كوكشەتاۋ اۋىز سۋعا قاشان جاريدى؟!

نەگىزىندە وبلىس ورتالىعى شاعالالى جانە سەرگەەۆ سۋ قويمالارى ارقىلى سۋمەن قامتىلادى. سونداي-اق شاعالالى جەراستى سۋ كوزدەرى ارقىلى 5,5 مىڭ تەكشە مەتر سۋ كەلىپ تۇرعان. قازىر قاجەتتى سۋدىڭ ءبىراز مولشەرى شاعالالى وزەنىنىڭ بويىنداعى سۋ توسپاسى ارقىلى كەلەدى. ونىڭ تاۋلىكتىك قۋاتى – 24 مىڭ تەكشە مەتر. ياعني سەكۋندىنا 280 ليتر سۋ قوتارىلادى دەگەن ءسوز.

– شاعالالى سۋ قويماسىنىڭ سۋىن كوكتەمدە قىزىل سۋ جۇرگەن كەزدە پايدالانا المايمىز, – دەيدى «كوكشەتاۋ سۋ ارناسى» كاسىپورنىنىڭ ديرەكتورى ەرمەك ومىرعاليەۆ, – سۋ مۇلدە لايلانىپ كەتەدى.

لايلانىپ كەتەتىن سەبەبى دە بار. زەرەندى اۋدانىنىڭ اۋماعىن باسىپ وتەتىن شاعالالى وزەنىنىڭ جيەگىنە الدەنەشە مال قوراسى سالىنعان. كوكتەمدە قار سۋى ەرىگەن ساتتە قارعىن سۋ جار جيەگىندەگى بار قوقىستى جىلعالارمەن سىرعىتىپ, شاعالالى وزەنىنە قۇيادى. بار قوقىس وزەن ارقىلى سۋ قويماسىنا اقتارىلادى. وسى قويمادان كوكشەتاۋ قالاسىنا قاجەتتى اۋىز سۋ الىنادى. جازدا دا سۋدىڭ تازالىعى كۇماندى. قالا حالقى جاز ايلارىندا شاعالالى وزەنىنىڭ بويىندا سۋعا ءتۇسىپ, دەمالادى. ءتىپتى, كولىكتەرىن جۋىپ, يتتەرىن شومىلدىرادى. سۋ قويماسىنا قاجەتتى كولەم وسى شاعالالى وزەنىنەن جينالادى. ەندى تازالىق تۋرالى ءتىس جارىپ بىردەڭە ايتا الاسىز با؟

سۋ قويماسىنداعى سۋدى تازالايتىن ستانسانىڭ جاعدايىن جوعارىدا ايتتىق. ەندى سۋ قۇرامىن ستانسا تولىق تازارتا الماعاننان كەيىن قوسىلاتىن حلور مولشەرى كوبەيتىلەدى. ال حلور ادام اعزاسىنا قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بالكىم, قالا تۇرعىندارىنىڭ ءارتۇرلى اۋرۋلارعا شالدىعۋ سەبەبى دە وسىندا جاتقان جوق پا ەكەن؟! «اۋرۋ – استان» دەگەن ءسوزدى حالىق تەگىن ايتپاعان شىعار.      

ەكىنشى سۋ كوزى ەسىل وزەنىنىڭ سەرگەەۆ توسپا سۋ قويماسى ارقىلى كەلەدى. بۇل سۋ­دى دا جاڭاعى ابدەن ەسكىرگەن ستانسا تازا­لايدى. 2011 جىلى «سۋ جەلىلەرىن, تازارتۋ قۇرىلعىلارىن جاڭعىرتىپ, كەڭەيتۋ ار­قىلى تاۋلىگىنە 60 مىڭ تەكشە مەتر سۋ وتكى­زۋگە جەتكىزۋ» جوباسى بويىنشا جاڭا سۋ تازا­لاۋ قوندىرعىسىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. تاپسىرىس بەرۋشى – كوكشەتاۋ قالالىق اكىم­دىگىنىڭ قۇرىلىس ءبولىمى. جۇمىستى «AEGISinc» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەستىگى قولعا العان. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كەلىسىمشارتى بويىنشا 1,623 ملرد  تەڭ­گە­نىڭ كەلىسىمشارتى جاسالدى. ايتسە دە, 2011 جىلى 538,1 ملن تەڭگە عانا يگەرىلدى. مەر­دىگەر ۇيىم قۇرىلىس جۇمىسىن باس­تاپ, تسەح­تىڭ, زەرتحانانىڭ ءبىرلى-جارىم عي­ما­رات­تارىن جارىم-جارتىلاي عانا كوتەر­دى. بىراق جۇمىس العا باسپادى. 2012 جىلى قالا­لىق سوت اتالعان كونكۋرس جۇزەگە اسى­رىل­­­­مادى دەگەن شەشىم شىعاردى. 2012-2013 جىل­دارى قايتادان وتكىزىلگەن كونكۋرس ناتي­­جەسىندە «اپ يمپەكس»  جاۋاپكەرشىلىگى شەك­تەۋلى سەرىكتەستىگى جەڭىمپاز بولىپ تانىل­دى. بۇل سەرىكتەستىك 2013 جىلى 181,24 ملن تەڭگەنى يگەردى. وسى ارادا قۇ­رى­لىس جۇمىستارىنىڭ جانە قۇرىلعىعا قا­جەتتى تەحنيكالىق جابدىقتاردىڭ قۇنى ءوسىپ كەتتى دە, جاڭا ستانسا سالۋ جۇمىسى توقتاپ قالدى. باستاپقى قارجىنىڭ 719,390 مىڭ تەڭگەسى عانا يگەرىلدى. 2014 جىلى «كوكشەتاۋ قالاسىنداعى سۋ جەلىلەرى تازارتۋ قۇرىلعىسىن تاۋلىگىنە 30 مىڭ تەكشە مەتر قۋاتقا جەتەتىندەي ەتىپ جاڭعىرتۋ جانە كەڭەيتۋ» جوباسىنا سايكەس مەملەكەتتىك ساراپ­تامانىڭ قورىتىندىسى الىندى. جو­با­نىڭ قۇنى 2014 جىلعى باعامەن 2 397,7 ملن تەڭگە بولىپ بەلگىلەندى. بىراق, بۇل جو­با­دان دا ناتيجە شىقپادى.

قازىر وبلىس ورتالىعىنداعى 343,90 شا­قى­رىمدى قۇرايتىن سۋ جەلىلەرىنىڭ 40,9 پا­يىزى ابدەن ەسكىرگەن. سۋ قۇبىرلارى ءجيى جارىلادى. بيىل اقپان ايىنىڭ 5-ءى كۇ­نى ۇلكەن اپات بولىپ, قالانىڭ ءبىراز بولى­گى ءبىر تاۋلىك بويى سۋسىز قالدى. جال­پى كولەمى 270 مەتردى قۇرايتىن سۋ قۇبىرى ىستەن شىقتى. سەبەبى 1961 جىلى پايدا­لانۋعا بەرىلگەندىكتەن, توزىعى جەتكەن 19 كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇي مەن «تاڭداۋ» مەكتەپ-گيمنازياسى سۋسىز قالدى. مۇنداي اپاتتار اۋىق-اۋىق ورىن الىپ تۇرادى.

– ءبىز قازىر تۇرعىندارعا سۋ ساتۋدان تۇسكەن قارجىنىڭ ەسەبىنەن عانا جۇمىس ىستەۋدەمىز, – دەيدى كاسىپورىن ديرەكتورى ەرمەك ومىرعاليەۆ, – الدىمىزداعى بەس جىلدىڭ ىشىندە ءوز قارجىمىزدىڭ ەسەبى­نەن 9,790 شاقىرىم قۇبىردى جوندەۋ مەجە­لەنىپ وتىر. بۇل ۋچاسكە سۋ جەلىلەرى ابدەن توزىپ بىتكەندىكتەن ءجيى اپات الاتىن جەرلەر. تۇگەل جاڭعىرتا الماعانىمىزبەن, ءىشىنارا جوندەۋدىڭ وزىنە 192 240 430 تەڭگە قاجەت.

اقمولا وبلىستىق تاۋارلار مەن كورسەتى­لەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن باقىلاۋ جونىندەگى دەپارتامەنتكە قۇبىر ارقىلى كەلەتىن اۋىز سۋ ىشۋگە جارامدى ما, جوق پا دەگەن ساۋال جولدادىق. دەپارتامەنتتىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن جۇمىس جونىندەگى قىزمەتكەرى مارات شوقاەۆ سىر­عىتپا جاۋاپ جولدادى. وندا قۇبىر ار­قىلى كەلەتىن سۋدىڭ تاۋلىگىنە نەشە رەت تەك­­سەرىلەتىنىنەن باسقا ەش مالىمەت جوق. سۋ ساپا­سىنا كۇماندى قالا حالقى بولسا قانشاما جىلدان بەرى اۋىز سۋدى دۇكەننەن ساتىپ الىپ ءىشىپ وتىر. ايتەۋىر ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسىنە كۇدىك كوپ. كوكشەتاۋدىڭ قولى جەتكەن كوپ كىسىسى اۋىز سۋدى قالا ىشىندەگى 2-3 سكۆاجينادان, قالا سىرتىنداعى قوسالقى شارۋاشىلىق دەپ اتالاتىن ەلدى مەكەننىڭ ىرگەسىندەگى بۇلاقتان تاسىمالداپ ىشەدى.

ايتپاقشى, كوكشەتاۋدا كوپشىلىككە تەگىن سۋ تاراتاتىن وتباسى بار. ءۇي يەسى لي­ليا­نىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قايىن اتاسى حامبەرد اقساقال ومىردەن وتەردە امانات ەتسە كەرەك.  اتالارى 1944 جىلدىڭ ءدال 23 اقپان كۇنى اتا مەكەندەرىنەن كوكشەتاۋعا كۇشتەپ كوشىرىلگەن. ليليا مەن رۋسلان تۋنگوەۆتار 1995 جىلى قاناي بي كوشەسىندەگى وسى ءۇيدى نەمىس وتباسىنان ساتىپ العان. جوندەگەن, سىرلاپ-سىلاعان. سكۆاجينا قازدىرعان. ءساتىن سالعاندا 40 مەتردەن استام تەرەڭدىكتەن شىققان سۋ تاپ-تازا. ساراپتامادان وتكىزگەن. سودان سوڭ اكەنىڭ اماناتىنا وراي ءۇي ورامىنان قۇبىر ارقىلى شىعارىپ, كەلگەن جۇرت الاتىنداي ەتىپ ورناتىپ تاستاعان. ماڭايى كولدەنەڭ جاتقان ءبىر تال بۇراۋ جوق, ايناداي تاپ-تازا. اۋەلى يەن تەگىن سۋدى كورشى-قولاڭ العان. كەيىن قالا جۇرتشىلىعى تۇگەلگە جۋىق قۇلاقتانعان. اۋىز سۋدىڭ ازابىن تارتىپ وتىرعان جۇرت جاپپاي كەلە باستاعان. جاي ادامدار دا, ءارتۇرلى مەكەمەلەردەن دە.

– سۋ قۇبىرى ارقىلى كەلەتىن سۋ ساپاسى كۇماندى بولعان سوڭ وسى جەردەن الامىز. كەي­دە 2-3 ساعاتتىق كەزەك پايدا بولادى. امال جوق توسامىز, – دەيدى قالا تۇرعىنى نۇر­لان الپىسباەۆ, – قىستىگۇنى ۇزدىكسىز اعىپ ­تۇر­ماعان سوڭ قۇبىرى قاتىپ تا قالادى. ونى ۇيگە كىرگىزىپ ءجىبىتىپ اۋرەگە ءتۇسىپ جاتقاندارى.

ءبىر وتباسىنىڭ بۇكىل قالا جۇرتشى­لىعىنا شاراپاتى ءتيىپ تۇر. كوكشەتاۋدا جىل ارالاتىپ اۋىسىپ جاتاتىن اكىمدەر وسىنداي امانات ايتىپ كەتپەگەن ەكەن دەپ ويلايسىڭ كەيدە.

كوكشەتاۋ