پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى يرينا چەرنىح: «كوشى-قوننىڭ تۇراقسىزدىعىن انىقتايتىن ءبىرنەشە نەگىزگى فاكتورلاردى ءبولىپ كورسەتۋگە بولادى», دەيدى. ولار: ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ءوزگەرۋى; حالىقتىڭ بەلگىلى ءبىر توپتارىنىڭ قانداي دا ءبىر پسيحولوگيالىق جايسىزدىعى; ساياسي جاعداي تۇراقتىلىعىنا سەنىمسىزدىك; ادامداردى تارتۋ بويىنشا بىرقاتار كورشى ەلدەردىڭ بەلسەندى ساياساتى; قازاقستاندىق ازاماتتىقتىڭ سالىستىرمالى «ءالسىزدىگى».
ادامداردىڭ ەلدەن كەتۋىنە وسى تاقىرىپتان تىس جۇرگەن كەز كەلگەن جان جوبالاي الاتىن ءۇش سەبەپ بار: وقۋ, جۇمىس, جايلى ءومىر.
ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى جاقسى
ءبىز كوبىنە بالالارىمىزدى شەتەلگە شىعاراتىن «بولاشاق» باعدارلاماسىن عانا بىلەمىز. شىن مانىندە سىرتتا ءبىلىم الۋدىڭ باسقا دا جولدارى, سان ءتۇرلى باعدارلامالارى كوپ. ايتالىق, ۆەنگريانىڭ Stipendium Hungaricum باعدارلاماسى اياسىندا قازاقستانعا جىلىنا 200 گرانت بولىنەدى. اتالعان گرانتتى ۇتىپ العان بولات ەتەكباەۆ ۆەنگريانىڭ (University of Debrecen) بەلدى ۋنيۆەرسيتەتىندە Engineering Management ماماندىعى بويىنشا وقيدى. گرانتتا وقۋ اقىسى, اي سايىنعى ستيپەنديا (باكالاۆريات جانە ماگيستراتۋراعا شامامەن 110 مىڭ تەڭگە كولەمىندە, دوكتورانتۋراعا – شامامەن 190 مىڭ تەڭگە), ۆيزا جانە مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ كىرەدى. «كونكۋرس تالاپتارى اسا قيىن بولدى دەپ ايتا المايمىن. ءبىرىنشىدەن, الدىڭعى وقۋدىڭ ورتاشا بالى جوعارى بولۋ كەرەك.
ماسەلەن, ماگيستراتۋراعا ءتۇسۋ ءۇشىن باكالاۆريات ديپلومىنىڭ, باكالاۆرياتقا مەكتەپ اتتەستاتىنىڭ ورتاشا بالى ءرول وينايدى. ۇبت قورىتىندىسى ماڭىزدى ەمەس, ءتىپتى ارامىزدا ۇبت تاپسىرماعان ستۋدەنتتەر دە بولدى. ەكىنشىدەن, اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋ كورسەتكىشى رەتىندە IELTS سەرتيفيكاتى بولۋ قاجەت. ارينە سەرتيفيكاتتاعى كورسەتكىش جوعارى بولعان سايىن, وقۋعا ءتۇسۋ مۇمكىندىگى دە ارتا تۇسەدى. كەلەسى جىلدارى كونكۋرس دەڭگەيى ودان دا جوعارى بولادى دەپ ەسەپتەيمىن, سەبەبى حالىق اراسىندا اتالعان ستيپەندياعا قىزىعۋشىلىق جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى», دەيدى بولات. ۆەنگريا ۇسىنعان باعدارلامانىڭ بولاتتى قىزىقتىرعان العاشقى فاكتورى – ساپالى ءبىلىم. ۆەنگريادا العان ديپلوم اقش, كانادا, اۋستراليا جانە ەۋرووداق ەلدەرى سىندى الپاۋىت مەملەكەتتەردە جارامدى. ەكىنشىدەن, كەپىلدىككە ەشبىر ءبىر م ۇلىك قويۋدىڭ قاجەتى جوق.
ادام الەۋەتى باعالانادى
ال ورالدا تۋعان ەلميرا بۇگىندە انگليادا تۇرادى. ول ادامنىڭ جانى جايلىلىقتى قالايتىندىقتان, سوعان سايكەس ورىندى ىزدەيتىنىن, كەي ادامدارعا ول ءوز وتانىنان دا تابىلماۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. «مەن قازاقستانداعى ءىرى مۇناي كومپانياسىندا اۋدارماشى بولىپ قىزمەت ەتتىم. بىزدە ادام الەۋەتىن باعالاۋ دارەجەسى قازىر تۇرىپ جاتقان ەلمەن سالىستىرعاندا تومەندەۋ. مىسالى, ءبىر اعام وتە قابىلەتتى, بىلمەيتىنى جوق. الايدا, ونى ءوز ورتاسى اسا باعالامادى. مەن سونىڭ كۇيىن كەشكىم كەلمەدى. وسى كۇنى ءبىر ميللياردەردەن ساباق الىپ ءجۇرمىن. ماقساتىم – باي بولۋ ەمەس, مۇمكىندىگىمدى پايدالانۋ. قازىر جاسىم قىرىققا تايادى, سوندا دا جاڭا نارسەنى ويلاپ تاپقىم كەلەدى, ايتالىق, زاماناۋي كيىز ءۇي جاساسام دەيمىن. ال ءبىزدىڭ ەلدە ورتا جاستا وقۋ – ازداپ ەزۋ تارتقىزادى», دەيدى ول. ەلميرا شەتەلگە وتباسىمەن كوشكەن. ەڭ ءبىر ەلەڭ ەتكىزەرى – جاس تا جالىندى, ەڭبەككە قابىلەتتى كەزىندە كەتتى.
قازاق جاستارىنىڭ شەتەلدەن جۇمىس تابۋىنا ءتۇرلى باعدارلامالار دا كومەكتەسەدى. سونىڭ ءبىرى – 1998 جىلدان بەرى «Work and Travel» باعدارلاماسى. بۇعان دەيىن 20 مىڭ ادام وسى باعدارلامامەن شەتتە ەڭبەك ەتىپ كەلگەن. «Work and Travel»-ءدى قازاقستاندا جۇرگىزىپ وتىرعان ورتالىق ديرەكتورى ماقسۇتبەك ايماعانبەت: «بۇل باعدارلامانىڭ تالابى – ءمىندەتتى تۇردە ەلگە قايتىپ كەلۋ. دەگەنمەن, وكىنىشكە قاراي, ءار جىل سايىن 3-4 پايىزى (2017 جىلى 5-6%, 2018 جىلى 4,3%) سوندا قالىپ قويادى», دەيدى. قايتپاعانداردىڭ ءتىزىمىن اقش ەلشىلىگىنە وتكىزەتىن كورىنەدى. الايدا دوللارعا دامەتكەندەردىڭ باعدارلاما تالابىن ورىنداپ كەلگەن سوڭ, ءوز بەتىمەن قايتا كەتكەنىنە دە كۋا بولعانبىز. نەگە؟ ويتكەنى جالاقىسى جوعارى.
ساراپشىلاردىڭ كەيبىرەۋى ساياسي جاعىنان دا شەتەل اساتىن ازاماتتار بار ەكەنىن ايتادى.
كەلۋگە قۇمارتۋشىلار دا كوپ
كوشى-قون ماسەلەلەرىن زەرتتەپ ءجۇرگەن عالىم, «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور راحمان الشانوۆ كوبىنە كەتكەندەر – تاريحي ەلىنە قايتىپ جاتقان كەزىندەگى دەپورتاتسيامەن كەلگەندەر ەكەنىن ايتادى. ونىڭ ويىنشا, تاعى ءبىر ۇلكەن سەبەپ – مەملەكەتتىڭ اقشاسىن جىمقىرىپ قاشقاندار, قىلمىستىق جايتتار, بۇل الەمدەگى ەلدەردىڭ كوپشىلىگىنە ورتاق ماسەلە. «ال ءبىزدى الاڭداتاتىنى – ەلدەن كەتكەندەردىڭ سەبەبىن انىقتاپ, ونىڭ الدىن الۋمەن اينالىسىپ وتىرعان ناقتى زەرتتەۋ ۇيىمىنىڭ جوقتىعى. وسىنداي ماسەلەلەرمەن جۇمىستانىپ جۇرگەن عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەر بار, بىراق ولاردىڭ باسىن قۇراپ, مەملەكەتتەن قارجى ءبولۋدى, جۇيەلى جۇمىستى جولعا قويۋ كەرەك. قازىرگى اتقارىلىپ جاتقان ىستەر – ءالى شولاق, كەمشىن», دەيدى ول.
سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە ادامداردىڭ شەكارادان قانداي ماقساتپەن شىققانىن انىقتايتىن بازا بار. بىراق زاڭسىز كوشى-قوندى, ياعني قاشىپ نەمەسە باس ساۋعالاپ كەتكەندەردى جانە تۋريست رەتىندە شىعىپ, سوندا قالىپ قويعانداردى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى تىركەۋگە الادى. ال ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنداعى كوميتەت قازاقستان اۋماعىنداعى (شەتەلدەن جۇمىسقا كەلگەندەر, ءوز ازاماتتارىمىز) جۇمىسكەرلەردىڭ جاعدايىمەن اينالىسادى. ەڭبەك, الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە كوشى-قون كوميتەتى باسقارما باسشىسى داستان اسقار ۇلى سىرتقا كەتىپ جاتقانداردىڭ باسىم بولىگى دۇرىس اقپارات بەرمەيتىنىن, سول جاقتا جۇمىس ىستەۋدى كوزدەسە دە قاساقانا ساياحاتتاۋ دەپ كورسەتەتىنىن ايتادى. سوندىقتان اتالعان مينيسترلىكتەردىڭ ۇشەۋىندەگى اقپاراتتا دا دالدىك جوق دەگەن ءسوز. «ال وسى ءبىر قوردالانعان ماسەلەنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ەلدەن ەندى كەتۋدى كوزدەپ جۇرگەندەرمەن ەركىن ويىن ءبىلۋ ماقساتىندا ساۋالداما الىنىپ, زەرتتەۋ جۇرگىزىلمەي مە؟» دەگەن سۇراعىمىزعا د.اسقار ۇلى جەكەمەنشىك زەرتتەۋ ۇيىمدارىمەن عانا جۇمىس ىستەيتىنىن جەتكىزدى. بارلىعىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ارنايى اينالىسىپ, تۇپكىلىكتى شەشىمىن تاۋىپ وتىراتىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ورتالىقتىڭ اسا قاجەتتىگى كەتكەندەر سانىنىڭ جىل سايىن تەك ءوسىپ وتىرعانىنان-اق كورىنىپ تۇر.
ۇلىبريتانياداعى لەستەر (University of Leicester) مەملەكەتتىك زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ لەكتورى, «كوشى-قون الەۋمەتتانۋ» زەرتتەۋ كوميتەتىنىڭ پرەزيدەنتى دەۆيد بارترامنان ارنايى پىكىر العان ەدىك. انگليادان جاۋاپ جولداعان حالىقارالىق ساراپشى: «ورتالىق ەۋروپا ەلدەرى, دالىرەك ايتساق, ۆەنگريا يمميگراتسيا ماسەلەسىمەن كوبىرەك كۇرەسىپ كەلەدى. ولاردىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىك سەزىمى – باسىم كوپشىلىگىندە ەتنوستىق جانە ولاردىڭ ساياساتى «باسقالاردى» (شەتەلدىكتەردى) بولەكتەي وتىرىپ, تاباندى تۇردە تارتىسۋدا. الايدا ماسەلە سوندا, ولار بارلىق جاعىنان دا مۇنى شەشپەدى, جاعداي تەك ناشارلادى. بۇل تەندەنتسيا كوپتەگەن ەلدەردە ورىن الىپ وتىر, ءبىراق تومەن دەڭگەيدە. ۇلتتىق بىرەگەيلىك «ازاماتتىق» اسپەكتىگە (ياعني ەتنوستىق ولشەمدى قىسقارتۋ) اينالعاندا عانا ءىس ىلگەرىلەيدى. ول ءۇشىن ساياسي باسشىلىق پەن قاجىرلى ەڭبەك كەرەك. ءبىز مۇنى, ماسەلەن, گەرمانيا مەن شۆەتسيادان, سونداي-اق بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ۇلىبريتانيادان كورەمىز», دەيدى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جانىنداعى «اليانس» جاس كاسىپكەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى نۇرجان ەرلان ۇلى جاستار جىلىنىڭ اشىلۋىنان كەيىنگى اسەرىمەن بولىسكەندە: «سول سالتاناتتى جيىن سوڭىندا گەرمانيا مەن پولشاداعى قازاقستاندىقتار, ياعني شەتەلدەگى دوستارىم, تانىستارىم ارنايى حابارلاسىپ, شارانى تىكەلەي ەفيردە You tube جەلىسى ارقىلى تاماشالاعانىن, ەرەكشە قۋانعانىن, وتانىنا ورالعىسى كەلەتىنىن جازدى», دەگەن ەدى. ول بار جاعدايدى جاسايتىنىن, كاسىپكەرلىكتە كومەكتەسەتىنىن ايتىپ, دوستارىن قازاقستانعا قايتۋعا كوندىرىپتى.
جاستار جىلى اياسىندا قولعا الىنىپ جاتقان ناقتى ىستەردىڭ يگىلىگىن شەتتە جۇرگەن جاستارىمىز دا كورسە, سەزىنسە, بويىنداعى بارىن ەلىنە بەرۋگە تىرىساتىنى انىق. «وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا, ءوز ەلىندە ۇلتان بول» دەگەن تىلەۋلەستىك ءار ادامنىڭ كوكەيىندە سايراپ تۇرعان بولار.
