اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا قازاقستاندا عىلىمدى دامىتۋدىڭ قازىرگى جاعدايى مەن پەرسپەكتيۆالارى تۋرالى پىكىر الماستىرىلدى. عىلىمدى باسقارۋ جۇيەسىن جانە دوكتورانتۋرا باعدارلاماسىن دامىتۋ, جوعارى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىن زاماناۋي جابدىقتارمەن جاراقتاندىرۋ, عىلىمي دارەجە بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى.
ەلباسى 2019 جىلدى جاستار جىلى دەپ جاريالادى. كەزدەسۋدى اشقان باقىتجان ساعىنتاەۆ جاستاردى كەشەندى قولداۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىمدىعىنا اينالىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. عىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن ەڭ جاقسى جاعدايلار جاسالىپ جاتىر, سۋبسيديالار, جەڭىلدىكتەر بەرىلىپ, ءتۇرلى قولداۋ شارالارى قابىلدانۋدا. سونىمەن قاتار, ءوز كەزەگىندە, جاستاردان ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىندا بەلسەندى ءارى ءتيىمدى قايتارىمنىڭ بولۋى كۇتىلەدى. جاستار ناقتى باستامالار ءبىلدىرىپ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە جۇمىس ورىندارىنىڭ سانىن ۇلعايتۋعا قاتىستى ءوز بىلگەندەرىن ۇسىنۋى ءتيىس. ماسەلەن, بۇل — ەگىن ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى عىلىمي ازىرلەمەلەر.
مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا تاياۋ كەلەشەكتە ىسكە اسىرىلۋى ءتيىس عىلىمدى باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ تۋرالى بىرقاتار تاپسىرما بەردى.
ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» جانە «قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى: تابىس پەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ» جولداۋلارىنداعى عىلىم ماسەلەسىنە قاتىستى نەگىزگى تاپسىرمالار:
بەس جىل ىشىندە ءبىلىم, عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنا بارلىق كوزدەردەن جۇمسالاتىن قاراجاتتى ءجىو 10%-نا دەيىن جەتكىزۋ قاجەت;
مەتاللۋرگيا, مۇناي-گاز حيمياسى, اوك, بيو جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالالارىن زەرتتەۋ ىسىندە باسىمدىق بەرەتىن جوعارى وقۋ ورنى عىلىمىن دامىتۋ كەرەك;
قولدانبالى عىلىمي-زەرتتەۋلەردى اعىلشىن تىلىنە بىرتىندەپ كوشىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ تالاپ ەتىلەدى;
جوعارى وقۋ ورىندارى شەتەلدەردىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن, عىلىمي ورتالىقتارىمەن, ءىرى كاسىپورىندارىمەن جانە تۇك بىرلەسكەن جوبالاردى بەلسەندى تۇردە جۇزەگە اسىرۋى قاجەت;
جەكە سەكتوردىڭ بارلىق قولدانبالى عىلىمي-زەرتتەۋ ازىرلەمەلەرىن بىرلەسكەن قارجىلاندىرۋى;
جاس عالىمدارىمىزعا عىلىمي گرانتتار اياسىندا كۆوتا ءبولىپ, ولاردى قولداۋدىڭ جۇيەلى ساياساتى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستاندىق عىلىمنىڭ ناتيجەلىگىن ارتتىرۋ مىندەتىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ۇكىمەت قازاقستان جاستارىنىڭ باستامالارىن قولداۋ بيوىنشا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتىر. نەگىزگى ماقسات — قارجى كوزدەرىن ءارتاراپتاندىرۋ, بيۋدجەت قاراجاتتارى جەكە قارجىلاندىرۋدى تارتۋدىڭ تەتىگى بولۋى ءتيىس, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندىق عالىمداردى ءىرى حالىقارالىق عىلىمي جوبالارعا قوسۋ ارقىلى ىسكە اسىرىلۋى كەرەك. تەڭ قارجىلاندىرۋ جاعدايىندا عىلىمي ناتيجەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋعا گرانتتار ءبولۋ باستالدى,جەكە سەكتور تارتىلۋدا. 138 جوبا اياسىندا وتاندىق عىلىمي ازىرلەمەدەردى ەنگىزۋگە مەملەكەتتىك ەمەس كوزدەردەن 3,2 ملرد تگ جۋىق قاراجات تارتىلدى. بۇعان قوسا, عالىمدار بيزنەس قاۋىمداستىقپەن بىرلەسىپ, عىلىم قورى مەن دۇنيەجۇزىلىك بانك جەلىسى بويىنشا بىرقاتار جوبالاردى ىسكە اسىرىپ جاتىر.
سونىمەن قاتار, كەزدەسۋ اياسىندا جاس عالىمدار دا ءسوز سويلەدى, ولار وزەكتى ماسەلەلەردى قوزعاپ, سالانى ودان ءارى دامىتۋعا قاتىستى ۇسىنىستارىن جەتكىزدى. Almaty Management University عىلىمي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى دانيار ساپارعاليەۆ عىلىمي دارەجە بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسىن كوتەردى. قر ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ استانالىق بولىمشەسىنىڭ ديرەكتورى, ۇلتتىق ەنەرگەتيكا جانە ماشينا جاساۋ جونىندەگى عىلىمي كەڭەستىڭ توراعاسى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت م. زدوروۆەتس ءوز كەزەگىندە عىلىمدى باسقارۋدىڭ قازىرگى جۇيەسى جانە ونى جاڭعىرتۋ شارالارى تۋرالى ايتىپ بەردى.
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ فيزيكالىق-حيميالىق زەرتتەۋلەر جانە تالداۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى, حيميا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور ب. كەڭەسوۆ جوو عىلىمى جانە دوكتورانتۋرا باعدارلاماسىن دامىتۋ, جوعارى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىن زاماناۋى جابدىقتارمەن جاراقتاندىرۋ ماسەلەلەرىنە كوڭىل ءبولدى. قازۇۋ عالىمى, وقىتۋشىسى ە. دوسجانوۆ جاس عالىمداردى الەۋمەتتىك قولداۋ, سونىڭ ىشىندە جاتاقحانالارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن قوزعادى. ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعىنىڭ زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, عىلىمي جوبانىڭ جەتەكشىسى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى م. جاباعيننىڭ بايانداماسى پانارالىق عىلىمداردى دامىتۋ ماسەلەسىنە ارنالدى. بۇدان وزگە, گەنومدىق زەرتتەۋلەر مىسالىندا سالانى كوممەرتسيالاندىرۋ ماسەلەلەرى قارالدى.
«نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ» دوكتورانتى, جاس عالىمدار اليانسىنىڭ ۆيتسە-توراعاسى ب. ابدىكەنوۆ جيىنعا قاتىسۋشىلارعا جاساندى زەردەنى دامىتۋدىڭ ماڭىزى, ونىڭ ىشىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ (دەربەس مەديتسينا), ءبىلىم بەرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى (دەربەس اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى) سالالارىندا قولدانۋدىڭ پايداسى تۋرالى ايتى بەردى. قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, پ.ع.ك. نارگيز بالتاباەۆا جاس پەداگوگتەرگە ارنالعان كۋرستار مەن ترەنينگتەردىڭ پايداسى تۋرالى ايتىپ, جاس پەداگوگتاردى دايارلاۋدىڭ جاڭا قۇرالىن ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىسىن جەتكىزدى.
قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديپلومنان كەيىنگى ءبىلىم ورتالىعىنىڭ وقىتۋشىسى ە. يشكينين قازاقستاندا جاس عالىمداردىڭ حالىقارالىق زەرتحانالاردا تاعلىمدامادان ءوتۋ تاجىريبەسىن دامىتۋ كەرەكتىگىن اتاپ ايتتى. سولايشا, شەتەلدىك عالىمداردىڭ تاجىريبەسىنەن ۇيرەنۋ ارقىلى عىلىمي الەۋەتتى دامىتۋ كەرەك.
اقپاراتتىق جانە ەسەپتەۋ تەحنولوگيالارى ينستيتۋتىنىڭ زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى ر. مۇساباەۆ اقپاراتتىق جانە ەسەپتەۋ تەحنولوگيالارى عىلىمي الەۋەتتى دامىتۋدىڭ ءبازيسى بولىپ تابىلادى. ءوز كەزەگىندە, ءا. ح. مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ فيليالىنىڭ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, ت.ع.ك. ت. مامىروۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىن ىسكە اسىرۋ تاقىرىبىندا ءسوز قوزعاپ, تاريحي-مادەني مۇرانى ودان ءارى زەردەلەۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي حاتشىسى م. قوزىباەۆ عىلىمي ينستيتۋتتار مەن گرانتتىق زەرتتەۋلەردى پەرسپەكتيۆالى دامىتۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ, جاس عالىمداردى ىنتالاندىرۋ جۇيەسىنە كوڭىل اۋدارتتى.
كەزدەسۋدى قورىتىندىلاعان قر پرەمەر-ءمينيسترى باقىتجان ساعىنتاەۆ قاتىسۋشىلارعا اشىق ديالوگى مەن ۇسىنىستارى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى. عىلىمدى دامىتۋ ماسەلەسىندە قازاقستاندا عىلىمي قىزمەتتى جوسپارلى ءارى قارقىندى دامىتۋ ءۇشىن قانداي باعىتتاردى ودان ءارى دامىتۋ قاجەتتىگىن, قانداي ماسەلەلەرگە ەرەكشە دەن قويۋ كەرەكتىگىن ايقىن ۇعىنۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. قازاقستان ءوزىن باسقا مەملەكەتتەردىڭ اراسىندا ۇسىنا الاتىن باعىتتى دامىتۋ كەرەكتىگى مالىمدەلدى.
قر بعم دەرەكتەرى بويىنشا, قازاقستاندا 2017 جىلى عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەرمەن 386 ۇيىم اينالىسقان, 22 081 ادام تارتىلعان, ونىڭ ىشىندە 17 205 زەرتتەۋشى مامان بار. ولاردىڭ 7 733-ءى 35 جاسقا دەيىنگى جاس عالىمدار. 2018-2020 جىلدارعا ارنالعان قارجىلاندىرۋعا ماقۇلدانعان جوبالار مەن باعدارلامالار اراسىندا گرانتتىق جانە باعدارلامالىق-ماقساتتىق قارجىلاندىرۋ اياسىندا 35 جاسقا دەيىنگى جاس عالىمداردىڭ ۇلەسى زەرتتەۋگە قاتىساتىنداردىڭ جالپى سانىنىڭ 49,3%-نا دەيىن ارتتى. بۇل – 2015-2017 جىلدارعا ارنالعان زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا 1,4 ەسەگە ارتىق كورسەتكىش.
قازاقستاننىڭ نەگىزگى عىلىمي ورتالىعى — الماتى قالاسى. قالادا عىلىمي-زەرتتەۋ سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەر سانى 8,8 مىڭ ادامدى قۇرايدى. بۇل — قازاقستاننىڭ بارلىق عالىمدارىنىڭ 40%-ى. عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەردىڭ 36,8%-ى اتالمىش قالاعا تيەسىلى. زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەردى جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمدار سانى — 131.
جۇمىس ساپارى كەزىندە پرەمەر-مينيستر بىرقاتار ينفراقۇرىلىمدىق جانە الەۋمەتتىك نىساندارعا بارىپ, ءبىلىم بەرۋ مەن مامانداردى دايارلاۋ ساپاسىنىڭ ارتۋى, سونداي-اق قالاداعى كولىك ينفراقۇرىلىمىن, تۋريزم يندۋسترياسىن دامىتۋ بارىسىمەن تانىسادى.
ەسكە سالا كەتەيىك, قر پرەمەر-ءمينيسترى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەل وڭىرلەرىن جۇمىس ساپارىمەن ارالاپ ءجۇر. وسىعان دەيىن باقىتجان ساعىنتاەۆ اتىراۋ, اقتوبە, قاراعاندى, قوستاناي, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ, تۇركىستان, اقمولا, باتىس قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان, پاۆلودار جانە شىعىس قازاقستان, الماتى جانە جامبىل وبلىستارىندا جۇمىس ساپارلارىمەن بولدى.
