اڭىزعا اينالعان ابىز

جۇرتشىلىق ارداقتى ازاماتتىڭ اقىندىعىن, قارىمدى قايرات­كەر­لىگىن جاقسى بىلەدى. شىن مانىندە, بۇل كىسى «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» ادام. ادام­­گەرشىلىگى مول, پاراسات-پايىمى تە­رەڭ, ءبىلىمى مەن بىلىگى تەڭ تۇلعا ەدى. تا­ريح­تى, حالقىمىزدىڭ ادەت-عۇرپىن وتە جاقسى بىلەتىن. 1992 جىلى اقپان ايىن­دا كوكشەتاۋ وبلىستىق اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى بولىپ تاعايىندالدىم. بۇل – ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ, نارىقتىق قاتىناسقا ەندى قادام باسقالى تۇرعان شاق بولاتىن. الدىمىز بۇلدىر, كوڭى­لى­مىزدە كۇمان كوپ ەدى. بىراق ءار قازاق­تىڭ بويىندا كەڭەس يمپەرياسىنىڭ قامىتىنان بوساعان «ازاتپىز» دەگەن رۋح اتويلاپ تۇردى. مىنە, وسى رۋح ءبىزدى تالاي قيىندىقتان الىپ شىقتى.

ءدال سول جىلى كورنەكتى قايراتكەر, تار­لان اقىن الپىسقا تولدى. مۇنى كوك­شە­تاۋدا كەڭ كولەمدە اتاپ وتتىك. اعامىز سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى شال اقىن اۋدانىندا تۋعانىمەن, بالالىق شاعى كوكشە جەرىندە وتكەن. كەزىندە ون ءتورت جىل قازاقستان ۇكىمەتىن باسقارعان باي­كەن ءاشىموۆ اعامىز مۇعالىم بولعان, اتاق­­تى ارحيتەكتور شوتا ءۋاليحانوۆ وقى­عان, باسقا دا ەلىمىزگە بەلگىلى ازاماتتار قاناتتانعان سىرىمبەت مەكتەبىندە ءبىلىم العان. سوندىقتان كاكىمبەك اعانى كوك­شەتاۋلىقتار دا جەرلەسىمىز دەپ ماق­تان تۇتادى.

وسى كەزدە كاكىمبەك اعامەن جاقىن تا­نى­سىپ, ارامىزدا اعالى-ءىنىلى سىي­لاس­تىق ورنادى. بۇرىن دا بۇل كىسىنىڭ قاي­رات­كەرلىگى مەن اقىندىعىن جاقسى بىلە­تىن ەدىم, ەندى جاقىننان تاني ءتۇستىم. سوندا اڭگىمەلەسىپ وتىرعاندا ول كىسى ەل ىشىندەگى بىرنەشە ماسەلەگە وي تاستادى. سول جىلى كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ 190 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋدى پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قولدادى. بۇل ۇلكەن وقيعا ەدى. كەڭەستىك داۋىردە قازاقتىڭ سوڭعى حانىنىڭ ەسىمى مەن ونىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى تۋرالى ايتقىزبادى. ول جايىندا ءسوز قوزعاعاندار قۋعىنعا ءتۇستى. ەندى تاۋەلسىزدىك الدىق, ۇلى بابامىزدىڭ ارۋا­عىن ارداقتاۋعا دا ءسات تۋدى. اسىل ەردىڭ تويى وبلىستىق دەڭگەيدە ۇيىم­داس­تىرىلعانىمەن, رەسپۋبليكالىق كو­لەم­دە بولدى. الماتىدان ەلىمىزدىڭ مادە­نيەت ءمينيسترى, ايگىلى كومپوزيتور ەركەعالي راحماديەۆ پەن اتاقتى اكادەميك ماناش قوزىباەۆ باستاعان زيالىلار كەلىپ, عىلىمي كونفەرەنتسيادا بايىپتى بايان­داما جاسادى. سول ايتۋلى وقيعا قار­ساڭىندا كاكىمبەك اعامەن سىر تارتىپ اقىلداسقاندا, ول: «كەنەسارىنىڭ تويىن وتكىزۋ كەرەك, قازاق ءۇشىن جانىپ كەتكەن تۇلعا. مەن دە وزىمشە وسى تويعا ۇلەس قوسسام دەپ دايىندالىپ ءجۇرمىن» دەگەنى بار ەدى. سويتسەم, اقىن سول كەزدە «كەنەسارىنىڭ سوڭعى ءسوزى» دەگەن پوەماسىن جازىپ ءجۇر ەكەن.

1993 جىلى كوكشەتاۋدا اقان سەرى بابامىزدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى ءوتتى. تويعا دايىندىق ءبىر جىل بۇرىن باستالدى. الدىمەن سەرىنىڭ كىندىك قانى تامعان قوسكولدەن جاڭا اۋىل سالىندى. ەندى اقان سەرىنىڭ ەسكەرتكىشىن تۇرعىزۋ كەرەك. وسى جايتتى كاكىمبەك اعاما ايتىپ ەدىم, ول: «تولەگەن دوسماعامبەتوۆ دەگەن تالانتتى ءمۇسىنشى بار, ءوزى اقان سەرىنى جاقسى كورەدى, پوەزيانى دا تەرەڭ بىلەدى, سوعان ۇسىنىس ايتىپ كور», دەدى ويلانا ءتىل قاتىپ. اقىرى, ونى تولەگەن اعامىزعا جاساتتىق. اقان اتامىزدىڭ عاجايىپ بولمىسىن بەينەلەگەن ەسكەرتكىش ەلدىڭ كوڭىلىنەن شىقتى.

كاكىمبەك اعامىز وقىعان سىرىمبەتتە ەرتەدە شوقاننىڭ اجەسى ايعانىم حان­شا­نىڭ قونىسى بولدى. ونى جۇرت «حان ورداسى» دەپ اتاعان. شوقان ءۋالي­حا­­نوۆتىڭ ءبىر ەڭبەگىندە ۇلى عالىم اجە­سىنىڭ قونىسىن ءوز قولىمەن سالعان سۋرەت­تەرى بەرىلگەن. سول جىلدارى حان وردا­سىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى قولعا الدىق. ونى وبلىستاعى ورمان شارۋا­شى­لىق­تا­رىنا «ارقايسىسى ءبىر-ءبىر عيمارات سا­لۋ­عا» دەپ تاپسىرما بەردىم. اقىرى بۇل جوبا جۇزەگە استى. قازىر بۇل ەل ادام­­دارى عانا ەمەس شەتەلدىك قوناقتار بارا­تىن كيە­لى ورىنعا اينالدى. وسى باس­تا­مانى كا­كىمبەك اعامىز قاتتى قولداپ, ريزا­شى­لى­عىن ءبىلدىردى.

قازىر ويعا السام, تالانتتى تۇلعانىڭ ءومىر جولى تاقتايداي ءتۇزۋ بولدى دەپ ايتا المايمىز. ول كىسى 1932 جىلى ومىر­گە كەلگەندە كەڭەس وكىمەتىنىڭ قولدان ۇيىم­داستىرىلعان سولاقاي ساياساتىنىڭ كە­سى­رىنەن حالقىمىز اشتىقتان قىناداي قى­­رىلىپ جاتتى. وسى جىلى جارىق دۇ­نيە­گە كەلگەن سابيلەردىڭ ءتىرى قالعانى سي­رەك. سولاردىڭ ءبىرى – كاكىمبەك اعا­مىز. شال اقىن سەكىلدى دۇلدۇلدەر تۋعان توپىراقتان ونگەن ورەننىڭ اقىن بول­ماۋى دا مۇمكىن ەمەس. ول اقان سە­رى­مەن اتالاس, ۇكىلى ىبىرايمەن اۋىل­داس بولعاندىقتان با, جاس كۇنىنەن ەل ىشىن­دە­گى ەسكى سوزگە, ولەڭگە جاقىن بولىپ وسەدى. كاكىمبەك اعامىزدىڭ ايتۋىنشا, اكە­سىنىڭ اعاسى, حالىق اقىنى مولداحمەت تىر­بيەۆتەن ءتالىم-تاربيە الادى. مول­داح­مەت اتاسى ونى بالا كۇنىنەن ونەرگە باۋلىپ, دومبىراعا ۇيرەتەدى. ونەرگە جاقىن ول مەكتەپتە وتە جاقسى وقىپ, كۇمىس مەدالمەن تامامداعاننان كەيىن اقباس الاتاۋدىڭ ەتەگىندەگى اسەم قالا­دا وقىسام دەپ ارماندايدى. بىردە حالىق اقىنى ودان قانداي ماماندىقتى تاڭ­دا­عا­نىن سۇرايدى, سوندا سەزىمتال بوزبالا: «اقىن نەمەسە جۋرناليست بولسام» دەيدى. سول مەزەتتە مولداحمەت اتاسى وعان ويلانا قاراپ: «كاكىمبەك قالقام, ءۇمىت كۇتكەن ءوز بالامسىڭ, اقىلىڭ جەتسە, قانىشتىڭ وقۋىنا بار. كوكشەنىڭ تولىپ جاتقان تاۋلارىندا, اناۋ جالعىزتاۋدا, مىنا تۇرعان سىرىمبەت پەن ايىرتاۋدا ەشتەڭە جوق دەيسىڭ بە؟ ولاي ەمەس, قانىش جەزقازعاندى قالاي جارقىراتتى, ونىڭ بولاشاعىن ايتقاندا ءبىز تاڭعالدىق. سوعىستان جۇدەپ شىققان ەل جاڭا عانا ەسىن جيناپ كەلەدى, سەن ەر جىگىت بولام دەسەڭ, اباي ايتقانداي اتاڭنىڭ ەمەس, وتانىڭنىڭ بالاسى بولۋعا تىرىس. قانىشتىڭ وقۋىنا بار, جولاقىسىن ءوزىم تولەيمىن», دەپ باتاسىن بەرىپ, ارمان جولىنا شىعارىپ سالادى.

دۋالى اۋىز قاريانىڭ اق باتاسى قابىل بولىپ, الماتى ەمەس, ماس­كەۋ­دىڭ ءتۇستى مەتاللۋرگيا جانە التىن ين­س­تيتۋتى­نا ءتۇستى. ونى 1955 جىلى ويدا­عىداي اياقتاپ, ۇلى عالىمنىڭ جولى­مەن جەزقازعان كەنىشىنە قاتارداعى مامان بولىپ قىزمەتكە ورنالاستى. اعا­مىز­دىڭ ناعىز تاس شايناپ, مۇز جالايتىن, جىگەر­لى جاستىققا تولى جيىرما جىلى جەز­قاز­عان­دا ءوتتى. شاحتاداعى قاراپايىم كەن شە­بەرىنەن لاۋازىمدىق قىزمەتكە دەيىن كوتە­رىلدى. سالىقوۆپەن ءبىر اۋىلدا وسكەن دوسى, اكادەميك امانجول قوشانوۆ ونىڭ مىس قورىن تاۋىپ, جەزقازعان زاۋىتىن ىسكە قوسقانى ءۇشىن «سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى» اتاعىنا ۇسىنىلعانىن ايتادى. سول كەزدە ونىڭ جاسى قىرىققا جەتپەگەن. ول كەزدە مۇنداي جوعارى مارتەبەلى اتاق­قا ەكىنىڭ ءبىرى ۇسىنىلمايدى. ءسويتىپ جەزدى وڭىرىندە ونىڭ جاقسىلىققا تولى جار­قىن ءىزى قالدى. كەيىن جەزقازعان وبلىس­تىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حات­شى­لى­عى­­نان قازاقستان ورتالىق كوميتەتىنىڭ اپ­پا­راتىنا شاقىرىلدى. وسى جەردە ون جىل­عا جۋىق جەمىستى قىزمەت ەتتى.

كورنەكتى تۇلعانىڭ قايراتكەرلىگىن بارىنشا تانىتقان تاعى ءبىر تۇس بار. 1984 جىلى ول وزبەكستان كپوك-ءتىڭ بيۋرو مۇشەسى, قاراقالپاق وبلىستىق پار­تيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل جوعارى قىز­مەت­كە كاكىمبەك اعا وڭاي بارا قالدى دەپ ويلا­مايمىن. كەڭەس وكىمەتىنىڭ كادر ىر­ىك­­تەۋ­دەگى ءتارتىبى وتە قاتال. ول سىننان مۇ­دىر­مەي ءوتۋ ءۇشىن بارلىق بىلىكتىلىگىڭىز بەن بىلىمدىلىگىڭىز سىنعا تۇسەدى. مىنە, وسى سىننان اعامىز مۇدىرمەي وتە ءبىلدى. نەگىزى قاراقالپاق اۆتونوميالى رەسپۋب­ليكاسى 1932 جىلى قۇرىلىپ, 1936 جىلى وزبەك كسر-ءنىڭ قۇرامىنا كىرگەن, استاناسى – نوكىس قالاسى. كاكىمبەك اعامىز بۇل ەلدە دە ايانباي ەڭبەك ەتىپ, اۆتونوميالى رەسپۋبليكانىڭ دامۋىنا كۇش سالدى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە ءمان بەردى. قاراپايىم, ازاماتتىعى مول باسشىنى ەل تۇرعىندارى دا جاقسى كورىپ, قادىرلەدى.

كاكىمبەك سالىقوۆ قاراقالپاقستاندا باس­شىلىقتا بولعان جىلدارى ارال تە­ڭى­­زىنىڭ ماسەلەسىمەن تەرەڭ اينالىستى. ويت­كەنى جەر بەتىنەن ءوشىپ بارا جات­قان تەڭىزدىڭ زاردابى الدىمەن ىرگە­لەس جاتقان ەكى ەلدىڭ ەكولوگياسىنا قات­تى اسەر ەتتى. سوندىقتان ول ارال تەڭى­زى­نىڭ پروبلەماسىن وتە جاقسى ءبىلدى. ارال­دىڭ اۋىر جاعدايىنا بايلانىستى ۇكىمەتتىك كوميسسيا قۇرىلدى. سول ۋاقىت­تاعى ەكولوگيا ماسەلەلەرىنە جاۋاپتى گوس­گيد­رو­مەتتىڭ باسشىسى يۋ.يزراەل مەن­ كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرە­زي­دەنتى ۆ.كوپتيۋگ باسقارعان ۇلكەن كوميسسيا نوكىستە جۇمىس ىستەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە كوممۋنيستىك پار­تيا­­نىڭ ورتالىق كوميتەتى مەن كسرو مي­نيسترلەر كابينەتىنىڭ ارال تەڭىزى تۋرالى, ونىڭ ىشىندە قاراقالپاقستاننىڭ جاعدايى جونىندە قاۋلى قابىلداندى. ول كەزەڭدە كەز كەلگەن ماسەلە قاۋلى ارقىلى جۇزەگە اسادى.

ابزال ازاماتقا بايلانىستى ومى­رىم­نەن ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. قازاقستان ۇكىمەتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇرگەندە ارال پروبلەماسىمەن مەن دە شۇعىلداندىم. بىردە قىرعىز, وزبەك, تاجىك, تۇرىكمەن اعايىندارمەن رەسمي تۇردە كەزدەسىپ, تەڭىز ماسەلەسىن تالقىلادىق. جيىنعا وزبەكستان پرەم­ەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى يسمايل جورا­بەكوۆ قاتىستى. بەدەلدى, ءبىلىمدى ازامات. ول كوميسسيا وتىرىسىندا كەيدە قىزىنىپ سويلەپ كەتەدى. ونداي كەزدە ونى سابىرعا شاقىرىپ: «يسمايل-اكا, بۇل جاعدايدى كاكىمبەك اعا «بىلاي ايتقان» دەسەم, سوزگە توقتاپ, قوس قولىن كوتەرىپ, قولداپ شىعا كەلەدى. سوندا كاكىمبەك سالىقوۆتىڭ وزبەكستانداعى بەدەلى مەن ارال تەڭىزىنىڭ پروبلەماسىن جەتىك بىلەتىن بىلىكتى مامان ەكەنىنە كوزىم جەتتى. اعامدى ودان ءارى جاقسى كو­رىپ كەتتىم.

جالپى, ەكولوگيا ماسەلەسى قازىر دە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. ول ءبىزدىڭ ەلدى عانا ەمەس, جالپاق جۇمىر جەردىڭ تۇرعىندارىن قاتتى الاڭداتىپ وتىر. كاكىمبەك سالىقوۆ قاراقالپاقستاننان كەيىن ماسكەۋگە جوعارىلاپ, كەڭەس وداعى جوعارعى كەڭەسىنىڭ ەكولوگيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى, جوعارعى كەڭەستىڭ پرەزيديۋم مۇشەسى سەكىلدى لاۋازىمدى قىزمەتتى ات­قار­دى. شىن مانىندە, قازاق اراسىنان بۇرىن-سوڭدى مۇنداي قىزمەتكە تاعا­يىن­دال­عان قانداستارىمىز ساناۋلى. بۇل ەكى ادامنىڭ بىرىنە قونا بەرمەيتىن باق دەسەك بولادى. بۇل كىسى وسى قىزمەتتى دە ابىرويمەن الىپ شىقتى. سول كەزدەگى وداقتاس رەسپۋبليكالارداعى ەكولوگيا ماسە­لەسىن كوتەردى. ونىڭ ىشىندە, اسى­رەسە قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق پروب­­لەماسىن جوعارىعا جەتكىزىپ, شەشىلۋ جول­­دارىن ىزدەدى. قوماقتى قارجى بولۋگە سەپ­تىگىن تيگىزدى. ارال تەڭىزىن ەكو­لو­گيا­لىق ايماق دەپ تانۋعا كۇش سالدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سالىقوۆ ماسكەۋدە دە ەشقا­شان وشپەيتىن سوقپاعىن قالدىردى.

1997 جىلى قاراشا ايىندا ەلىمىزدىڭ باس ورداسى اقمولاعا كوشتى. مەن سول كەزدە اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى ەدىم. سول جىلدارى قالاداعى مادەني مەكەمەلەردى استانالىق دەڭگەيگە كوتەرۋ وڭاي بولمادى. ەندى الاتاۋدىڭ ەتەگىندەگى اسەم قالادان اقمولاعا زيالى قاۋىم وكىلدەرى قونىس اۋدارا باستادى. سونداي زيالى ازاماتتاردىڭ قاتارىندا ەلورداعا العاش تابان تىرەگەندەردىڭ ءبىرى كاكىمبەك اعامىز. ەلباسىنىڭ باستاماسىنا ۇلكەن قولداۋ كورسەتتى. اقىننان وسى جايىندا ەپتەپ سىر تارتقاندا: «بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ باتىل قادامى. قازاق ەلىنىڭ تاريحي كەزەڭى دەپ باعالايمىن. ۇلى كوشتىڭ بولاشاعى زور. سوندىقتان بۇدان مەن دە سىرت قالماي, ءوز ۇلەسىمدى قوسۋ ءۇشىن اقمولاعا كەلدىم» دەپ ەدى. ابزال ازامات باس شاھاردىڭ رۋحاني-مادەني دامۋىنا ايتارلىقتاي ەڭبەك ءسىڭىردى. ەلدىڭ باس ورداسى تۋرالى تاماشا ولەڭدەر جازدى, بىرنەشە جىر جيناعى جارىق كوردى. بۇل كىسى قوعامدىق جۇمىستان دا تارتىنىپ كورمەگەن. قازاق كسر جو­عار­­عى كەڭەسىنە ءۇش مارتە دەپۋتات بولدى. حالىقارالىق قانىش ساتباەۆ قو­رى­نىڭ پرەزيدەنتى بولعان كەزدە ۇلى عا­لىم­نىڭ ەڭبەكتەرىن جارىققا شىعارۋ مەن ناسي­حات­تاۋعا كوپ ۇلەس قوستى.

اقىنمەن ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى ءجيى ارالاستىم. 1960 جىلدارى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ تورا­عاسى بولعان, كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, نەمەرە اعام فازىل كارىبجانوۆتىڭ ءومىر جولى مەن تۇل­عالىق قاسيەتى جايىندا «زامان سىرى» دەگەن پوەما جازدى. وسى شىعارمانى جازىپ جۇرگەندە اقىن: «قايراتكەردىڭ تۋعان جەرىن كوزىممەن كورسەم» دەگەن ويىن ايتتى. ءسويتىپ ەكەۋمىز جەڭىل كولىك­پەن ومبىعا ساپارعا شىقتىق. اجىمبەت بي بابامىز باسقارعان بۋراباي مەن ايىرتاۋدان جاڭا جەرلەردى يگەرۋگە قونىس اۋدارعان ۇلى كوشتىڭ جولىمەن ءجۇرىپ وتىردىق. جول بويى اڭگىمە تيەگى دە اعىتىلدى. اعامىز بۇل وڭىردە تۋعان تۇلعالار مەن تاريحتى وتە جاقسى بىلەدى. بىردە كورنەكتى قايراتكەر سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ اۋىلى تۇسىنان ءوتىپ بارا جاتقاندا, ول تۋرالى كوپتەگەن دەرەكتى ايتتى. ەندى ءبىر بۇيىردە ايگىلى وپەرا ءانشىسى ەرمەك سەركەباەۆتىڭ اتالارىنىڭ اۋىلىنان وتكەندە ەرمەك اعامىز جا­يىندا اڭگىمەلەدى. قيىن-قىستاۋ جىلدارى قازاقستاندى باسقارعان جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ تۋعان جەرىنە كەلگەندە ول تۋرالى تاعىلىمدى ەستەلىك ءوربىتتى. ءسويتىپ ومبىعا جەتتىك. قالاعا كىرگەننەن كەيىن الدىمەن شوقان ءۋاليحانوۆ وقىعان كادەت كورپۋسىنا باردىق. ءبىزدى اتالعان وقۋ ورداسىنىڭ باسشىسى, پولكوۆنيك, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ن.كراۆچەنكو جىلى قارسى الىپ, ءىلتيپات كورسەتتى. كادەت كورپۋسىنىڭ مۋزەيىنە الىپ باردى. وندا قازاقتىڭ ۇلى عالىمىنىڭ پورترەتى تۇر ەكەن. سۋرەتتىڭ استىندا ءبىر سارعايىپ, قوبىرايىپ تۇرعان قاعازداردى كورىپ, كاكىمبەك اعا وعان: «عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى وسى عانا ما؟» دەپ سۇرادى. ول: ء«يا» دەپ جاۋاپ بەردى. سودان اقىن سول جەردەگى تۇرعاندارعا شوقاننىڭ تاريحشى, شىعىستانۋشى, فولكلورشى, ەتنوگراف, گەوگراف, اعارتۋشى سەكىلدى سان قىرىن كەڭىنەن اڭگىمەلەدى. ولار اۋزىنىڭ سۋى قۇرىپ تىڭدادى. ەندى ءبىر بۇرىشتان گەنەرال ل.كورنيلوۆتىڭ سۋرەتىن كورىپ قالعان اعامىز ونىڭ دا تاريحىنان سىر تارتىپ, اناسى قازاق بولعانىن باياندادى. كەيىن تاعى ومبىعا جولىم تۇسكەندە ارنايى كادەت كورپۋسىنىڭ باسشىسىنا شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ 35 جىل بۇرىن ورىس تىلىندە جارىق كورگەن شىعارمالار جيناعىنىڭ بەس تومدىعىن اپارىپ بەردىم.

بۇدان كەيىن ومبىنىڭ اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنە باس سۇقتىق. بۇرىن بۇل وقۋ ورداسىن اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتى اتالعان كەزدە تامامداعان ەدىم. كەزىندە مۇندا قازاقتىڭ كوپتەگەن زيالى ازاماتتارى ءبىلىم الدى. ءبىزدى وسىنداعى جول باستاۋشىلار ۋنيۆەرسيتەت تاريحىنان سىر شەرتەتىن مۇراجايعا ەرتىپ باردى. كاكىمبەك اعا مۋزەيدەگى ەكسپوزيتسيامەن تولىق تانىسىپ شىقتى. سوسىن مۋزەي باسشىسىنا: «وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تۇلەگى, كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى فازىل كارىبجانوۆ تۋرالى كەڭ ەكسپوزيتسيا جوق ەكەن. نەگە ارنايى ورىن بەرمەدىڭىزدەر», دەپ كەيىستىك تانىتتى. مۋزەي باسشىسى: ء«بىز بۇل جەرگە كەڭەس وداعىنىڭ قايراتكەرلەرىن كەڭ كولەمدە كىرگىزگەن جوقپىز. تەك اتاقتى عالىمدارعا عانا ارنايى ورىن بەردىك», دەپ اقتالدى. ول كىسى تاعى دا: «ەگەر عا­لىم­­دار بولاتىن بولسا, وسى وقۋ ورداسى­نان ءبىلىم العان كورنەكتى ەنەرگەتيك, اكادەميك شاپىق شوكين, اكادەميك, حيميك ابىكەن بەكتۇروۆ, جازۋشى-اكادەميك عابيت مۇسىرەپوۆ تۋرالى ەشقانداي دەرەك جوق» دەپ ساۋال تاستادى. مۇراجاي ديرەكتورى ءلام دەپ ءۇن قاتقان جوق. وسى ساپاردا اقىن ءبىزدىڭ اۋىلعا بارىپ, فازىل اعانى كوزى كورگەن ۇلكەندەرمەن اڭگىمەلەستى. اتالارىمىزدىڭ ەسكى جۇرتىن ارالادى. قايراتكەردىڭ اناسىنىڭ باسىنا بارىپ, قۇران وقىدى. بەيىت باسىندا ءوسىپ تۇرعان اق قايىڭدى كورىپ, تولقىعان سەزىمنەن «اسىل انا زيراتىندا اق قايىڭ» دەگەن جىر جازدى. كەيىن فازىل اعانىڭ ءجۇز جىلدىعىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اتاپ وتۋگە دە زور ۇلەس قوستى.

كاكىمبەك اعامىزدىڭ بويىنا اللا تا­عالا بار ونەردى دارىتقان. باس­قا­رۋ قابىلەتىنەن اقىندىق قابىلەتى دە ءبىر مىسقال كەم ەمەس. ول قايدا جۇر­سە دە ادەبيەتكە ءبىر بۇيرەگى بۇرىپ تۇر­دى. لاۋازىمدى قىزمەت اتقارعان ازا­مات­تاردىڭ ومىردە جاۋى دا, دوسى دا جەتەر­لىك. بىراق كىمنىڭ دوس, كىمنىڭ قاس ەكەنىن ايىرۋ قيىن. قايراتكەر جوعارى قىزمەتتە جۇرگەندە ءتۇرلى وقيعالاردى باستان كەشتى, وكىنىشتەن بارماق جالاپ, وپىنعان دا بولار. بىراق ومىردە كەزدەسكەن قاراۋلىقتى, ساتقىندىقتى, ەكىجۇز­دى­لىكتى, دويىرلىقتى جەڭۋ ءۇشىن ادامعا قا­جىماس قايرات, تاباندى مىنەز قاجەت. ال ەگەر ول ادام جانى نازىك اقىن بولسا شە؟!

اقىن ءبىر سوزىندە: «مۇڭ كەشپەيتىن ادام جوق. مەن دە مۇڭ كەشتىم. ادام اقىن بولۋ ءۇشىن كوپ وقۋ كەرەك. كوركەم, بەينەلى ءتىلسىز اقىن بولمايدى. حالىقتىڭ ادامى بولعاندىقتان, باسىڭدى شاۋىپ السا دا شىندىقتى ايتۋ قاجەت. ال ول ءۇشىن ۇلكەن جۇرەك كەرەك», دەپ ايتقان ەكەن. وسىنىڭ وزىنەن ونىڭ ادالدىقتى ار تۇتاتىنى بايقالىپ تۇرادى. اقىننىڭ العاشقى «سىر» اتتى جىر جيناعى 1970 جىلى جارىق كورەدى. سول جىلى «جەزكيىك» اتتى پوەزيا كىتابى ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ, جاريالاندى. «دالا», «قىراندار», «گاككۋ», «جەزكيىك», «تاتتىمبەت», «دومبىرا», «قاراقالپاق», «كەنەسارىنىڭ سوڭعى ءسوزى» جانە قانىش ساتباەۆ, ەبىنەي بوكەتوۆ, بايكەن ءاشىموۆ تۋرالى پوەمالار جازدى. شەتەل اقىندارىنىڭ دا كىتاپتارىن انا تىلىمىزدە تامىلجىتىپ سويلەتتى. حالقىمىزدىڭ ارداقتى اقىنى ماعجان جۇماباەۆتى اۋزىنان تاستامايتىن. «ماعجان قازاقتىڭ ماڭدايىنا سىيماي كەتتى, ايتپەسە ونىڭ اقىندىعى پۋشكين نەمەسە لەرمونتوۆتان كەم ەمەس» دەپ ايتىپ وتىراتىن. نۇرعيسا تىلەنديەۆ, اسەت بەيسەۋوۆ, ەسكەندىر حاسانعاليەۆ سەكىلدى تانىمال كومپوزيتورلار اقىن ولەڭدەرىنە ءان جازدى, قازىر جۇرتشىلىق ءسۇيىپ ايتاتىن تۋىندىعا اينالدى. حالقىمىز اقىندى «قازاقتىڭ جەزقاناتتى جەزكيىگى» دەپ قادىر تۇتتى. اقىن­نىڭ قالامگەر ءىنىسى تولەگەن قا­جى­باي: «كاكىمبەكتىڭ كەنشى بولىپ قالىپ­تاسۋى بيىك مانساپقا جەتكىزسە, كاكىمبەكتىڭ اقىن بولىپ قالىپتاسۋى ونى مانساپتان دا جوعارى ازاماتتىق بەلەس­تەرگە جەزكيىكتىڭ تۇياعىنا, اققۋ قۇستىڭ قياعىنا ىلەستىرەر قارقىندى قۋاتپەن تىم شىعانداتىپ, اۋەلەتە كوتە­رىپ اكەتكەن ەدى», دەپ پاراساتتى پىكىرىن ءبىل­دى­رىپتى.

ول كىسى ەشقانداي مەنمەندىگى جوق, ادامي بولمىسى كوركەم, مادەنيەتى بيىك, عاجايىپ ازامات بولاتىن. اعانىڭ وتباسى دا جۇرتقا ۇلگى, ءماريام اپاي ەكەۋى ماسكەۋدە تانىسىپ, شاڭىراق كوتەرگەن. ەكەۋى ۇلىن ۇياعا, قىزىن قياعا قوندىرىپ, ولار­دان نەمەرە ءسۇيىپ, باقىتتى اتا-اجە بولىپ عۇمىر كەشتى. اعامىز جۇرەك سىرىن اقتارىپ, 1954 جىلى جازىلعان «قىزعا حاتتان» باستاپ, ءومىرىنىڭ اقىرعى كەزدەرىندەگى «كۇزگى رومانس» ولەڭىنىڭ ارا­سىندا ءماريام اپامىزعا كوپتەگەن جى­رىن ارنادى. ءبىر ولەڭىندە: «ماحاب­باتقا ريزامىن, تاۋبە دەيمىن, ءومىر ءسۇردىم ءبىر قىزبەن 55 جاس», دەپ اسەرلى تۇيىن­دەپ­­تى. قازىر ءماريام اپامىز اعا­مىز­دىڭ قالدىرعان باي مۇراسىنا قامقور, ەڭبەكتەرىن جاريالاۋعا جان­اشىر بولىپ, بالا­لارىمەن بىرگە باس-كوز بولىپ وتىر. اقىن دۇنيەدەن وزعاننان كەيىن «قازاقتىڭ جەزقاناتتى جەزكيىگى» اتتى ونەگەلى ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى ەستەلىكتەر مەن «جۇرەك سىرى» جانە «سىرىمبەتتە مەكتەبىم» دەگەن ولەڭدەرى مەن ماقالالارى جيناقتالعان كىتاپتارى جارىق كوردى. ول كىسىنىڭ كەيىنگى ۇرپاققا قالدىرعان قازىناسى مول, ءالى دە تالاي شىعارماسى وقىرمانعا جەتەدى دەپ سەنەمىن.

تالانتتى تۇلعا ءبىر ولەڭىندە «قاتار جۇرگەن كۇندەردى سىيلايىقشى, بىرەۋ ەرتە, بىرەۋ كەش ءبىر قۇلايدى» دەپ جازىپ­تى. ارقالى اقىن سەڭگىرلى سەكسەننەن اس­قان­دا دۇنيە سالدى. مىنە, سودان بەرى دوپ­­تاي دومالاپ جەتى جىل ءوتتى. اعامىز­دىڭ توق­سان جىلدىعى دا قىر استىن­دا تۇر. سوعان وراي كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, تارلان اقىن, ءومىرى اڭىزعا اينالعان ابىز كاكىمبەك سا­لى­قوۆ­تىڭ ەسىمىن ەستە ساقتاۋعا رەسپۋب­لي­كا دەڭگەيىندە قاجەتتى ءىس-شارالار ۇيىم­داستىرۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. حال­قى­مىز «عالىمنىڭ حاتى, جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى» دەپ بەكەر ايتپاعان. سول جاق­سىنىڭ ءبىرى كاكىمبەك اعامىز ەدى…

جانىبەك كارىبجانوۆ,

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى