قازىر ەرتە باستان جۇكتى بولىپ قالعان ءجاسوسپىرىمدەردىڭ, زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعان جەتكىنشەكتەردىڭ ماسەلەسىمەن اينالىسىپ, زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ وتىرعان قوعامدىق, حالىقارالىق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جۇرتشىلىقتىڭ, قۇزىرلى مەكەمەلەردىڭ نازارىن وسى جاعدايعا اۋدارۋعا كۇش سالىپ كەلەدى.
وتكەن جىلى حالىقارالىق پارلامەنتارالىق «جاستارعا سالىنعان ينۆەستيتسيا. ەشكىمدى نازاردان تىس قالدىرمايمىز» كونفەرەنتسياسىندا اسا ماڭىزدى دەكلاراتسيا قابىلداندى. بۇل قۇجات جاستاردىڭ رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىعىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋعا شاقىرادى.
ال ءوز ەلىمىزگە كەلسەك, ناقتى اتقارىلىپ وتىرعان شارالار لەگى بار. ماسەلەن, جاستار جىلىنا وراي بۇل كۇندەرى الماتىدا اتقارىلعان اۋقىمدى ءىستىڭ ءبىرى – «بۇل جەردە سەنى كۇتەدى» جاستار دەنساۋلىعى ورتالىعىنىڭ رەسمي تۇردە اشىلۋى بولىپ وتىر.
جاڭا ورتالىق ارنايى جاستار ءۇشىن ازىرلەنگەن جانە بوزبالا شاقتان ەرەسەك ومىرگە قاۋىپسىز وتۋگە ىقپال ەتەتىن ومىرلىك ماڭىزدى داعدىلاردى دامىتۋعا باعىتتالعان اقپارات پەن قىزمەتتەردى ۇسىناتىن رەسۋرستىق حاب.
بۇل شاراعا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى, الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىگى جانە بۇۇ حالىق سالاسىنداعى قورى (يۋنفپا) ۇيىتقى بولىپ وتىر.
اتالعان ورتالىقتى قۇرۋ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ساپالى اقپارات پەن قىزمەت كورسەتۋ ارقىلى جاستاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ جونىندەگى جۇمىس باعدارلاماسىنىڭ ءبىر بولىگى سانالادى. ءوز كەزەگىندە يۋنفپا ورتالىققا ترەنينگتەر مەن باسقا دا قولداۋ تۇرلەرىن ۇسىنادى, ونىڭ ىشىندە باسقا ەلدەرمەن تاجىريبە الماسۋعا ىقپال ەتىپ, كەرەك-جاراعىن تۇگەندەپ, م ۇلىكتىك ۇلەس قوستى.
جاسوسپىرىمدەر مەن جاستاردى ورتالىقتا ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋعا ارنايى وقىتىلعان ساراپشىلار قابىلدايدى. مۇندا ءجاسوسپىرىمدەر گينەكولوگى, اندرولوگ, پسيحولوگ, الەۋمەتتىك قىزمەتكەر جانە باسقا دا ماماندار جۇمىس ىستەيدى.
– جاستاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرى مول بولسا, ولار وزگەرىستىڭ ءتيىمدى قوزعالتقىشىنا اينالادى. جاستاردىڭ جاسوسپىرىمدىك جاستا قانشالىقتى جاقسى باعدارلانعانى ولاردىڭ ءوز ءومىرىنىڭ بۇدان كەيىنگى بارىسىن عانا ەمەس, ورتاسى مەن جالپى قوعامنىڭ دامۋىن دا ايقىندايدى, – دەدى يۋنفپا-نىڭ قازاقستانداعى وكىلى جانە قىرعىزستان مەن ءتۇرىكمەنستان ەلدەرىندەگى ديرەكتورى دجۋليا ۆالەزە. – الايدا, جاستاردىڭ دەنساۋلىعىنا ينۆەستيتسيا سالماي, ولاردىڭ الەۋەتىن تولىق جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. جاستار دەنساۋلىق ورتالىعى جىگىتتەر مەن قىزدار وزدەرىنىڭ فيزيكالىق, ەموتسيالىق, پسيحولوگيالىق دامۋىنا قاتىستى سۇراقتارعا جاۋاپ الاتىن, سونداي-اق وزىنە دەگەن سەنىمدىلىكتى دامىتۋ, كوشباسشىلىق قاسيەتتەردى قالىپتاستىرۋ سياقتى ومىرلىك ماڭىزدى داعدىلارعا يە بولاتىن ورىن بولادى.
«سەن ءجاسوسپىرىم بولعان كەزدە, كوپتەگەن كۇتپەگەن قاۋىپ-قاتەرلەرمەن: قۇرداستار تاراپىنان جاسالاتىن قىسىممەن, ولاردىڭ قۋدالاۋىمەن, قاۋىپتى مىنەز-ق ۇلىققا, سونىڭ ىشىندە قاۋىپتى جىنىستىق مىنەز-قۇلىقپەن جانە باسقالاي قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلەسىڭ. دۇرىس اقپاراتتى ءبىلۋ ماڭىزدى, قۇرداستاردىڭ قىسىمىنا قارسى تۇرۋدى جانە ولارعا «جوق» دەپ ايتۋدى ۇيرەنۋدىڭ ماڭىزى زور. ەڭ باستىسى, ءومىرىڭىزدى ەلەۋلى تۇردە ايقىندايتىن شەشىم قابىلداۋ قۇقىعى مەن تاڭداۋ مۇمكىندىگىنىڭ بولۋى. بۇل ورتالىققا بارۋ جانە ونىڭ ءىس-شارالارىنا قاتىسۋ جاستارعا ومىرىنە قاتىستى سالالاردا سالاماتتى شەشىمدەر قابىلداۋعا كومەكتەسەدى», دەيدى Y-PEER قوزعالىسىنىڭ قاتىسۋشىسى ايىم ولجاباي. ونىڭ ايتۋىنشا, «جاستارعا ينۆەستيتسيالار سالۋ: ەشكىمدى نازاردان تىس قالدىرمايمىز» اتتى استانا دەكلاراتسياسىندا بۇل تارماقتاردىڭ بارلىعى دا بار.
وسى ارادا توقتالا كەتەتىن ماسەلە, 1994 جىلى حالىقارالىق قوعامداستىق كايردەگى حالىقتى قونىستاندىرۋ جانە دامۋ جونىندەگى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا (حقحك) كەزىندە تاريحي ءىس-قيمىل باعدارلاماسىن قابىلداعان بولاتىن. بۇل باعدارلامانى قابىلداۋ الەمدىك قوعامداستىق حالىق سانىنىڭ ديناميكاسى, جىنىستىق جانە رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق پەن قۇقىقتار, سونداي-اق تۇراقتى دامۋ اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستى قاراۋداعى وزگەرىستىڭ باستالعانىن كورسەتتى. مۇنى ەسكە الۋدىڭ وزىندىك سەبەبى بار.
«بيىل 12-14 قاراشا ارالىعىندا كەنيا, دانيا ۇكىمەتتەرى جانە يۋنفپا وسى تاريحي ءىس-شارانىڭ وتۋىنە 25 جىل تولۋىنا وراي سامميت وتكىزەدى. نايروبيدەگى سامميت – كايردە كەلىسىلگەن نەگىزگى ماقساتتاردى قايتا راستاۋ جانە ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن قادىر-قاسيەتىن ساقتاۋعا جاردەمدەسۋ, سونىڭ ىشىندە كونتراتسەپتسيانىڭ قازىرگى زامانعى ادىستەرىنە قول جەتكىزۋ قۇقىعى مەن ايەلدىڭ قاشان جانە قانشا بالاسى بولاتىنىن تاڭداۋ قۇقىعى, ورنىقتى دامۋ سالاسىنداعى ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن قاجەتتى شارت سانالاتىن جىنىستىق بەلگى بويىنشا زورلىق-زومبىلىقتى جويۋدى راستاۋ. جاستاردىڭ كوشباسشىلىعىن العا جىلجىتۋ بەيبىت الەمگە جەتۋ ۇدەرىسىن «جەدەلدەتۋدىڭ» ءبىرى رەتىندە ايقىندالعان جانە ءاربىر جۇكتىلىكتىڭ قالاۋلى بولۋىنا, ومىرگە ادام اكەلۋدىڭ, ياعني بوسانۋدىڭ قاۋىپسىز بولۋىنا جانە ولاردىڭ بار الەۋەتىن جۇزەگە اسىرۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى دجۋليا ۆالەزە.
الماتى
