ەكونوميكا • 22 شىلدە، 2019

اگروسەكتور عىلىممەن ۇشتاسقاندا عانا داميدى

119 رەت كورسەتىلدى

ادامزاتتىق اقىل-وي مەن عىلىمعا ارقا سۇيەگەن اۋىل شارۋاشىلىعىن العا سۇيرەۋ بۇرىنعىدان دا وزەكتى بولا ءتۇستى. حالىقتى وتاندىق تابيعي، ەكولوگيالىق تۇرعىدا قاۋىپسىز، ساپالى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ اسا ماڭىزدى.

سوندىقتان ءبىز وسى سالاعا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزىپ، ءتيىمدى عى­لىمي اگروتاجىريبەلەر ءجۇر­گى­زىلىپ جاتقان «وڭتۇستىك اگرو­پاركىنە» ساپارىمىز­دى وڭدى وقيعالاردىڭ قاتارىنا قوس­تىق. الماتى وبلىسىنا قاراس­تى جالپاقساي اۋىلىنداعى «اگروپاركتەگى جاز» اتتى ەگىستىك كۇنى عىلىم مەن بيزنەستى ۇش­تاس­تىرىپ جۇرگەن ىسكەر ازا­ماتتار مەن تىڭايتقىش وندىرۋمەن، تا­سى­مالداۋمەن اينالىساتىن كوم­پانيالاردىڭ باسىن قوس­تى. ەگىستىك القابىنداعى شا­راعا اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ايداربەك ساپاروۆ پەن پار­لامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى قاتىسىپ، شارۋالاردىڭ ۇسى­نىس-تىلەكتەرىن تىڭدادى. كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەرگە قاتىس­تى تالقىلاۋلار ءجۇردى. 

قازاقستاندا ءۇش اگروپوليگون بار

ءبىرىنشى ۆيتسە-مينيستر ايداربەك ساپاروۆ مەملەكەتىمىز اگرووندىرىستىك كەشەندەردىڭ ال­دىنا وسى بەس جىلدا زاماناۋي اگ­رو­تەحنيكالاردى قولدانا وتى­­رىپ، ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارت­تى­رىپ، وڭدەلگەن ازىق-ت ۇلىك ەكس­پور­تىن 2،5 ەسەگە ۇلعايتۋدى ءمىن­­دەت­تەپ وتىرعانىن ەسكە سالدى. ەل­باسى­نىڭ پارمەنىمەن 2018 جىلى مينيسترلىك ۇلتتىق اگ­رار­لىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتا­لىعىمەن بىرگە جەر وڭدەۋ، مە­حانيكالاندىرۋ، وسىمدىك جانە سۋ شارۋاشىلىقتارىمەن اينالىساتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستي­تۋت­تارىنىڭ ۇلەسىن بىرىكتىرە وتىرىپ، قاسكەلەڭدەگى تاجىريبەلىك شارۋاشىلىعىندا «وڭتۇستىك اگروپاركىن» ۇيىمداستىرعان بولاتىن. قازىردىڭ وزىندە اگرو­پاركتىڭ جۇمىسى كوڭىل توعاي­تادى. تاجىريبە الاڭىندا ەڭبەك­كەر­لەر ەگىس داقىلدارىنىڭ ءونىم­دىل­ىگىن ەكى-ءۇش ەسەگە ارتتىرىپ، جۇگەرى، سويا، بيداي، ارپا، باسقا دا دا­قىل­داردىڭ جۇزدەگەن جاڭا سۇرى­بىن ءوسىرىپ وتىر. 

تاماشا عىلىمي تاجىريبەلەر جۇرگىزىلىپ جاتقان اگروپاركتىڭ ناتيجەسى وتە جاقسى. ماسەلەن، وب­لىس­تا استىق ونىمدىلىگىنىڭ ور­تاشا كورسەتكىشى گەكتارىنا 2 توننادان اينالسا، بۇل جەر­دە – 4 توننا. ال وڭىردەگى القاپ­تار­دا جۇگەرىنىڭ ءتۇسىمى 10 تونناعا جەتە­عابىل بولسا، اگروپاركتە 16 تون­نا­دان اسادى. مۇنداي كور­سەت­كىشكە جەتۋگە جاڭا تەحنولوگيالار ارقىلى قول جەتكىزىلىپ وتىر. 

مۇندا كومباينشىسىز ءجۇ­رەتىن كومبايندار، ەگىس القاپ­تارىن اۋەدەن سۋارىپ، تىڭايتقىش سەبەتىن دروندار قولدانىلادى. بۇل قۇرىلعىنىڭ ەرەكشەلىگى – قاي جەرگە سۋ جەتپەيتىنىن GPS تەحنولوگيا ارقىلى ءوزى انىق­تايدى. ەندى ماماندار وسىنداي قۇرالداردى بارلىق شارۋا قو­جالىقتارىنا ەنگىزىپ، ەل بويىنشا ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەكى جارىم ەسەگە ارتتىرماق. «اگروپاركتەگى جاز» كورمە-جيىنىنا كەلگەن شارۋا قوجالىقتارى مەن ءىرى اگ­رو­ك­ەشەندەردىڭ وكىلدەرى وسىنىڭ ءبارىن ءوز كوزدەرىمەن كورىپ، قاجەتتى تەحنيكا، تەحنولوگيالارمەن تانىسىپ، بيولوگيالىق تىڭايتقىش تۇرلەرىن كوردى. 

– قازىر ەلىمىزدە وسىنداي ءۇش پوليگون بار. بىرەۋى قوستاناي وبلىسىندا، ءۇشىنشىسى اقمولا وب­لىسىندا. وسى الماتى وب­لى­سىن­داعى پوليگونعا اۋىل شارۋا­­شىلىعى سالاسىنداعى ەڭ وزىق تەحنولوگيالاردى اكەل­دىك. سونىڭ ارقاسىندا ەگىستىك جۇ­مىس­تارىن دەر كەزىندە ءجۇر­گىزىپ، ايتارلىقتاي ناتيجەگە قول جەت­­كىزۋگە بولاتىنىن كورىپ وتىر­مىز. بۇگىن ەلىمىزدىڭ ءار شال­­عايىنان جينالعان شارۋا­شى­لىقتار وسىنىڭ ءبارىن كورىپ، تيىمدىلىگىمەن تانىسىپ وتىر. ءوز القاپتارىندا قولدانسا بولادى، – دەيدى ءبىرىنشى ۆيتسە-مينيستر ايداربەك ساپاروۆ. 

ونىڭ ايتۋىنشا، «وڭتۇستىك اگرو­پاركى» اۋىلشارۋاشىلىق ءونىم­دەرىن وسىرۋدە زاماناۋي وزىق اگروتەحنولوگيالاردى قول­دا­نىلاتىن وزىندىك دەمونسترا­تسيا­لىق الاڭ. بۇل اگروتەحنولوگيا­لاردى ەلىمىزدىڭ اگرووندىرىس­تىك كەشەندەرىنە كەڭىنەن تاراتۋ ءۇشىن «وڭتۇستىك اگروپاركى» بازاسىندا ۇدايى يميدجدىك جانە ۇيرەتۋ، وقىتۋ شارالارى ۇيىمداستىرىلادى. ونىڭ ءبىرى وسى «اگروپاركتەگى جاز» اتتى ەگىستىك كۇنى. «وڭتۇستىك اگرو­پاركى» قۇرىلعاننان بەرى بۇل جەرگە اوك-ءنىڭ 3 مىڭعا جۋىق ماماننىڭ جولى تۇسكەن. سون­داي-اق اگروپارككە عزي عالىم­دارى، ەلىمىزدىڭ اگرارلىق وقۋ ورىن­دارىنداعى جاس ماماندارى مەن ماگيسترانت، دوكتورانتتارى ءجيى كەلەدى. 

تسيفرلى تەحنولوگيالار جۇمىستى جەڭىلدەتەدى

قىسقاسى، باستاما بايانسىز ەمەس، مۇددەلىلىك تانىتقان تاراپتارمەن 50-دەن استام مامىلەگە قول قويىلعان. 

ەگىستىك كۇنىنە ەلىمىز­دىڭ وڭ­تۇس­تىك جانە وڭتۇستىك-شىعى­سىن­داعى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرەتىن كاسىپكەرلەر عانا ەمەس، الىس-جاقىن شەتەلدەردەن جۇزدەگەن مامان ارنايى ات باسىن تىرەپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى اگرارلىق سەكتوردىڭ ماڭىزىن اي­عاقتاپ، اتالعان سالاعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ ءوسىپ كەلە جات­قانىن بايقاتادى. 

قالاي دەسەك تە تسيفرلى تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ اگروبيزنەس جۇرگىزۋدى ايتارلىقتاي جەڭىلدەتىپ، ءتۇسىمدى مولايتىپ، توگىلگەن تەردى اقتايتىنىنا بۇل جوباعا اتسالىسىپ وتىرعان­دار­دىڭ كوزى ابدەن جەتتى. 

اگرارلىق كاسىپتىڭ اينالا­سىندا جۇرگەندەر بيىلعى ماۋ­سىم­داعى باقشا ونىمدەرىنىڭ بەيىمدەلگەن، سىناقتان وتكەن سۇرىپ­تارىن كوردى. بۇل ارادا اۋىل ­شارۋاشىلىعىندا قولدا­نىلاتىن جاڭا تەحنيكالاردىڭ دا ماڭىزدىلىعى ءبىر مىسقال كەم ەمەس. ماسەلەن «John Deere» فيرماسىنىڭ كومبايندارى، جاڭا «متز-95»، «متز-80»، 165 كلاستى تراكتور، تۇقىم سەپ­كىش، كۋلتيۆاتور، چيزەلدى سوقا، «CLAAS MEDION» كوم­باينىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن شارۋا ادامدارى كورىپ وتىر.

الەمدە ەكىنشى «جاسىل توڭكەرىس» ءجۇرىپ جاتىر

– قازىر الەمدە اۋىل شارۋا­شىلىعى سالاسىندا ەكىنشى «جاسىل توڭكەرىس» ءجۇرىپ جاتىر. بۇل توڭكەرىستەردىڭ نەگىزگى دراي­ۆەر­لەرى – اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىم­دەرىن سۇرىپتاۋدا گەنەتي­كا­لىق ادىستەر مەن زاماناۋي اگرو­تەحنولوگيالاردا بيوپرە­پاراتتاردى قولدانۋ. الەمدەگى ءىرى بايەر، سينگەنتا، باسف، كوح، يارا سىن­دى ترانسۇلتتىق حيميا­لىق كومپانيالار اۋىل شارۋا­شىلىعىنداعى بيوپرەپاراتتار مەن بيوتەحنولوگيالارعا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتا باستادى. رەسەيدىڭ مينەرالدىق تىڭايتقىشتار شىعاراتىن ەۆروحيم، فوساگرو، ۋرالحيم، اكرون، اۆنۋست، ششەلكوۆواگروحيم سياقتى ءىرى كومپانيالارى دا وسى مۇددە اياسىندا ارەكەت ەتىپ وتىر. بۇلار سوڭعى جىلدارى 8 ميلليارد دولارعا بيوتەحنولوگيالىق كومپانيالاردى ساتىپ الدى. جانە ولار ميكروبيولوگيالىق تىڭايتقىشتار، گۋمين قىش­قىل­دارىن، وزدەرى ساتاتىن تۇقىم­دارعا بەيىمدەلگەن، وسىمدىكتەردى قورعايتىن پرەپاراتتار ءوندىرىپ، تمد مەن قازاقستان نارىعىنا شىعارا باستادى، – دەيدى ۇعا اكادەميگى اباي ساعيتوۆ.

اكادەميك اباي ساعيتوۆ وسىمدىكتەردى قورعاۋ جانە كاران­تين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى سىناقتان وتكىزگەن ەكستر­اسول، اكتوفيت، لارۆيباكت سياق­­تى وسىمدىكتەردى قورعاۋ قۇ­رال­­دارى­نىڭ ناتيجەسى تۋرالى بايان­داي كەلە، ەلىمىزدەگى ءىرى شا­رۋا­شىلىقتار مەن فەرمەر­لەرى اتالعان عزي سىناقتان وتكىز­گەن اگروتەحنولوگيالار­دى قاپەردە ۇستاپ، ساناۋلى جىل­­داردا قازاق­ستاننىڭ اۋىل شارۋا­شىلىعى سالاسىندا رەۆوليۋ­تسيالىق ءوز­گەرىستەر جۇرەتىنىن ناقتى مىسالدارمەن دايەكتەدى.

القاپتاعى القالى جيىندا قاتىسۋشىلار No-Till تەحنولوگياسى، ياعني جەردى جىرتپاي-اق وڭدەۋ، زاماناۋي يرريگاتسيا، مۇنارالىق قۇرىلىمدار، كۇن ەنەر­گياسىن پايدالانۋ، جىلى­جايلاردىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى ءوزارا پىكىر الماستى. فەرمەرلەر ۆيتسە-ءمينيستردىڭ بۇل كەلىسىن پايدالانىپ، مىنبەرگە شىعىپ، كوكەيلەرىندە جۇرگەن ساۋالدارى مەن ارىز-مۇڭدارىن ورتاعا سالدى. ماسەلەن، قازىر ەگىس تۇقىم­­دارى­نا سۋبسيديا بەرۋ توق­تا­تىل­عان. سول سياقتى جۇگەرى ءوسى­رە­تىندەر دە ەگىس القاپتارىن كە­­ڭەي­­تىپ، تەحنيكالار الۋعا قارا­­­جات قات بولىپ وتىرعانىن العا تارتىپ، وزدەرىنە سۋبسيديا بەرۋدى سۇرادى. ويتكەنى قازىر ولارعا دا نەسيە بەرىلمەيدى. ال كۇرىش ەگەتىندەردىڭ بىرقاتارى قۇجاتتارىن دەر كەزىندە دايارلاپ ۇلگەرمەگەندىكتەن، بيىل ەگىن ەگۋ باستالعانشا سۋبسيديا الۋعا ۇلگەرە الماي قالعان. بۇل رەتتە ايداربەك ساپاروۆ اگروبيزنەس­پەن اينالىساتىندارعا وسى سا­لا­­داعى جاڭالىقتار مەن وزگە­رىس­تەردەن ۇنەمى حاباردار بولىپ، قۇ­جات­تاردى دايىنداۋدا ارقانى كەڭگە سالىپ ءجۇرىپ الماۋدى ەسكەرتتى.

ءبىرىنشى ۆيتسە-مينيستر اگرو­ون­دىرىستىك كەشەندەردى، شارۋا قوجالىقتارىن مەملەكەت تاراپىنان قولداۋدا ءالى دە بىرلەسىپ، اقىلداسا وتىرىپ شەشەتىن ماسە­لەلەر بار ەكەندىگىن ايتتى.

الماتى وبلىسى،
قاراساي اۋدانى

سوڭعى جاڭالىقتار

جارىس پەن تابىس

ەكونوميكا • بۇگىن، 00:00

اقىلدىڭ ازابى

تاريح • كەشە

مەيرامحانالار جانە پاندەميا

كوروناۆيرۋس • كەشە

جۇرت جاعاجاي ىزدەپ ءجۇر

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار