ادەبيەت • 11 قاراشا، 2019

مىرقىمباي

624 رەت كورسەتىلدى

وسىنداي اتپەن جازىلعان بۇل ماقالانىڭ اۆتورى – ەسحان ەسەتوۆ 1945 جىلى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ (قازىرگى «Egemen Qazaqstan») قوستاناي وبلىسى بويىنشا مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ قىزمەت ىستەگەن. ال 1945-1959 جىلدارى ارالىعىندا اتالمىش گازەتتىڭ الماتى وبلىسى بويىنشا ءتىلشىسى، كەيىننەن وسى گازەت رەداكتسياسى اپپاراتىندا ەڭبەك ەتەدى.

سونداي-اق اعا-اپالار، ەسكە تۇسىرىڭىزدەرشى، «ال كانەكي جولداستار، شىق بىرەۋىڭ توي باس­تار» دەپ جەڭىل دە ويناقى اۋەنمەن باستالاتىن «تويباستار» ءانىن ۇمىتا قويماعان شىعارسىزدار. ەسحان اعامىز ءوز زامانىندا، قازىرگى تىلمەن ايتقاندا حيت بولعان وسى ءاننىڭ يەسى، بەلگىلى سازگەر. 1958 جىلى الماتىنىڭ مەملەكەتتىك كوركەم ادەبيەت باسپاسىنان ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ ادەبي رەداكتورلىعىمەن «اندەر جيناعى» جارىق كورگەن.

قازاقتا بەيىمبەت ءمايليندى، ونىڭ اتاقتى كەيىپكەرى مىرقىمبايدى بىلمەيتىن كىسى كەمدە-كەم. مىرقىمباي ادەبيەتىمىزدەگى تيپتىك بەينە عانا ەمەس، قازاققا ءسىڭىستى زامانداس سيپاتىن اڭعارتار تۇلعا، ماتەلگە، ءتىپتى قاناتتى سوزگە اينالعان ەسىم.

ەندەشە، مىرقىمباي ومىردە شىن بولعان ادام با؟ بولسا ول كىم ەدى؟ مىنە، وسىنداي ساۋال­دار­عا ءبىزدىڭ قولىمىزداعى مىنا «مىرقىمباي» دەپ اتالاتىن ماتەريال ءبىرشاما جاۋاپ بەرەتىن سىڭايلى.

ماتەريال 2013 جىلى ە.ەسەتوۆتىڭ تۋىندىلارىن جيناپ-تەرىپ، اعايىن-تۋىستارى قوستاناي قالاسىنان شىعارعان «ەستەلىكتەر» جيناعىنا ەنگەن. اڭگىمە وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارى جازىلعان. ءبىز سىزدەردىڭ نازارلارىڭىزعا اۆتوردىڭ وزىندىك قولتاڭباسىن ساقتاي وتىرىپ، ىقشامدالعان نۇسقاسىن ۇسىندىق.

 

جانۇزاق ايازبەكوۆ،

ادەبيەتتانۋشى، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى

 

...اقىن ۇلكەن ويدا وتىر. كەشەدەن بەرى ويلاندىرعان ۇلكەن تاقىرىپتىڭ ەكى شۋماعى جاڭا عانا قاعازعا ءتۇستى... ەندى وسى­مەن ءتامامداسا دا بولماس پا ەدى؟ جوق، ءالى بىرەر شۋماعى جەتپەي تۇرعان سياقتى. وسى وي قايدان كەلدى، وسى تاقىرىپ قايدان شىق­تى؟ مىنە، مىنە جاڭا ەسىنە ءتۇستى. بۇعان تۇرتكى بولعان مىرقىمباي حاتى. اقىن قالتاسىن قارادى، تارتپاسىن اشتى. تا­بىلمادى، كورىنبەدى. قايدا قويىپ ەدى سول حاتتى؟ ە... ە، تابىلدى. شكافقا سالعان ەكەن.

اۋەلى حاتتىڭ سىرتىنداعى كونۆەرتىن الدى. ونى ءبىر ءتۇسىپ كەتسە بىت-شىتى شىعاتىن شىنىداي قاستەرلەپ، الدىندا تۇرعان كىتاپتىڭ ۇستىنە ەپتەپ قانا قوي­دى. ودان سوڭ ءتورت بۇكتەلگەن حاتتىڭ قىرىن سىندىرماي عانا اشىپ، جازىلعان پاراق­تىڭ بەتىنە كوز جۇگىرتتى.

– وي، بارەكەلدى! پاي، پاي، مىرقىم­بايىم-اي! – دەدى حاتتى تاعى ءبىر وقىپ شىق­قاننان كەيىن اشەيىندە كۇلە قويماي­تىن اقىن ءوز وزىنەن مىرس-مىرس ەتىپ. بويتام­داي بەر قارا توماردى، بوربايلاي بەر كوك شولاقتى... حە، حە، حە.

« ۇلى كۇنى». بەيىمبەتكە وسى ولەڭدى جازۋ ءۇشىن وي تۋدىرىپ، قالام ۇستاتقان وسى حات. مىرقىمباي حاتى. ول وسى بەيىمبەتتىڭ ءوز مىرقىمبايى. سوناۋ بالا جاس­تان بىرگە ءوسىپ، بىتە قايناسقان مىرقىمبايى. سودان بەرى مىرقىمباي مەن بەيىمبەتتىڭ اراسى ەشۋاقىتتا اجى­راعان ەمەس. ەكەۋى جان الىسپاس دوس، جاناشىر اعايىن. وزدەرى بىرگە وسكەن شانقان اۋى­لىنان كەتكەلى دە بەيىمبەت مىر­قىمبايىنان ءالى ءبىر قول ۇزگەن ەمەس. بەيىمبەت قوستانايدا تۇردى. مىر­قىمبايمەن قاتىناسى وندا دا ۇزىلگەن جوق. بەيىمبەت ورىنبوردا قىزمەت ىستەدى. مىرقىمبايىن وندا دا تاستاعان جوق. بەيىمبەت قىزىلورداعا كەلدى. مىرقىمباي تاعى دا ىلەسىپ ءجۇر.

بەيىمبەت دەمالىسقا شىقتى دەسە، سالىپ ۇرىپ باراتىنى دا سول مىرقىمباي، بەيىمبەت كومانديروۆكاعا شىقتى دەسە، بۇرا جۇرسە دە سوعا كەتەتىنى سول مىر­قىم­باي. ال بۇلاي جۇزبە-ءجۇز كورىسۋگە مۇرشا كەلمەي قالعاندا بىرىنە-ءبىرى حات جازىپ، حات الىسپاي ومىرگە تۇرعانى جوق، مىنا حات تا كەشە سول مىرقىمبايدان كەلدى. بۇل حاتتىڭ مىرقىمبايدان كەلەتىن سەبەبى وعان اۋەلى بەيىمبەت حات جازدى.

«مىرقىمباي!» دەپ باستاعان حاتىن بەيىمبەت:

– ۋا، مىرقىمباي بارمىسىڭ؟

ونجىلدىق تويمەن بار ما ءىسىڭ؟

ۇلى تويدى قارسى ال!

بۇل حاتتى بەيىمبەت سوناۋ جازدىكۇنى جازعان ەدى. جان دەگەندە جاقىنىم، جان اياسپاس سىرلاسىم، قۋانىش، قايعىسى بىردەي ورتاق قۇربىم، جالعىز جاناشىرىم – مىرقىمباي الدا تۇرعان ۇلى دۇبىردەن حابارسىز قالماسىنشى دەپ جازعان-دى. مىرقىمباي حاتتى العان ەكەن. حات جازىپتى، بىلاي دەيدى وندا:

«بەيىمبەت-اۋ، بەيىمبەت،

حات جازىپسىڭ كوپتەن-كوپ.

ءۇش قايتارا وقىدىم،

نيەتىنە راحمەت!

بىزگە نە اقىل ايتاسىڭ،

تاعى حات جاز، حابار ەت!»

مىنە، ەندى كۇز، ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى دە تاياپ قالدى. ول – 7 نويابر. بۇكىل ادامزات تاريحىندا ءبىرىنشى رەت سوۆەت ۇكىمەتى دەپ اتالاتىن كەدەيلەر مەن جالشىنىڭ، ەزىلگەندەر مەن جۇمىسشىنىڭ ۇكىمەتى قۇرىلعان كۇن. سوعان مىنە ون جىل. وسى ون جىلدىقتى ويداعىداي قارسى الايىق دەپ جازعان حاتىنا الىپ وتىرعان جاۋابى مىناۋ. ىىىانقان اۋىلى سەرىكتىك قۇرىپتى. باسقارماسى – مىرقىمباي. اقىن جازدىگۇنى سول ءوز اۋىلىنا دەمالىسقا بارعان. سوندا مىرقىمبايعا ءبۇيتىپ بۇيدە-شۇي­دە بولىپ بەت-بەتىڭمەن توز-توز بولىپ جۇر­گەنشە ءبارىڭ بىرگە باس قوسىپ، سەرىكتىك قۇر­ساڭدار قايتەدى دەگەن. سوندا بەرگەن ءسوزى بار ەدى. بولايىق دەگەن. اقىرى بولىپتى. سەرىكتىكتىڭ اتىن – «جالشى» دەپ قويىپ­تى. مۇنى دا ەسكە سالا كەتكەن وسى بەيىم­بەتتىڭ ءوزى ەدى. ءمۇلت ەتكىزبەپتى مىرقىم­باي. پاي، پاي، مىرقىمباي-اي!

ونىڭ حاتىن حابارسىز قالدىرۋعا بولمايدى. مىرقىمباي حاتىن تاعى ءبىر وقىپ شى­عىپ جۇرەگىنە جاڭا مەدەت العان ول ما­ناعى ءوز ولەڭىنە قايتا ءۇڭىلدى. قالامىن قولىنا الىپ، ءارى قاراي سوزا جونەلدى.

ولەڭ اياقتالدى. اياعىنا ەڭ سوڭعى تىنىس بەلگىسى قويىلدى. استىنا بەيىمبەت مايلى­ ۇلى دەپ جازىلدى. حات كونۆەرتكە سالىندى.

كوڭىلى جاڭا ورنىققانداي بولعان بەيىمبەت ەندى عانا ورنىنان تۇرىپ، تەرە­زەنىڭ جەلدەمەسىن ايقارا اشىپ جىبەردى دە، كوكىرەگىن كەرە ءبىر دەم الدى. كۇزدى كۇنگى سامارقاۋ ءتۇننىڭ سىناپتاي تازا سالقىن اۋاسى مانادان بەرى ۇلكەن وي ۇستىندە شۇقشيا وتىرىپ قالعان اقىن دەنە­سىن قايتا سەرگىتىپ، تۇلا بويىنا قايتا جان بىتىرگەندەي. مىرقىمبايعا ارنالعان « ۇلى كۇنى» تولعاۋى از وتىرسا دا اقىندى القىندىرىپ تاستاعان ەدى. التىن كۇزدىڭ اينەك جەلدەمەسىنەن جەلپىگەن مىنا ءبىر جۇپار ءيىستى تازا اۋا اقىن ويىن تاعى سول شاڭقان دالاسىنا جەتەلەي جونەلدى.

شانقان. شانقان دەسە، ىشتەگى شەر شيىر­شىق اتادى. شانقان دەسە، سوناۋ شويىن­قى زاماننان بەرى قاراي بىتەۋ جارا بولىپ قاتقان كور شيقاننىڭ اۋزى بۋ­لىعادى. شانقان دەسە، شەرمەندە بولىپ وتكەن سوناۋ زامان تاقسىرەتتەرى قۇرىستايدى. شانقان دەسە، شۇبىرعان ەل، شوڭقايعان جۇرت، شادىر مىرزا، شالقىعان باي، شادىرالاعان بەل – ءبارى ەسكە تۇسەدى. شانقان دەسە، مىرقىمباي تۇرادى كوز الدىندا.

ءيا، ول كەزدە بەيىمبەت تە بالا. ءوز اكەسى مەن اناسىنان جاستاي جەتىم قالعان بەيىم­بەت ۇلى اناسى بويداس اجەسىنىڭ قولىندا ءوستى. شانقان اۋىلىنداعى قىرىق ءۇي. قارتانىڭ ىشىندە و كەزدە ءبىر-اق باي بار. ول انا شوڭمۇرىن شاڭىراعى. قىرىق ءۇي قار­تانىڭ ىشىندەگى قالعانىنىڭ ءبارى كىلەڭ قارا توبىر، قارا قاسقا كەدەي. دەگەنمەن بۇلار دا ءۇي ەسەبىندە. كەدەي بولعانمەن قارامى تۇگەل. ولاردا وتباسى مەن وشاق يەسى ءوز ورنىندا. ال سوندا مىرقىمباي مەن بەيىمبەت شە؟ اكەسى مەن اناسىنىڭ ءجۇزىن دە كورمەستەن ۇلى اكەسىنىڭ باۋىرىندا ءوسىپ كەلە جاتقان بەيىمبەت پەن «بەلدەن بوق» اتانعان مىنا مىرقىمباي دا ءۇي بولىپ پا؟ جوق.

بەيىمبەت ءبىر جەتىم بولسا، مىرقىمباي توپ جەتىم بولدى. ءومىر بويى ىشسە تاماققا، كيسە كيىمگە جارىماعان مىرقىمبايدىكى «بەلدەن بوق» اتاندى. ءبىر ۇيدە 11 بالا بولدى. سونىڭ ەڭ ۇلكەنى مىرقىمباي وسى بەيىمبەتتەن جارتى مۇشەلدەي ۇلكەن. ودان كەيىنگى ون بالا ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى كەلگەن كىلەڭ شي بورباي، سىرە قارىندار ەدى. مۇنىڭ دا ءوز اكەسى جاسىندا ءولىپ، جامااعايىنمەن وتاسقان جارىم كوڭىل، جابى قۇرت اناسى كۇن ۇزىن بايدىڭ جۇمىسىندا بولاتىن دا، وتباسىن ويران قىلىپ وتىراتىن ءوز ۇيىندەگى ون ءبىر بالانىڭ تاربيەسىن ۇلگەرتە المايتىن. دارەتتەرىنەن اياق الىپ جۇرەر جەر بولمايتىن. سودان اۋىل ۇيدەگى اتقويعىش، ءسوزۋار قاتىندار مىرقىمبايدىكىن «بەلدەن بوق» دەپ تە اتاندىرعان.

مىرقىمباي مەن بەيىمبەتتىڭ قىستاعى شىم كەپەلەرى مەن جازداعى جاپالارى دا قاتار وتىرادى. «تەڭ تەڭىمەن، تەزەك قابىمەن»، «كەدەيدىڭ دە كەدەيى» بولعان وسى ەكى ءۇي ءومىر بويى قاتپارلاس، جاپسارلاس كەلە جاتتى. بەيىمبەتتىڭ ءوزىن ەپتەپ تە بولسا ادام قاتارىنا جەتكىزگەن ءوزىنىڭ نەمەرە اعاسى باقبەرگەن عانا. مالايلىقتىڭ نالەت قامىتىن باقبەرگەن ءوز موينىنا الدى دا بەيىمبەتكە مەكتەپ ەسىگىن اشتى. ونىڭ سوناۋ ترويتسكىدەگى مەدرەسى مەن ۋفاداعى عاليادا وقۋىنا دەيىن جاعداي جاسادى. ول ءوز بالاسى مۇحامەدجاردى وقىتقان جوق، بەيىمبەتتى وقىتتى، بەيىمبەتتى جەتكىزدى. بەرتىن كەلىپ ءوزىنىڭ كۇشى تايا باستاعاندا جاڭا ەر جەتىپ كەلە جاتقان ءوز بالاسى مۇحامەدجاردى دا وسى بەيىمبەتتى جولدا قالدىرماۋ ءۇشىن جالشىلىققا سالدى.

بەيىمبەت بۇل كۇيگە، بۇل دارەجەگە وسى­لاي جەتتى. ال مىرقىمباي بولسا، ول مۇن­داي وقۋ، مەكتەپ، مادەنيەت، تاربيە كورۋ تۇگىل، مىنا تۇرعان قوستانايدىڭ ءوزىن بەيىمبەت سوندا قىزمەتكە بارعاندا ءبىر-اق كوردى. وقۋ تاۋىسىپ كەلگەن بەيىمبەت اۋەل­دە ءوز اۋىلىندا مۇعالىم بولدى. سوندا كۇن­دىز شاكىرتتەرىمەن مەكتەپ ساباعىن وت­كىزە­تىن بەيىمبەت كەشكىلىك اۋىلدىڭ ەرەسەك جاستارىنىڭ باسىن قوسىپ الىپپە ۇيرەتەتىن. توتە وقۋ بويىنشا قازاق ەملە­سى­نىڭ سول كەزدە جاڭادان جاسالعان 24 ءار­پىن وسى مىرقىمباي بىرەر جىلدا زورعا تا­نىعان. جەتىمدىكتىڭ، جوقشىلىقتىڭ تاق­سىرەتىن ءوز باسىنان ءبىر كەشىپ، ءارى «بەل­دەن بوق» اتانعان وسى مىرقىمباي ءۇيى­نىڭ سىلەسىنەن تاعى كورگەن بەيىمبەت ول كۇندەردى ەش ۋاقىتتا دا ەسىنەن شىعار­ماي­دى. سول شەرمەندەنىڭ كەسىرىنەن كەنجە قالعان مىرقىمبايدى ءالى دە قاتارعا قوسىپ، جوعارعى ادامگەرشىلىك مۇراسىنا جەتكىزگىسى كەلەدى. تار زامان تاقسىرەتىنەن قايىرلاپ قالعان مىرقىمباي كوشىن ىلگەرى سۇيرەمەكشى بولادى.

مىنا جاڭا قۇرىلعان «جالشى» سەرىك­تىگى سول ارمان ەلەسىنىڭ العاشقى ەلەسى ءتارىزدى. «كەلىپ كەت، كورىپ، اقىلىڭدى ايتىپ كەت» دەيدى مىرقىمباي. «جوق، بارۋىم كەرەك، ءوز كوزىممەن كورۋىم كەرەك» دەپ تۇيگەن اقىن ويى كەنەت ەسىك سىرتىنان تىقىلداتقان دىبىسقا ءبولىنىپ كەتتى. ول وزگە ساربازدارداي سىزدانىپ ء«جا، ءجا» دەپ جاتقان جوق، ءوزى ورنىنان تۇرىپ بارىپ ەسىك اشتى. مەڭەتاي ەكەن. قول الىسىپ امانداسقاننان كەيىن شەشىنىپ بارىپ ورىندىققا وتىرعان مەڭەتاي ەرتەڭ جۇرگەلى تۇرعانىن، قازىر وزىنە كىرىپ ادەيى قوشتاسا كەتكەلى كەلگەنىن ايتتى.

مەڭەتاي جاقسىلىقوۆ. بۇل وسى بەيىم­بەتتىڭ قوستانايدا قالعان ءىزباسارى. بۇرىن بەيىمبەتتىڭ ءوزى ىستەپ كەتكەن سونداعى وكرۋگ­تىك گازەتتىڭ قازىرگى رەداكتورى. مۇندا قىز­مەت بابىمەن كەلگەن مەڭەتاي كەشە كەلىپ ماناعى مىرقىمباي حاتىن دا ءوز قو­لىنان اكەپ تاپسىرىپ كەتكەن. سوندا سول حاتتى بەرىپ جاتىپ، «مىرەكەڭە جاۋابىن دا ءوزىم الا كەتەمىن عوي» دەپ بەيىمبەتكە ناز نىشانىن بىلدىرگەن.

مەڭەتاي دا كالامگەر جىگىت. ونىڭ بەت الپەتى، ۇزىن-تۇرالاۋ تالدىرماش بويى، قايىرعان شاشى، سەلكەم عانا بىلىنەتىن شەشەك داتى دا وسى بەيىمبەت تارىزدەس. بىراق مىنەزى وزگەشەلەۋ. بەيىمبەتتەي تۇيىق ەمەس، سەرپىلە سويلەپ، اڭقىلداپ وتىراتىن اپايتوستەۋ، اق كوڭىل جىگىت. بەيىمبەتتىڭ وزىمەن ۇزەڭگىلەس كەلە جاتقان كوپتەنگى تانىس، ارالاس-كۇرالاس، ەلدەس ادام.

ءبىر-بىرىمەن جەتە تانىس ادامدار ءا دەگەنشە-اق كىزۋ اڭگىمەگە كىرىسىپ كەتتى. ەل جايى، ونداعى كۇربى-قۇرداس، جات-جۇراعات، جولداس-جورالار جايى اڭگىمە بولدى. گازەت تاقىرىبى، مادەنيەت ماسەلەلەرى قوزعالدى. اۋىل كەيپى، قالا كوركى ءسوز بولدى. ءسويتىپ وتىرىپ كەزەك مىرقىمبايعا تاعى ورالدى. ءسوزدى مەڭەتاي باستادى:

– ءيا، بي-اعا، – دەدى مەڭەتاي، – مىرەكەڭ نە جازىپتى؟ كوڭىلىڭىزدەن شىققان بولار. مەن وسىندا جۇرەر الدىندا سوندا بولىپ قايتتىم. مىرەكەڭ قۋتىڭداپ كەتىپتى. كوڭىلى دە تىم شات كورىندى.

– سولاي-اۋ دەيمىن، – دەدى بەيىمبەت مەڭەتايعا ىرزالىق نىشانىن بىلدىرگەندەي جىميا قاراپ. – كوڭىلىم ءبىر تاسىپ قالدى. جازعانى اجەپتاۋىر ەكەن. وقىپ پا ەڭ ءوزىڭ؟

– جو... بي-اعا، – دەدى مەڭەتاي. – جۋىر­دا قىزىلورداعا باراتىنىمدى، وندا سىزگە سوعاتىنىمدى ايتقانىمدا سىزگە الا بار دەپ جازىپ بەرگەنى عوي. ءوزى كونۆەرتتەپ بەر­گەن. كۇداي ساقتاسىن، بىرەۋدىڭ حاتىن اشىپ...

بەيىمبەت ءار جاعىن قازبالاعان جوق. ىشىنەن ءبىر مىرس ەتتى دە الدىندا جاتقان حاتتى مەڭەتايدىڭ الدىنا تاستادى.

– وقىپ شىعا عوي وندا،

– جاقسى، ءوزى اقىن ەكەن عوي مىرەكەڭ، – دەدى مەڭەتاي مىرقىمباي حاتىن وقىپ شىققاننان كەيىن بەيىمبەتكە تاعى دا ءسوز تاستاي سويلەپ. – جاۋابى دا ءازىر شىعار.

– ءازىر، – دەدى بەيىمبەت. – ەكىنشى حاتتى الدىنا قويدى. مەڭەتاي ونى دا تەز وقىپ شىقتى.

– ءتىپتى جاقسى، تاماشا ەكەن، – دەدى مەڭەتاي. – الا كەتەمىن عوي.

– ءيا. سويتسەڭ ءسويت.

– وسى حاتىڭىزدى گازەت ارقىلى جەتكىزسەم قايتەدى، بي-اعا؟ – دەپ مەڭەتاي بەيىمبەتكە ءبىرتۇرلى قيىلا قارادى.

– قولىڭا العان سوڭ قالاي جەتكىزسەڭ دە ءوزىڭ بىلەسىڭ دە، – دەدى بەيىمبەت مەڭەتايعا ازىلدەي سويلەپ. – مەندە نە تۇر. ءبارىبىر مەن بەرمەگەنمەن سەندەر تاپپايسىندار ما؟ سەندەر مىرقىمباي ەكەۋمىزدىڭ «كورىمىزدەگىنى دە» قازىپ الارسىڭدار.

مەڭەتايدىڭ قارق-قارق ەتىپ كۇلگەن داۋى­سى قاتتى شىعىپ كەتتى. كۇلمەي قاي­تەدى. مۇنىڭ ىشىندەگى سىرىن بەيىمبەت ايت­قىزباي-اق ءبىلىپ وتىر. راس، بۇعان سالسا مىرقىمباي مەن بەيىمبەتتىڭ «كورىن­دە­گىسىن» قازىپ الۋعا دا بار. مىرقىمبايدى بۇتكىل قوستاناي وكرۋگىنىڭ ەڭكەيگەن كارىسى مەن ەڭبەكتەگەن بالاسىنا دەيىن ءبىلىپ بولدى. سول جۇرت قازىر مىرقىمباي كىم، بەيىم­بەت كىم، ەكەۋىن اجىراتۋدان قالدى. مىر­قىمباي قايتتى، مىرقىمباي نە بولدى ەكەن؟ بۇكىل جۇرتتىڭ اڭدىعان، باققانى وسى. «اۋىل» گازەتىن الدىرۋشىلار گازەت بەتىن اشقاندا-اق ەڭ الدىمەن وسىنى ىزدەيدى. بەيىمبەت مايلى ۇلى قول قويعان بىردەڭە جازىلسا-اق وقۋشى جۇرتتىڭ كۇتەتىنى وسى مىرقىمباي.

مىرقىمباي جىر ما، سىر ما؟ مىرقىم­باي ادام با، الدە ارۋاق پا؟ مۇنىڭ ءدال انىعىن بىلە كوياتىندار شامالى عانا. ءبىر قىزىعى، سوناۋ جيىرماسىنشى جىلدىڭ باسىندا شىققان وسى «اۋىل» گازەتىندە «مىرقىمباي» دەگەن ءبىر ولەڭ پايدا بولدى دا، سول ولەڭ وسى كەزگە دەيىن ءۇزىلۋدى قويدى. «مىرقىمباي ءويتتى، مىرقىمباي ءبۇيتتى»، «مىرقىمباي جەر الدى»، «مىرقىمباي ءبولىستى»، «مىرقىمباي مىنگەن كوك شولاق» نە كەرەك، ايتەۋىر، ءبىر بىتپەس حيكايا بىرىنەن سوڭ ءبىرى تۋادى دا جاتادى. سونىڭ ءبارىن جازىپ، جەتكىزىپ تۇراتىن وسى بەيىمبەت مايلى ۇلى. مىرقىمباي قاشان، قايدا جۇرسە دە وعان تالاقتاي جابىسىپ جانىنان قالمايتىن بىرەۋ بار. ول – بەيىمبەت. سوندىقتان وقۋشى جۇرت قازىر دە سول مىرقىمباي وسى بەيىمبەتتىڭ تاپ ءوزى شىعار، ايتپەسە، نەعىپ سونىڭ جانىنان ەكى ەلى قالماي، ونىڭ نە ىستەپ، نە قويعانىنىڭ ءبىرىن قالدىرماي تىركەپ جازىپ وتىراتىن ادام دەپ ويلايتىن بولعان.

 مەڭەتايدىڭ جاڭا قارق-قارق ەتىپ قاتتى ك ۇلىپ جىبەرگەنى دە وسىدان. قازىر بۇل ءوزى قول قويىپ شىعارىپ وتىرعان «اۋىل» گازەتىنىڭ بۇتكىل اۋىل-ايماققا ەل­گەزەر بولىپ بارا جاتقانى دا وسىدان. «اۋىل» گازەتىندە ءار كەز شىعىپ تۇرا­تىن وسى «مىرقىمباي» اركىمنىڭ ما­تەلى بولىپ الدى. بىرەۋ-مىرەۋ وزگە بىرەۋ­گە رەنىش ەتسە-اق ء«وي مىرقىمباي» – دەيدى. مىرقىمبايدىڭ كوك شولاعى مەن قىر­سىق­قان قاسقا سيىرى دا جۇرت اۋزىنان تۇس­پەيتىن بولدى. سول «مىرقىمبايعا» دان­دەپ العاننىڭ ءبىرى وسى مەڭەتاي. ول رە­داكتور. ءوزى شىعارىپ وتىرعان گازەتىنىڭ وقۋ­شىعا تارتىمدى بولۋىن تىلەيدى. ولاي بولسا – كىمنىڭ دە بولسا كوزىنە جىلى ۇشىراپ، كوڭىلىنە قونا كەتەتىن كانى­گى­ «مىرقىمباي» قاجەت-اق. مىنە، وسى «مىرقىمباي» قاجەت بولىپ قالدى دەسە-اق، ول سوناۋ قوستانايدا وتىرىپ، مىناۋ قىزىلوردادا وتىرعان بەيىمبەتكە تەلە­فون سوعادى. «بي-اعا، مىرەكەڭ سىزگە سا­لەم ايتىپ ەدى، سىزدەن حاباردار بولعىسى كەلەدى»، – دەيدى. سول بولدى. بەيىمبەتتىڭ «مىرقىمبايى» گازەتتە جارق ەتە تۇسەدى. ول «مىرقىمبايدىڭ» انا جولعىسىنان مىنا جولعىسى، مىنا جولعىسىنان كەلەسى جولعىسى اسىپ تۇسە بەرەدى. سونىمەن بۇل «مىرقىمباي» قوستاناي جۇرتشىلىعىنا سوناۋ كەزدەردەگى «زارقۇم»، «سال-سال»، «كورۇعلى»، «مىڭ ءبىر ءتۇن» حيكايالارى سياقتانىپ بارادى.

مىرقىمباي حاتىن اكەپ بەرىپ، وعان دەگەن بەيىمبەت حاتىن ءوزى الا كەتكەلى وتىرعان مىنا مەڭەتاي دا ءتىس قاققان جىگىت. ول ءوز گازەتىنىڭ كادەسىن وسى مىرقىمبايمەن-اق كوتەرە بەرگىسى كەلەدى. وزگە جۇرت مۇنى قايدان ءبىلسىن. مەڭەتاي وسى «مىر­كىم­بايمەن» كوممەرسانت تا بولىپ بارادى. مۇنى ءوزى بىلمەيدى ەمەس، بىلەدى. بىراق بىلسە دە ىستەيتىنى سول. «مىرقىمباي» تاۋسىلماسا، «اۋىل» گازەتى تاۋسىلا قويماس» دەپ تۇيەدى ول ىشىنەن.

 

ەسحان ەسەتوۆ

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار