ادەبيەت • 30 جەلتوقسان، 2019

جىر-كۇيى جانرى جاندانا ما؟

157 رەتكورسەتىلدى

قازاقتا جىر-كۇيى دەگەن جانر – ەجەلدەن بار ءداستۇر. ياعني، اۋەلدە جىرلانىپ، سوسىن كۇيگە بەرگىسىز تولعاۋ رەتىندە ەل اراسىنا كەڭ تاراعان. جىر-كۇيى – جىراۋلار مەن جىرشىلار، تەرمەشىلەر قولداناتىن ماقام، اۋەن. ءار ءداۋىردىڭ، ءار ءوڭىردىڭ بۇگىندە جىر، تولعاۋ، تەرمە، داستان، قيسسا ايتاتىن وزىنە لايىق ماقام-سازى، اۋەنى ساقتالعان.

تىڭداۋشىعا ەرەكشە اسەر ەتەتىن بۇل جانر كومپوزيتسيالىق قۇرىلىسى جاعىنان ءبىر-ءبىرىن قايتالاماي، تۇرلەنىپ ورىندالادى. ونىڭ باس­تى ەرەكشەلىگى – ءداستۇرلى 7-8 بۋىندى جىر جولدارىنىڭ اسپاپتىق مۋزىكا تىلىنە ءتۇسىرىلىپ، كۇي سارىنىمەن ورىندالۋىندا. بەلگىلى عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەك اعامىزدىڭ يدەياسىمەن كەزىندە اقتامبەردى جىراۋدىڭ «كۇلدىر-كۇلدىر كىسىنەتىپ...» تولعاۋى  سۇگىردىڭ «ىڭعايتوكپە» كۇيىنىڭ اۋەنىنە سالىنىپ، العاش جانىبەك كارمەنوۆ ورىنداۋىندا حالىققا جەتكەنى ءمالىم. كەيىن ۇستاز ونەگەسىن شاكىرتى بەكبولات تىلەۋحان جالعاستىرىپ، زاماناۋي تىلمەن ايتقاندا، حيت انگە اينالدىردى.

ال ءانشى ورىندايتىن، قارعا بويلى قازتۋعاننىڭ: «الاڭ دا الاڭ، الاڭ جۇرت»، دەپ مۇڭمەن ورىلەتىن جىرى قازانعاپتىڭ «كوكىل» كۇيىنىڭ سازىمەن اسقاقتادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، جىر-كۇيى (كۇي-جىرى) – جانرلىق سينكرەتيزم، فولكلورلىق سينتەزدىڭ ناتيجەسى ەكەنى سەزىلەدى. ياعني، ءبىر جاعى – جىر، ەكىنشى جاعى – كۇيدىڭ جۇگىن كوتەرەتىن ونەر. عالىم-ماماندار جىر-كۇيى قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرىنە ءتان بولىپ كەلەدى، ال قاراتاۋ شەرتپەلەرى شاعىن جىر-تولعاۋلاردان تۋعان دەپ توپشىلايدى. سونداي-اق «جىر-كۇيى جەكە جانر رەتىندە دومبىرادا، قوبىزدا ورىندالىپ جۇرگەنىن، ماڭعىستاۋ، جامبىل وبلىس­تارىنا قوسا قاراقالپاقستان، تاجىكستان، وزبەكستان، تۇرىكمەنستان قازاقتارى اراسىندا قالنياز، سۇگىر، قوجاي، مۇرىن، قاراباي، اقتان، تەڭەلدىك، دۇيسەنباي، ءشادىمان، ايتقۇل جىراۋلاردىڭ جىر-كۇيلەرى ساقتالعانىن،  قوبىلاش جىرشى تولعاۋ، تەرمە، ەرلىك داستاندارىن وزىنەن بۇرىنعى جىراۋلاردىڭ 10-12 ءتۇرلى جىر-سازىمەن، قاراقالپاقستاندا تۇراتىن ۇزاق مىڭباەۆ 20 شاقتى جىر-كۇيىن، ماڭعىستاۋلىق كۇيشى سەرجان شاكىراتوۆ وننان اسا جىر-كۇيىن ورىندايتىنىن» العا تارتادى.

بەلگىلى فولكلورتانۋشى عالىم قابيبول­لا سىديىقوۆ «ماڭعىستاۋ جىرشىلارىنىڭ ساز-سارىندارى» ەڭبەگىندە ماڭعىستاۋدىڭ سارىن­دارىنا توقتالا كەلىپ، ماڭعىستاۋ مەن ورتالىق ازيا قازاقتارى اراسىندا اقتان سازى، مۇسانىڭ سازى، مۇرىن جىراۋدىڭ سارىنى، دۇيسەنباي اۋەنى، سۇگىر سازى سياقتى كەڭ تاراعان ءبىراز ساز-اۋەندەر ساقتالعانىن جازىپتى. ءار جىراۋ-جىرشىنىڭ وزىندىك ساز-اۋەندەرى، جىر-اۋەنى، جىر-سازى، جىر-ماقامى، جىر-كۇيى بار دەپ عىلىمي تۇجىرىم جاساعان ەكەن. ال سەرجان شاكىراتوۆ ادايدىڭ 20-عا جۋىق سازى بەلگىلى بولىپ وتىر. ولار – قوڭىر (2 نۇسقاسى)، تايپالما، قومپىلداق، تومپەك، جەلپىمە، لەكىمە، قىزدىرما، تول­قىما، ىرعاما، مۇڭلىق، سىلقىم، تىنىس، سار­ناما، شەرلى، جايما، جىر-كۇيى، مايپاز، يىرمە دەپ جازدى. مۇنان بولەك تۇمەن سازى، قالنيازدىڭ جىر-كۇيى، نۇرىمنىڭ جىر-كۇيى، ۇزاقبايدىڭ جىر-سازى نوتاعا ءتۇسىرىلىپ، ادايدىڭ ىرعاماسى اتتى توپتاماعا ەنگەن كورىنەدى.

ايتايىن دەگەنىمىز، قازاقتىڭ تەلەگەي-تەڭىز تەرمە-جىرلارىنىڭ، وسىنشاما قىرۋار مول حالىقتىق قازىنانىڭ رۋحاني بايلىق رەتىندە باعالانىپ، كەڭىنەن ناسيحاتتالماي وتىرعانى قىنجىلتادى. بۇلاردى ءىنجۋ-مارجان كۇيلەردىڭ اۋەنىمەن ارلەپ، سازىمەن سايراتساق، كىم قولىمىزدان قاعىپ وتىر؟ ءمان بەرسەك، سيرەك كەزدەسەتىن ءداستۇرلى ونەر جانرىنىڭ تۇبىنە تولىق جارىق تۇسپەي، زەرتتەلمەي، ءالى قاراڭعى كۇيىندە جاتقان تۇستارى كوپكە ۇقسايدى.

مىسالى، ۇلى مۋزىكالىق شىعارمالاردى جاڭعىرتۋ، بويىنا قان جۇگىرتۋ – الەمدىك تاجىريبەدە كەڭ سيپات العان ءۇردىس.  بەلارۋس­تىڭ «پەسنيارى» ءانسامبلى جاقىندا «پولو­نەزدىڭ» ۆوكالدىق نۇسقاسىن ۇسىندى. مۋزى­كالىق اسپاپقا جازىلعان شىعارماعا ءماتىن جازىپ، تاراتتى. بۇل ءاندى الەۋمەتتىك جەلىدەگى تىڭداۋشىلاردىڭ سانى ميلليوننان اسىپ جىعىلىپتى. ماسەلە «پولونەزدىڭ» جان تەبىرەنتەرلىك كەرەمەت تۋىندى بولىپ سانالاتىنىندا ەمەس، بەلارۋستاردىڭ ونى تۇر­لەنتىپ، ەكىنشى تىنىسىن اشا الۋىندا بولىپ وتىر. پولياكشا «پولونەز» دەگەن ءسوز ءبىزدىڭ «تۋعان جەرگە دەگەن اڭسار-ساعىنىش» دەگەن ۇعىمعا جاقىن ەكەن. پولياك كومپوزيتورى گراف م.وگينسكي ت.كوستيۋشكو باسقارعان كوتەرىلىسكە قاتىسقانى، پاتشالىق رەسەي وكىمەتى بۇل قوزعالىستى اياۋسىز باسقانى تاريحتان ءمالىم. قورلىققا شىداماعان كومپوزيتور م.وگينسكي يتالياعا كوشىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. تۋعان جەرىمەن قوش ايتىسار تۇستا بۇكىل حالىقتىڭ رۋحانياتىنا ورتاق مۇرا – «وگينسكيدىڭ پولونەزى»، ياعني «تۋعان ەلىمەن قوشتاسۋ» پولونەزى دۇنيەگە كەلەدى. «قايران، ەدىل» مەن «پولونەزدىڭ» جانايقايى، مۇڭى نەتكەن ۇقساس ەدى! ەكەۋى دە – ەركىندىك، ازاتتىق اڭساعان ەكى حالىقتىڭ مۇڭ-شەرىن شەرتكەن مۋزىكالىق ءىرى تۋىندى. مۇنداي بايتاق بايلىققا ونەردىڭ قاي جانرىندا جان بىتىرسەك تە ارتىقتىق ەتپەيدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قىلمىستىق ءىس قوزعالدى

ايماقتار • كەشە

باستى اقپارات (21.02.2020)

ۆيدەو • 21 اقپان، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار