تانىم • 27 ناۋرىز، 2020

«مەتامورفوزادان» باستالعان قۇبىلۋلار

41 رەتكورسەتىلدى

مەتامورفوزا دەگەن ءسوز ەجەلگى گرەك تىلىنەن اۋدارعاندا «الماسۋ»، «وزگەرۋ»، «قۇبىلۋ» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ەجەلگى گرەك، ريم حالىقتارىنىڭ اڭىزدارىندا  مەتامورفوزالار ءجيى كەزدەسەدى. اسىرەسە باتىرلاردىڭ وزەنگە، تاۋعا، وسىمدىككە، جانۋارعا اينالىپ كەتكەنى تۋرالى مەتامورفوزالار كوپ.  ەجەلگى ريمدە ءومىر سۇرگەن وۆيدي اقىن سونداي مەتامورفوزالاردى جينايدى. ولاردىڭ سانى 200-دەن استام. ول وسى قۇبىلۋلاردى بىرىنەن كەيىن ءبىرىن اسا رەتتىلىكپەن بايانداپ شىعادى. ناتيجەسىندە «مەتامورفوزالار» پوەماسى دۇنيەگە كەلەدى. پوەما حاوستىڭ اسپان مەن جەرگە اينالۋىنان باستالادى. بۇل الەمدەگى العاشقى «قۇبىلۋ» بولاتىن.  پوەما يۋلي تسەزاردىڭ ولىمىنەن سوڭ اسپاندا ۇلكەن كومەتانىڭ  پايدا بولۋىمەن اياقتالادى. حالىق تسەزاردىڭ جانى كومەتاعا اينالدى دەپ توپشىلايدى. يۋلي تسەزار ءوۆيديدىڭ دۇنيەگە كەلۋىنەن از-اق بۇرىن ريمدە ولتىرىلگەنىن ەسەپكە الساق، پوەمانىڭ بەرگى داۋىردەگى «قۇبىلۋلاردى» دا قامتىعانىن شامالاۋعا بولادى.

    «مەتامورفوزالار» پوەماسى  ەسكىدەن جاڭاعا قاراي جىلجىپ وتىرادى. قۇبىلۋ نەمەسە الماسۋلار تىم ەجەلگى بولعان سايىن ۇلى ءارى عارىشتىق سيپات الاتىن سىندى. مىسالى الەمدىك سۋ تاسقىنى  نەمەسە الەمدىك ءورت. سۋ تاسقىنى العاشقى ادامداردىڭ كۇناسى ءۇشىن بولعان دەيدى ميف. قۇرلىق تەڭىزگە اينالعان،  تاۋلاردىڭ كۇمبەزىن دە جال-جال تولقىن سوعىپ تۇرعان، ادامدار سال جاساپ سونىڭ ۇستىندە ءومىر سۇرۋگە ءماجبۇر بولادى. بىراق، ولار اشتىقتان قىرىلىپ قالادى. تەك ەكى اۋليە  پارناس تاۋىنىڭ شىڭىندا جان ساقتايدى. ءبىرى – دەۆكاليون، ەكىنشىسى – ونىڭ ايەلى پيررا. سۋ باسىلادى، جەر قۇرعايدى. تاۋدان جازىق دالاعا تۇسكەن ولار كوز جاستارىن كول قىلىپ قۇدايعا جالبارىنادى. سول ساتتە كوكتەن داۋىس ەستىلەدى: «انالارىڭنىڭ سۇيەكتەرىن ارقادان اسىرا لاقتىرىڭدار». ولار بۇنىڭ ماعىناسىن قيىندىقپەن تۇسىنەدى. انا –جەر. ونىڭ سۇيەكتەرى – تاستار ەكەن. ولار تاستاردى ارقادان اسىرا لاقتىرا باستايدى. دەۆكاليوننىڭ ارتىنا تاستالعان تاستاردان ەرلەر، پيررا لاقتىرعان تاستاردان ايەلدەر پايدا بولادى. ءسويتىپ جەر بەتىنە ادامداردىڭ جاڭا قاۋىمى كەلەدى.  سۋ تاسقىنىنا قاتىستى مۇنداي ميفتەر الەمنىڭ تۇگەلگە جۋىق ەلدەرىندە بار دەسەك قاتەلەسپەيتىن شىعارمىز. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ اتاقتىسى – نۇق پايعامبارمەن بايلانىستى اڭىز. ايتسە دە دەۆكاليون مەن پيررا وقيعاسىنىڭ تارتىمدىلىعى – قۇبىلۋدىڭ ورىن الاتىندىعىندا. جانسىز نارسەلەردەن، ياعني، تاستاردان ادامداردىڭ پايدا بولۋى ادام مەن تابيعاتتى ءبولىپ قارامايتىن العاشقى سانانىڭ جەمىسى. سونداي-اق، جانسىز نارسەگە جان ءبىتۋدىڭ تاعى ءبىر مىسالى «مەتامورفوزادا» بىلاي ورنەكتەلەدى.   كريت ارالىنداعى اتاقتى دەدال شەبەر سياقتى، كيپر ارالىندا دا پيگماليون اتتى شەبەر ءومىر ءسۇردى. ولاردىڭ ەكەۋى دە ءمۇسىنشى بولاتىن.  اڭىز دەدالدىڭ مۇسىندەرى اياق باسىپ جۇرەتىن ەدى دەسە، ال پيگماليوندىكى جان ءبىتىپ، ءوزىنىڭ ايەلىنە اينالعان دەگەندى ايتادى. بۇل گالاتەيا ەسىمدى تاستان قاشالعان سۇلۋ قىز بولاتىن. پيگماليون ءوز ونەر تۋىندىسىنا ءوزى عاشىق بولادى. ونىڭ تاس دەنەسىن سيپالاپ، كيىندىرىپ، اشەكەيلەرمەن بەزەندىرىپ ەسى كەتەدى. اقىر سوڭىندا قۇدايعا جالبارىنادى: «تۋرا وسىنداي ايەل بەرە گور!». ماحاببات قۇدايى افروديتا ونى جارىلقايدى. پيگماليون مۇسىننەن جىلىلىق پەن جۇمساقتىقتى سەزەدى، ءسويتىپ ونى ءسۇيىپ قالعاندا گالاتەيا كوزىن اشادى... «پيگماليون باقىتتى ەدى، بىراق ونىڭ ۇرپاقتارى باقىتسىزدىققا ۇشىرايدى»- دەيدى وۆيدي اقىن. 

  «مەتامورفوزادا» اتاقتى زەۆس پەن گەرمەس قاراپايىم جولاۋشىنىڭ بەينەسىندە ادامداردىڭ مەكەنىن ارالايدى. ولاردىڭ ۇيلەرىنە كىرىپ، تۇرمىستارىن كورۋدى نيەت ەتەدى. بىراق دورەكى ءۇي يەلەرى قۇدايلاردى تابالدىرىقتان دا اتتاتپاي قۋىپ شىعا بەرەدى. تەك فيلەمون مەن باۆكيدا ەسىمدى كەمپىر-شال عانا ولاردى قۋانىشپەن قارسى الادى. ەسكى لاشىقتا ءومىر سۇرەتىن ولاردىڭ تۇرمىسى دا جۇتاڭ ەدى. قوناقتار ەسكى كىلەمشەنىڭ ۇستىنە جايعاسادى. الدارىندا ەسكى جوزى تۇردى. داستارحان ورنىنا جالبىز توسەلگەن.  بالشىق ىدىستىڭ ىشىندە جۇمىرتقا، كوكونىستەر مەن كەپكەن جيدەكتەر تۇر. كەمپىر-شال سۋ ارالاسقان شاراپتان قوناقتارىنا ۇسىنادى. مىنە، كەرەمەت، الگى قوناقتار قانشا ىشسە دە شاراپ تۇگەمەي قويادى. ءبىر كەزدە ولار وزدەرىنىڭ الدىندا وتىرعان جانداردىڭ  قۇدايلار ەكەنىن تۇسىنەدى. قورقىنىشپەن جالبارىنادى: «كەشىرىڭىزدەر بىزدەردى. جۇتاڭدىقپەن قارسى العانىمىزدى كەشىرىڭىزدەر». سول ساتتە ولاردىڭ لاشىقتارى سارايعا اينالادى. بالشىق ەدەندەرى ءمارمار ەدەنگە، شاتىرى باعانالارعا اينالىپ، ءۇيدىڭ قابىرعاسى التىنداي جارقىرايدى. قۇدىرەتتى زەۆس «نە قالاساڭدار دا سۇراڭدار» -دەيدى. «سىزدەردىڭ وسى عيباداتحانالارىڭىزدا ابىز بوپ قالعىمىز كەلەدى. قالاي بىرگە ءومىر سۇرگەن بولساق، ءدال سولايشا بىرگە ءولۋدى سۇرايمىز»-دەيدى كەمپىر-شال. ولاردىڭ تىلەكتەرى قابىل بولدى. مەرزىمدەرى جەتكەندە فيلەمون مەن باۆكيدا ءبىر-ءبىرىنىڭ كوز الدارىندا ءبىر تامىردان كوكتەپ شىققان ەكى اعاشقا اينالادى.

   جالپى، ءوۆيديدىڭ وسىناۋ «مەتامورفوزاسى» نەسىمەن قۇندى دەگەن ساۋال تۋىنداۋى مۇمكىن. ءوز كوزقاراسىمىز بويىنشا ەگەر دە وسى وقيعالارعا ياعني، قۇبىلۋلارعا اقىن ءوز تۇسىنىكتەرىن، وي-پىكىرلەرىن قوسقان بولسا سول داۋىردەگى بىلجىراق دۇنيەلەردىڭ ءبىرى بولىپ شىعار ەدى. بۇل تاماشا پوەتيكالىق دۇنيەنىڭ قۇندىلىعى – جاراتىلىستى تۇتاستىقتا قاراستىرۋعا دەگەن ۇمتىلىسىندا بولسا، ەكىنشىدەن، وسى تۇتاستىققا قۇبىلۋدىڭ سانسىز تۇرلەرىن سىيعىزا الۋىندا. جانە اقىن ولارعا ءوز جانىنان ەشقانداي تۇسىنىكتەمە،  كوزقاراسىن قوسپاعان. مىسالى، پيگماليوننىڭ ۇرپاقتارى نەگە باقىتسىز بولدى، فيلەمون مەن باۆكيداعا ابىزدىق نەگە قاجەت دەگەن ساۋالدارعا اقىن جاۋاپ بەرمەيدى. مەيلى جاراتىلىسقا قاتىستى، مەيلى تۇرمىستىق ميفتەردە بولسىن، بەينەلەپ ايتقاندا وۆيدي كوركەم سۋرەت سالعان. سول ۇشىندە ونىڭ  «مەتامورفوزاسى» قانشا عاسىردان بەرى ادامزاتتىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ كەلەدى. «مەتامورفوزا» ەۋروپا حالقىنىڭ دۇنيەگە، جاراتىلىسقا كوزقاراسىن، كوركەمدىك تانىمىن الەمدىك دارەجەدە تانىتا العان ءبۇتىن شىعارما. وۆيدي داۋىرىنەن بەرى قانشاما عاسىر وتسە دە ميفتىك قۇبىلۋشىلىق بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جەلى تارتىپ كەلەدى.

   جالپى قۇبىلۋشىلىقتىڭ مىندەتتى تۇردە سەبەپ-سالدارى بولادى. ميفتىك سانانىڭ العاشقى كەزەڭىندە ادام ءوزى مەن جانۋارلاردىڭ اراسىنا جىك قويماعان دەلىنەدى.  قۇش ءتۇرلى سەبەپكە بايلانىستى بولىپ كەلەدى. ءبىرى – ادام وتە شارشاعاندىقتان ۇيىقتاپ كەتىپ سول بويدا تاسقا، يا بولماسا اڭعا، قۇسقا اينالىپ كەتەدى. ەكىنشى سەبەپ، ادامنىڭ كىنالى بولۋى. مۇنداعى قۇبىلۋشىلىق جازا رەتىندە قابىلدانادى. ماسەلەن، "سىنتاس" "كەلىنشەكتەۋ" اڭىزدارىندا اكەسىنىڭ الدىندا كىنالى بولعاندىقتان قىزدار تاسقا اينالىپ قالادى. كەيىنگى داۋىرلەردە ادامنىڭ كىنالىلىگىنە قوسا  كۇنالىلىك دەگەن تۇسىنىك تە پايدا بولدى. مىسالى سۋىر بولىپ كەتكەن قارىنباي تۋرالى ميفتە ادام قۇداي الدىندا كۇنالى بولعاندىقتان اڭعا اينالدىرىپ جىبەرىلگەن دەپ باياندالادى. قۇبىلۋشىلىقتىڭ ءۇشىنشى سەبەبى – زور قاۋىپتەن قۇتىلۋ جولى. ادامعا عالامات قاتەر تونەدى. سودان قۇتىلۋ ءۇشىن ول نە تاسقا، نە جۇلدىزعا ت.ب. نارسەگە اينالىپ كەتەدى. قازاقتا سونداي ءميفتىڭ ءبىرى قازىعۇرت تاۋىنداعى "قىرىق قىز" دەپ اتالاتىن تاستارعا بايلانىستى: "باياعىدا ءبىر بايدىڭ قىزىنىڭ تويى بولادى. توي بولىپ جاتقاندا قالىندىق قىرىق قىزىمەن، كۇيەۋ سەرىكتەرىمەن سەرۋەندەپ شىعادى. جاۋگەرشىلىك زامان ەكەن. "جاۋ كەلىپ قالدى"-دەگەن داۋىس شىعادى. سوندا قىزدار شۋلاپ: "ە قۇداي! ءبىزدى جاۋ اكەتكەنشە تاس قىلا كور!"،-دەپتى. سودان ءبارى تاسقا اينالىپتى.

   ۋاقىت ىلگەرى وزعان سايىن ادامنىڭ اينالانىڭ سىرىن بىلۋدەن بولەك  ءوز ءمانىن تابۋعا، ءوز ىشىنە ۇڭىلۋگە دەگەن وراسان زور ۇمىتىلىسى بايقالادى. عىلىم مەن تەحنيكانىڭ پروگرەسى ادامدى تابيعاتتان الشاقتاتقانى ءوز الدىنا، قۇدايدان دا   بەزدىرگەنى جاسىرىن ەمەس. مۇنىڭ سوڭى قانشالىقتى قاتىگەزدىكتەرگە ۇلاستى... بۇنىڭ ءبارى نازىك سەزىمدى اقىن-جازۋشىلارعا اسەر ەتەتىنى ايقىن. ميفتىك قۇبىلۋشىلىقتىڭ كوركەم ادەبيەتتە ۇتىمدى پايدالانىلۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى وسىندا جاتىر ما دەپ ويلايمىز.    قازاق جازبا ادەبيەتىندە  وتكەن عاسىرداعى ايتۋلى اقىندار م.جۇماباەۆ پەن س.سەيفۋلليننىڭ كوركەم تۋىندىلارىندا قۇبىلۋشىلىق ورىن الدى.

الەمدىك مودەرنيستىك ادەبيەتتەگى ميفتىك قۇبىلۋشىلىقتىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسىن كورسەتكەن جازۋشىلاردىڭ ءبىرى – ف. كافكا. اسىرەسە ونىڭ «باسقاعا اينالۋ» («پرەۆراششەنيە»). ش. ايتماتوۆ «بوراندى بەكەت» پەن «اق كەمەدە» قۇبىلۋشىلىقتى  فيلوسوفيالىق كونتسەپتسياعا ساي دامىتتى. ال قازاق پروزاسىنداعى بۇل ءتاسىلدىڭ ەڭ ۇزدىك كورىنىسى و. بوكەيدىڭ «اتاۋ-كەرەسى» دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ەرىكتى سوناعا اينالدىرۋ ارقىلى ونىڭ كۇناسىن «جۋىپ-شايدى». كافكا شىعارماسىندا گرەگور زامزانىڭ جاندىككە اينالۋى دەتالدى تۇرعىدا سۋرەتتەلىپ، زامزا-قىرىقاياقتىڭ بولمە كەزىپ ءجۇرۋى وقىرماندا ايانىش سەزىمىن ەمەس، جيىركەنىش سەزىمىن تۋدىرادى.

قورىتا كەلگەندە ايتارىمىز، قۇبىلۋشىلىقتىڭ توركىنى ميفتە جاتقانىمەن، ادام بالاسىنىڭ قۇبىلعىش مىنەز-قۇلقى، سانا-سەزىمى، جالپى بولمىسى ءار داۋىردە ءتۇرلى تاسىلمەن ترانسفورماتسيالانىپ وتىرماق.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۆەتەريناريا ادامزاتتى ەمدەيدى...

ايماقتار • بۇگىن، 15:55

جولدىڭ جاۋى – اۋىر جۇك كولىكتەرى

ايماقتار • بۇگىن، 13:14

ساقتىق شارالارىن ساقتاۋ ماڭىزدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 13:08

تۋريزم دامىسىن دەسەك...

قازاقستان • بۇگىن، 12:55

ءتۋريزمنىڭ تۇرالاعان تۇستارى كوپ

قازاقستان • بۇگىن، 12:46

يتاياقپەن اس ىشكەن ايەل

رۋحانيات • بۇگىن، 10:30

ۇقساس جاڭالىقتار