە تارتىلعان كۇيى بولسا كەرەك» دەپ اڭگىمەسىن قىسقا قايىراتىن. قالاي بولعاندا دا بۇل كۇي كەزىندە وركەسترلەر, ءتۇرلى فولكلورلىق انسامبلدەر ورىنداپ جۇرگەن, حالىقتىڭ قۇلاعىنا ءسىڭىپ كەتكەن تاماشا كۇيلەردىڭ ءبىرى. مۇندا قازاق قىزىنىڭ كوركەمدىگى, دانالىعى, دالالىق تۇلعاسى مەن ەركىندىگى سۋرەتتەلەدى» دەپ وي ساباقتادى. قازاق ۇلتتىق كۇي ونەرىنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارى تۋرالى تولعاقتى اڭگىمە قوس ىشەكتى دومبىرانىڭ قوڭىر اۋەزىنە اۋىسىپ, «سىلقىم قىز» تارتىلدى.
ارقاداعى كۇي مەكتەبىن تاتتىمبەتتىڭ تۋعان جەرى قارقارالىدان باستاپ, ءىشىنارا اقسۋ-ايۋلىعا ايالداپ, سايدالى سارى توقانىڭ, ىقىلاستىڭ ەلى – جاڭاارقا ءوڭىرىن كوكتەي شولىپ وي ساپتاعان عالىم-ۇستاز كۇيشىلىك ونەردىڭ قازاقتىڭ كوشپەلى تۇرمىسىنا تيگىزگەن اسەرى تۋرالى باياندادى. وسى كۇنگى تۇسىنىكپەن قاراساق, ارينە قاراتاۋ – وڭتۇستىككە, ال جاڭاارقا, شەت, اقتوعاي ءوڭىرى ورتالىق قازاقستانعا جاتادى. ال بىراق ەرتە كەزدە جاز جايلاۋى مەن قىستاۋى بولەك دالا تىرشىلىگىنىڭ زاڭى قازىرگى قازاقستان كارتاسىن باسقاشا پايىمداتادى. ارقا مەن قاراتاۋ ءوڭىرى كۇيشىلەرىنىڭ مانەر-ۇلگىسىنىڭ, سارىن-ءداستۇرىنىڭ بىردەي بولىپ كەلۋى, ۇقساستىعى, ساباقتاستىعى سونداي وي تۇيىندەتەدى. تاريحي-جاعراپيالىق جاعدايلاردى ەكشەگەندە, ارقا, قاراتاۋ, سىر بويى, شۋ بويى, جەتىسۋ جەرلەرىمەن ىرگەلەس ورنالاسقان ۇلى بەتپاقدالا ءۇش ءجۇزدىڭ جايلاۋى دا, قىستاۋى دا بولعان. سوعان بايلانىستى كەڭ دالانى مەكەندەگەن قازاقتىڭ كۇي ونەرىنىڭ دە جاقىن, ارالاس بولۋى – تابيعي زاڭدىلىق. مۇنىڭ ءبىر دالەلى – سۇگىردىڭ كۇيلەرى, دەيدى اۆتور. «سۇگىر ءالى ۇلى – سايدالى سارى توقانىڭ باتاسىن العان, ىقىلاستىڭ شاكىرتى بولعان ادام. ىقىلىستىڭ دا, سايدالى سارى توقانىڭ دا تۋعان جەرى – قاراعاندىنىڭ جاڭاارقا ءوڭىرى. سۇگىر وسى ەكەۋىنىڭ ونەرىن, ورىنداۋ ماشىعىن بويىنا شاشاۋسىز دارىتىپ, توكپە مەن شەرتپە كۇيدىڭ ارناسىن قاتار تولتىرا العان تۇلعا. مىسالى, سۇگىردىڭ «كەرتولعاۋلارى» تاتتىمبەتتەن كەلە جاتقان قاراپايىم, قۇلاققا ءسىڭىمدى شەرتپەلى كۇيلەر بولسا, «ىڭعايتوكپە», «نازقوڭىر», «شالقىما» «بەس جورعا» سياقتى كۇيلەرى جەلدىرمەلى, توكپەلى, ەكپىندى, قۋاتتى كۇيلەر قاتارىنا جاتادى. سۇگىر كۇيلەرىنىڭ ىشىندە سيرەك ورىندالاتىن تاماشا ءبىر تاراۋلى كۇيى بار. وعان ءۇش كۇي كىرەدى. بۇل كۇيلەر جالپىلاما «قاراتاۋ شەرتپەلەرى» دەپ اتالادى. سۇگىردىڭ نەمەرە ءىنىسى بوتاباعار دەگەن كىسىنىڭ كوزىن كوردىم. اقساقالدىڭ جاسى 90-نان اسقانىنا قاراماستان قولى دومبىرادان قالماپتى, ەسكى اۋەندى جاقسى سالاتىن تەرەڭ كۇيشى ەكەن. سول كىسىنىڭ قولىنان كۇي ۇيرەنىپ, ەستىگەنىمدى قاعىپ الىپ, كەزىندە كۇيتاباققا دا جازدىم. سول كىسىنىڭ تارتاتىن ادەمى ءبىر ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى – وسى «قاراتاۋ شەرتپەسىنىڭ» ءبىر تاراۋى» دەپ كۇيدىڭ ءوزىن ۇسىندى.
سۇگىردىڭ وتە ءبىر تاراۋلى كۇيلەرىنىڭ ءبىرى – «كەرتولعاۋ» كۇيىنىڭ العاشقى نۇسقاسىن كۇيتاباققا جازعان, حاتقا تۇسىرگەن, بەلگىلى قوبىزشى ءارى دومبىراشى جاپپاس قالامباەۆ اعامىز تۋرالى دا ءبىراز ماعلۇماتقا قانىقتىق. كۇيشى «كەرتولعاۋدىڭ» ادەمى ءبىر تاراۋىن قاراتاۋ وڭىرىندەگى اتاقتى كۇيشىلەردىڭ ءبىرى – اتابەك اسىلبەكوۆتەن ۇيرەنگەنىن ايتتى. اتابەك كۇيشى سۇگىردىڭ كوزىن كورگەن, مانەرىن ۇيرەنىپ, شەرتۋ ماشىعىن العان سىرلى كۇيشى رەتىندە تاريحتا قالعان تۇلعا ەكەن. ونلاين تۇرىندەگى لەكتسيا-كونتسەرتتە ونىڭ تارتۋىنداعى «كەرتولعاۋدىڭ» ءبىر ۇلگىسىن ۇسىنعان كۇيشى ءارى قارايعى اڭگىمەسىن سۇگىردىڭ شاكىرتى, كورنەكتى كۇيشى تولەگەن مومبەكوۆتىڭ ءومىرى مەن ونەرى تۋرالى ويىمەن ساباقتادى. «اعاسى جانىبەك تولەگەننىڭ بويىنداعى كۇيشىلىك ونەرىن بايقاپ, سۇگىرگە اپارىپ, دومبىرا ۇيرەتۋگە قولقا سالعان دەگەن دەرەك بار. تولەگەننىڭ دە ءومىرى وڭاي بولعان جوق. اكەسى اتاقتى سوزاق كوتەرىلىسىنە قاتىسىپ, قارا تىزىمگە ىلىكتى. تولەگەننىڭ ءوزى رەسەيدە شاحتادا قارا جۇمىس ىستەپ, ارى قاراي ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا اتتانادى. سول سوعىستان جارالانىپ تۋعان ەلىنە ورالعان سوڭ دا تاعدىر تاۋقىمەتىن كوپ تارتادى. كۇيلەرىنىڭ مۇڭلى, ازالى بولىپ كەلەتىنى سوندىقتان. مىنەزى وتە قىزىق ادام ەدى. ءار كۇيىنىڭ شىعۋ تاريحىنا ءۇڭىلىپ وتىرساڭىز, سوعان كۋا بولاسىز. جاسى ەلۋگە كەلگەندە اعامىز: ء«بىراز كۇي شىعاردىم, ەندى ماعان وسى شىعارعان كۇيلەرىم جەتەدى. وسىعان قاناعات. مۇنان كەيىن كۇي شىعارمايتىن شىعارمىن دەپ, «قاناعات» دەگەن كۇي شىعارىپتى. سودان كەيىن ارى قاراي دا تاعى ءبىراز كۇي دۇنيەگە كەلەدى. ال الپىسقا كەلگەندە: «الپىس دەگەن ۇلكەن اسۋ عوي. اسۋدان استىم. ەندى مۇنان كەيىن كۇي تارتپايتىن شىعارمىن دەپ جۇرگەندە, «اسىل» اتتى كۇي تۋادى» دەيدى كۇيشى. الەۋمەتتىك جەلىدەن بەرىلگەن كونتسەرتىن ونەر يەسى تولەگەن مومبەكوۆتىڭ «اسىل», سۇگىردىڭ «شالقىما» كۇيلەرىن ورىنداۋمەن اياقتادى. قازاقتىڭ كۇي ونەرى تاريحى تۋرالى ماعلۇمات العىسى كەلىپ جۇرگەن جۇرتشىلىق بۇل لەكتسيا-كونتسەرتتى جىلى قابىلداپ جاتىر. كۇي ورىندالىپ قانا قويماي, ءار كۇيشى تۋرالى, كۇيشىلىك ءداستۇردىڭ قىر-سىرى حاقىندا تىڭ دەرەكتەر كەلتىرىلگەن مادەني جوبانىڭ جاس كۇيشىلەر ءۇشىن دە تانىمدىق-تاربيەلىك ءمانى زور ەكەنى ءسوزسىز.
