ادەتتە, ماڭعاز تاۋلار مەن ماڭ دالا سىر اشا قويمايدى. باسىنان سان ءتۇرلى ناۋبەتتى وتكەرگەن ولاردىڭ قۇپياسى دا شىڭىراۋدان شىققان شەر سياقتى اسەر ەتەدى. تاريحتان بەلگىلى, قازاق پەن جوڭعار سوعىسى ۇلتىمىزدىڭ تاعدىرىنداعى قاسىرەتتى كەزەڭنىڭ ءبىرى. الاتاۋدىڭ باسىنان اڭىراپ بوسقان ەل, قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش قۇلاعان كۇردەلى كەزەڭ قاندى شەجىرە, قايعىلى سۋرەت. كەزىندە كونەكوز قاريالار تاريحتان تامىر تارتىپ تولعاپ كەلىپ, اۋليەاتا وڭىرىندەگى ابىلقايىر دالاسى تۋرالى اڭگىمەلەردى ءجيى ايتۋشى ەدى. ەل اۋزىندا سۇڭقايتى اتالىپ كەتكەن الىپ جازىقتىڭ دا كوپتەگەن تاريحي ساتكە كۋا بولعانىن تالاي ەستىدىك. سوندا سول جازىقتىڭ تاريحي سىرىنىڭ كوپ ەكەنىن اڭعارعانداي بولىپ ەدىك.
جەرگىلىكتى جۇرت سۇڭقايتى اتاپ كەتكەن, شىن مانىندەگى اتى سۇمقايتتى جازىعى بۇگىنگى ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىنىڭ تەرەڭوزەك اۋىلدىق وكرۋگى, مىنا جاعى ورنەك اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ بىرلەس, جارلىسۋ ەلدىمەكەندەرى, كۇنگەي جاعى يۋبيلەينوە اۋىلىنا دەيىن قامتىپ جاتقان ۇلكەن جازىق دالا. وڭتۇستىگى حالىقارالىق «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» كولىك دالىزىنەن باستاپ, سولتۇستىگى مويىنقۇم اۋدانىنىڭ قىزىلقۇمىنا دەيىن بارادى. بۇل جەر ابىلقايىر دالاسى, سۇمقايتتى جازىعى دەپ اتالادى. ابىلقايىر دالاسىنداعى سۇمقايتتى دەپ اتالاتىن جازىقتى القاپ ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىنىڭ ورتالىعى قۇلان اۋىلىنان سولتۇستىك-باتىسقا قاراي 45 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. سۇمقايتتى دالاسىن 1926 جىلى كورنەكتى الاش قايراتكەرى مۇحامەتجان تىنىشباەۆ شۋ-تالاس وزەندەرىنىڭ ارالىعىندا زەرتتەۋ جۇرگىزۋ بارىسىندا انىقتاعان دەگەن دەرەكتەر دە ساقتالعان. سونىمەن قاتار الكەي مارعۇلان, ماناش قوزىباەۆ سياقتى عالىمدار دا سۇمقايتتى دالاسىن زەرتتەۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسقان. ءتىپتى كەزىندە تاريحشى-عالىم ماناش قوزىباەۆ باستاعان عىلىمي ەكسپەديتسيا شايقاس بولعان جەردى جان-جاقتى زەرتتەپ, ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر بارىسىندا سول جەردەن ساربازداردىڭ قارۋ-جاراعى جانە ەر-تۇرماندار, ءتۇرلى سايماندارى كوپتەپ تابىلعان دەيدى.
جالپى سۇمقايتتى جازىعى تۋرالى دەرەكتەر كوپ ساقتالماعان. جەرگىلىكتى حالىق جاۋگەرشىلىك كەزىندە «جاۋدىڭ بەتى, سۇمنىڭ بەتى قايتتى» دەپ سۇمقايتتى اتاپ كەتىپتى» دەيدى. ال تاريحشىلار بۇل جەردە 1723, 1724, 1725 جىلدارى قازاق پەن جوڭعاردىڭ اراسىندا اسا ءىرى قاقتىعىس بولعانىن ايتىپ ءجۇر. «1720 جىلدىڭ سوڭىندا ابىلقايىر وسى جەردە بولعان جوڭعارلارعا قارسى سوعىستا قازاق جاساقتارىن باسقارعان جانە وزەنگە جاقىن قالىڭ بۇتالى, ءشوبى شۇيگىن جەردى تاڭداپ تۇراقتاعان دەيدى. كىشى ءجۇزدىڭ حانى ابىلقايىر باستاعان ءۇش ءجۇزدىڭ جاساقتارى جوڭعارلارعا قارسى قيان-كەسكى سوعىس جۇرگىزگەن. كىشىگىرىم وزەننىڭ كونە ارناسىنىڭ ماڭىندا بولعان قانتوگىس ۇرىستا قازاق باتىرلارى جوڭعارلاردىڭ شابۋىلىنا تويتارىس بەرىپ قانا قويماي, ولاردى ءوز جەرىنە قاراي قايتۋىنا ءماجبۇر ەتتى. ۇرىس بولعان جەر ەل اۋزىندا «سۇمقايتتى», ياعني قاتىگەز جاۋدىڭ بەتى قايتتى دەپ اتالا باستادى», دەيدى جامبىل وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنا قاراستى «تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ» ديرەكتسياسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تاريحشى ساۋران قاليەۆ.
بۇل قيلى كەزەڭ تۋراسىندا كورنەكتى جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرلين «كوشپەندىلەر» رومانىندا ء«ۇش ءجۇزدىڭ اسكەرى جاۋىمەن العاشقى رەت بالقاش كولىنىڭ كۇنگەيىندەگى الاكولدىڭ تۇسىنداعى حان تاۋى دەگەن جەردە كەزدەستى. ۇلكەن وردا حانى بولات پەن بار قازاق اسكەرىن باسقارعان كىشى ءجۇزدىڭ حانى ابىلقايىر ۇلكەن جەڭىسكە جەتتى. شۇنو-دابو باسقارعان قالىڭ جوڭعار جەڭىلىپ, ىلە وزەنىنىڭ بويىمەن شىعىسقا قاراي قاشتى. بۇل جەڭىستى قازاق جۇرتى ارتىنان, جوڭعارلار اڭىراعان «اڭىراقاي» جەڭىسى دەپ اتادى. الاكول جاعاسىنداعى ۇرىس بولعان جەردە قىرقا, بەلەس, اسۋلارعا «ابىلقايىر», «سۇمقايتتى» بولىپ وزگەرگەن ات قويدى», دەپ سۋرەتتەيدى. قازاق تاريحىنداعى ايگىلى اڭىراقاي شايقاسىنىڭ باستاۋ العان جەرى وسى سۇمقايتتى جازىعى دەگەن دەرەكتەر دە نەگىزسىز ەمەس. قالىڭ قازاق قولى جابىلىپ, جوڭعارلارعا تويتارىس بەرگەن جەرىنىڭ دە سۇمقايتتى ەكەنى جازىلعان. قاساپ قىرعىن شيەلەنىسىپ, بۇگىنگى ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىنىڭ جاڭاتۇرمىس اۋىلىنىڭ ماڭى مەن مەركى اۋدانىنىڭ شەكاراسىنداعى ويراندى جازىعىندا دا بولعان دەيدى. اقىرى بۇل شەشۋشى شايقاس اڭىراقاي شايقاسىنا ۇلاسقان. بۇگىنگى اڭىراقاي دالاسى جامبىل وبلىسىنىڭ شۋ, قورداي جانە مويىنقۇم اۋداندارىنىڭ اۋماعى مەن الماتى وبلىسىنىڭ ىلە, جامبىل, قاراساي اۋداندارىنىڭ اۋماعىن قامتيدى. وسىناۋ ۇلان-عايىر دالادا دا تالاي ۇلى سىرلاردىڭ جاتقانى اقيقات.
جالپى ادامدار سۇمقايتتى جازىعىنا ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءىى عاسىردان باستاپ قونىستانعان دەگەن دەرەكتەر بار. سەبەبى الىپ دالادان ەجەلگى قورىمداردى, وبالاردى كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. جانە مۇندا تاريحشىلاردىڭ زەرتتەۋىنشە, VI-IX عاسىر ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن تۇركىلەردىڭ عيبادات ورىندارى مەن ءتۇرلى بالبال تاستار دا كوپ. سونىمەن قاتار مۇندا بەرتىنگە دەيىن كوپتەگەن ەلدىمەكەندەردىڭ دە بولعانىن كەزىندە كاللاۋر, لەرح سياقتى زەرتتەۋشىلەر جازىپ قالدىرعان. ماسەلەن, سۇمقايتتى جازىعىندا مىڭمولا, مىڭشەيىت دەگەن اتاۋلار ءالى كۇنگە دەيىن بار. ەل اۋزىنداعى كاللاۋر جازىپ العان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە شەيىت بولعان قازاق اسكەرلەرىن ابىلقايىر وسى جەردە جەرلەگەن. ساۋران قاليەۆ 1899 جىلى جازىپ الىنعان بۇل دەرەكتەردىڭ تۇركىستان اۋەسقويلار ۇيىرمەسىنىڭ حاتتاماسىندا دا ساقتاۋلى تۇرعانىن ايتادى. «سۇمقايتتى دالاسى ءالى كۇنگە دەيىن تەرەڭ زەرتتەلگەن جوق. ماسەلەن, مۇندا ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا, حح عاسىردىڭ باسىندا مىڭمولا دەگەن ەلدىمەكەن بولعان. وسى جازىقتاعى توپاعاش تاريحى ءوز الدىنا. جالپى, سۇمقايتتى جازىعى مەن ويراندى جازىعى قاتار اتالادى. سول ويراندى جازىعىنا سامەن باتىر قول باستاپ كەلىپ, جوڭعارلارعا قارسى سوعىسقان دەگەن دەرەكتەر دە بار. سۇمقايتتى, ويراندى شايقاسى, ودان كەيىنگى بۇگىنگى شۋ اۋدانىنىڭ اۋماعىنىڭ شوقپار ستانساسى توڭىرەگىندەگى قۇلجاباسى دالاسىندا ساباقتاسىپ كەلىپ, اتاقتى اڭىراقاي شايقاسىنا ۇلاسادى», دەيدى ساۋران قاليەۆ. سونىمەن قاتار ول سۇمقايتتى جازىعى كەزىندە ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا بولعانىن, بۇل جەردە كۇلشىپ, ءجۇلشىپ دەگەن ەلدىمەكەندەردىڭ دە بولعانىن اڭگىمەلەدى. تاريحتان بەلگىلى, VI-ءحىىى عاسىردا ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا كەرۋەن سارايلارى بولعان. ساۋدا كەرۋەندەرى كۇلشىپ, ءجۇلشىپ جانە قۇلان قالاشىعى اراسىندا قاتىناعان. ال كاللاۋر زەرتتەۋشى كەزىندە كۇلشىپ ەلدىمەكەنىن كەۋىلشوپ بولۋى دا مۇمكىن ەكەنىن جازىپتى. سەبەبى مۇندا ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ جۇمساق ازىعى كەۋىلشوپ دەگەن ءشوپ وسەدى ەكەن. ال ءبىر كەزدەگى ءجۇلشىپ ەلدىمەكەنىنىڭ ورنى قازىرگى ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىنىڭ قۇمارىق اۋىلىنىڭ ماڭىندا جاتىر. ال نە سەبەپتى بۇل ەلدىمەكەندەردىڭ كۇلشىپ, ءجۇلشىپ دەپ تۇسىنىكسىز تىلدە اتالعانى ءالى كۇنگە بەلگىسىز.
ۇلى دالانىڭ قاي قيىرى دا تاريحتان سىر شەرتەدى. ال ابىلقايىر دالاسى, سۇمقايتتى جازىعى جانە ويراندى جازىعى 2017 جىلدان باستاپ «قاسيەتتى قازاقستاننىڭ» وڭىرلىك قاسيەتتى جەرلەرىنىڭ گەوگرافيالىق كارتاسىنىڭ تىزبەسىنە الىنىپ وتىر. مۇنداعى ماقسات – ەلىمىزدەگى تاريحي جەرلەردى جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ جانە ناسيحاتتاۋ. شىنىندا دا سۇمقايتتى دالاسىنا بۇگىندە ناسيحات جەتپەي تۇر. حالىقارالىق «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» كولىك دالىزىنەن نەبارى 11-12 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتقان سۇمقايتتى دالاسىن كوپ ادام بىلە دە بەرمەيدى. نە جول بويىنا ورناتىلعان بەلگى جوق. ال جازىقتىڭ وزىندە «ابىلقايىردىڭ ۇمىتىلماس ورنى» دەگەن ۇلكەن مونۋمەنت ەسكەرتكىش قويىلعان. بىراق سول ەسكەرتكىشتى بارىپ كورۋ ءۇشىن دە وعان جول سىلتەيتىن بەلگى كەرەك ەمەس پە؟ ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى يۋبيلەينوە اۋىلىنىڭ تۇسىنا عانا بەلگى قويىلعان. دەگەنمەن, بۇل كۇرەجولدىڭ بويىندا ەمەس. سوندىقتان ول بارلىق جولاۋشىنىڭ دا كوزىنە تۇسە قويمايدى. الايدا بۇگىندە وسىنداي تاريحي جەرلەردى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا جامبىل وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنا قاراستى «تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ» ديرەكتسياسى مەن وبلىستىق جاستار ساياساتى ماسەلەلەرى باسقارماسى بىرلەسىپ, سۇمقايتتى جازىعىنا ارنايى ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرۋدا ەكەن. قالاي بولعاندا دا كونە تاريحتىڭ تامىرى بار وسىنداي قازىنالى جەرلەردى ۇلىقتاعاننان ۇتىلماسىمىز انىق.
جامبىل وبلىسى
