رەسەي يمپەرياسى كەزىندە بولسىن, كەڭەستىك توتاليتارلى داۋىردە بولسىن شوۆينيستىك پيعىلداعى وقىمىستىلار قازاقتاردى «مادەنيەتتەن جۇرداي, بۇراتانا حالىق» دەپ كورسەتۋى اقىلعا سىيمايتىن ارامزا تۇجىرىم ەدى. سول ارقىلى قازاق ۇلتىن وتكەن تاريحىنان اينىتىپ, ۇلتتىق مادەنيەتىنەن جەرىتىپ, ورىستىق ءھام باتىستىق ۇلگىدەگى مادەنيەتكە باس ءيدىرۋ جۇزەگە استى. وسىلايشا قازاق ۇلتى جان-دۇنيەسىنىڭ قالاي ازىپ-توزعانىن, ۇلتتىق رۋحى مەن ار-نامىسىنىڭ قوجىراعانىن بىلمەي قالدى.
ال شىن مانىسىندە قازاق ۇلتىنىڭ تاريحي تامىرى تەرەڭ, مادەنيەتى باي ەكەنىن ەجەلگى دەرەككوزدەر مەن بۇگىنگى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جان-جاقتى دالەلدەۋدە. قازاقتاردىڭ قوعامدىق قۇرىلىسى مەن ءومىر-سالتى دا دەربەس بولعان. كوشپەلى دالا مادەنيەتىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ونىڭ تابيعاتپەن ۇيلەسىمدە ءومىر ءسۇرۋى. اتا-بابالارىمىز گەوگرافيالىق جانە كليماتتىق ەرەكشەلىكتەرگە بەيىمدەلە وتىرىپ, تۇرمىس-تىرشىلىگىن جاساپ, شارۋاشىلىعىن جۇرگىزگەن. وسىلايشا الەمدىك تاريح پەن ادامزات وركەنيەتىندە وشپەس ءىز قالدىرعان.
ماقالادا اتالعان قىرلاردىڭ بارلىعى قازاقتىڭ باي تاريحي مۇراسى مەن ۇلتتىق مادەنيەتىنىڭ اجىراماس قۇندىلىقتارى, قازاقى بولمىستىڭ سىر-سيپاتى. « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» – ءاربىر قازاقتىڭ بويىندا ۇلتتىق ماقتانىش پەن ۇلتتىق نامىستى, ۇلتجاندىلىق پەن وتانسۇيگىشتىكتى دامىتاتىن دەرەكتەر مەن دايەكتەرگە تولى.
ءوز زامانىندا تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى» قانداي ماڭىزدى ءرول اتقارسا, بۇگىنگى قازاقستان شىنايىلىعىندا مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ تۇجىرىمداعان « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» دا سونداي يدەولوگيالىق ماڭىزى وتە تەرەڭ ساياسي قۇجات. قازىرگى جاھاندانۋ مەن باتىستىق قۇندىلىقتارعا جاپپاي ەلىكتەۋ كەزەڭىندەگى اسقىنىپ بارا جاتقان قوعامدىق «كەسەلدەردىڭ» بەتىن قايتارىپ, ۇلتتىق مەملەكەت رەتىندە دامۋدىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن شەشۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىن كەشەندى ساياسي باعدارلاما. ويتكەنى قازىرگى كەزدە ۇلتتىق مəدەني قۇندىلىقتارىمىز باتىستىق بۇقارالىق مəدەنيەتتىڭ ەكسپانسياسىنا توتەپ بەرە الماي, بۇكىل قوعام ۆەستەرنيزاتسيانىڭ جەتەگىندە كەتتى. ۇلتتىق ويۋ-ورنەكتەرمەن اشەكەيلەنگەن, التىنمەن اپتالىپ, كۇمىسپەن كۇپتەلگەن, بىلعارى مەن جۇننەن ورىلگەن بۇيىمداردى مۇراجايلار مەن سۋۆەنير ساتاتىن دۇكەندەردەن كورەتىن بولدىق.
كوپ قازاق بۇگىندە كوكپار تارتپاق تۇگىلى, اتقا قالاي ءمىنۋدى دە ۇمىتقان. جاستارىمىز اقىل-ويدى, ەپتىلىك پەن كۇش-قايراتتى قاجەتسىنەتىن توعىزقۇمالاق, اسىق, جامبى اتۋ, اۋدارىسپاق, تەڭگە ءىلۋ, قىز قۋ سياقتى كوپتەگەن قازاقى ۇلتتىق ويىنداردىڭ بار ەكەنىن بىلمەي, كومپيۋتەرلىك ۆيرتۋالدى ويىندار الەمىندە ءجۇر. بۇقارالىق مəدەنيەت جاس ۇرپاقتى جاستايىنان باۋراپ, جاس بالالارىمىزدىڭ بەلى بەسىكتەن شىقپاي جاتىپ, سانا-سەزىمىن جاۋلاپ جاتىر. ۇلتتىق ەرتەگىلەر مەن «باتىرلار جىرىن» ديسنەيلىك مۋلتفيلمدەر الماستىردى. باسقاسىن ايتپاعاندا, بۇقارالىق مəدەنيەت بۇل ماقساتقا مۋلتفيلم كەيىپكەرلەرى ارقىلى-اق جەتۋدە: بۇگىنگى قازاقتىڭ قارا دومالاق بالاسى الپامىس, ەر توستىك, الدار كوسە, قوجاناسىر, تازشا بالانى نەمەسە باتىرلار جىرىنىڭ كەيىپكەرلەرىن بىلمەۋى مۇمكىن, ال سپانچ بوب, گارري پوتتەر, بەتمەن, سۋپەرمەن, ورمەكشى ادام سياقتى تولىپ جاتقان باتىستىق بۇقارالىق مəدەنيەت تۋىنداتقان تەكسىز كەيىپكەرلەردى جازباي تانيدى.
سول سياقتى جاسوسپىرىمدەردى, جاستاردى, ەرەسەكتەردى, ءتىپتى قاريالاردى دا تابىندىرىپ, ەلىكتىرەتىن باتىستىق قۇندىلىقتار جەتەرلىك. كيىم كيۋ ۇلگىسى, سəن-سالتانات, تاماق ءىشۋ, قىسقاسى, كۇندەلىكتى ءومىر-سالتىمىز تۇتاستاي باتىستىق سارىنعا كوشكەن. ياعني, ۇلتتىق كودتى ساقتاۋ مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتۋ بۇگىنگى تاڭداعى وزەكتى ماسەلەلەر بولىپ وتىر.
بۇل تۇرعىدا ەلباسى « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» اتتى وقۋ-اعارتۋ ەنتسيكلوپەديالىق ساياباعىن اشۋ, « ۇلى دالا تۇلعالارى» اتتى عىلىمي-كوپشىلىك سەريالاردى شىعارىپ, تاراتۋ جۇمىستارىن جۇيەلەندىرۋ جانە جانداندىرۋ قاجەت دەپ قوعام الدىنا ۇلكەن مىندەت قويىپ وتىر. وسى جەردە ەسكەرەتىن ماسەلەلەر دە بارشىلىق. كەزىندە «كوشپەندىلەر» ءفيلمىن تۇسىرگەندە جىبەرىلگەن قاتەلىكتەر ەسكەرىلىپ, جاڭا فيلمدەردىڭ ستسەناريىن قازاقى بولمىسقا ساي جازىپ, قارجى-قاراجاتتى شاشىپ-توگىپ, اتاقتى شەتەل اكتەرلەرىنە جۇگىرە بەرمەي, كينو تۇسىرۋگە ءوزىمىزدىڭ تالانتتى جاستارىمىزدى تارتۋ قاجەت. سونىمەن قاتار بالالارعا ارنالعان اسەرلى دە ءماندى تاريحي انيماتسيالىق, مۋلتيپليكاتسيالىق فيلمدەر ءتۇسىرۋدى دە قولعا العانىمىز ءجون. بالالارعا ارنالعان «بالاپان» ۇلتتىق ارناسى قازىر كوبىنەسە شەتەلدىك مۋلفيلمدەردى قازاقشاعا اۋدارىپ كورسەتۋگە ءماجبۇر. ويتكەنى وتاندىق انيماتسيا مەن مۋلتفيلم ءتۇسىرۋ سالاسى دۇرىس دامىماي تۇر.
ەلباسى ءوزىنىڭ جاڭا ەڭبەگىندە قازاقستاندى كۇللى تۇركى حالىقتارىنىڭ قاسيەتتى «قارا شاڭىراعى» دەپ اتاپ كورسەتتى. مۇنى جالپى مويىندالعان, ەشبىر دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اكسيوما دەۋىمىزگە بولادى. ءتىل عىلىمىنىڭ وكىلدەرى دە قازاق تىلىنە – تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ ىشىندەگى ەڭ كوركەم, ەڭ اۋەزدى, تىلدىك قورى باي, قايماعى بۇزىلماي ساقتالعان ءتىل دەپ باعا بەرەدى. وسىعان بايلانىستى قازاقستان پرەزيدەنتى «تۇركى وركەنيەتى: ءتۇپ تامىرىنان قازىرگى زامانعا دەيىن» اتتى جوبانى قولعا الۋىمىز قاجەت دەگەن تىڭ باستاما جاساپ, وسى جوبا اياسىندا 2019 جىلى استانادا تۇركولوگتاردىڭ دۇنيەجۇزىلىك كونگرەسىن جانە ءارتۇرلى ەلدەر مۋزەيلەرىنىڭ ەكسپوزيتسيالارىنا ەجەلگى تۇركى جادىگەرلەرى قويىلاتىن تۇركى حالىقتارىنىڭ مادەني كۇندەرىن ۇيىمداستىرۋدى, سونداي-اق تۇركى حالىقتارىنا ورتاق تۋىندىلاردىڭ بىرىڭعاي ونلاين كىتاپحاناسىن اشۋدى ۇسىنىپ وتىر. مۇنىڭ بارلىعى تۇركى تىلدەس تۋىسقان حالىقتاردىڭ بىرلىگىن نىعايتا تۇسەتىن حالىقارالىق ماڭىزى زور ءىس-شارالار بولماق.
كەزىندە اقيىق اقىنىمىز ج.مولداعاليەۆ «تاريحي بار ەل عانا تاريح جاساي الادى» دەگەن ەدى. ەلباسىمىز كورەگەن ساياساتكەر رەتىندە ۇلتتىق تاريحىمىزدى تۇگەندەۋمەن ۇزدىكسىز اينالىسىپ كەلەدى. «تاريح تولقىنىندا», «عاسىرلار توعىسىندا» ەڭبەكتەرىن جازىپ, «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا ارقاۋ بولىپ, «حالىق تاريح تولقىنىندا» جوباسىن, «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق يدەياسىن, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن تۇجىرىمداپ ۇسىنىپ, بۇكىل ەل بولىپ جۇزەگە اسىرۋعا مۇرىندىق بولدى. بۇل جولى دا « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا ەلباسى ەجەلگى داۋىردەن قازىرگى زامانعا دەيىنگى كەزەڭدى قامتيتىن بارلىق وتاندىق جانە شەتەلدىك مۇراعاتتار دۇنيەسىنە ەلەۋلى ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن «ارحيۆ-2025» جەتى جىلدىق باعدارلاماسىن جاساۋىمىز قاجەت دەپ جاۋاپتى مىندەت قويىپ وتىر.
مۇراعات – ۇلتىمىزدىڭ جادى, ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرىلەتىن, قاتتالعان تاريحى, جازىلعان حاتى. بىراق ۇلتتىق تاريحىمىزعا قاتىستى كوپتەگەن دەرەكتەر شەتەلدەردىڭ مۇراعاتتارىندا ساقتاۋلى. ولاردىڭ بارلىعىن جيناقتاۋ وتە وزەكتى ماسەلە. ءححى عاسىر – تسيفرلى اقپاراتتىق قوعام ءداۋىرى, قاعازدىڭ زامانى ءوتىپ بارا جاتىر. ەندىگى بولاشاق تسيفرلى دەرەك كوزدەردە, قازىرگى زامان – بيگ داتانىڭ, ياعني, تسيفرلى فورماتتاعى اسا ءىرى دەرەك كوزدەردىڭ زامانى. جاھاندانۋ زامانىنىڭ تالابى وسى ەكەن دەپ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى گلوباليزاتسيا مەن ۆەستەرنيزاتسيانىڭ قۇندىلىقتارىنا ايىرباستاپ, بۇقارالىق مəدەنيەتكە ماس بولىپ, əلەمدىك وركەنيەتتەن قالماي داميمىز دەپ جۇرگەندە, ءوزىمىزدىڭ كىم ەكەنىمىزدى, وتكەن تاريحىمىز بەن ۇلتتىق سالت-ءدəستۇرىمىزدى ۇمىتىپ, تىلىمىزدەن ايرىلىپ, ءدىلىمىز بەن دىنىمىزدەن اداسىپ, ءدۇبəرا كۇيگە تۇسكەنىمىزدى بايقاماي دا قالۋىمىز مۇمكىن. سول ءۇشىن مۇراعاتىمىزعا, ارحيۆتەگى تاريحىمىزعا ۇقىپپەن قاراپ, تسيفرلى فورماتقا اينالدىرىپ ساقتاۋىمىز قاجەت.
سونىمەن قاتار ەلباسى « ۇلى دالا» اتتى ەجەلگى ونەر جانە تەحنولوگيالار مۋزەيى مەن « ۇلى دالانىڭ ۇلى وركەنيەتتەرى» اتتى جالپىۇلتتىق تاريحي رەكونسترۋكتسيالار كلۋبىن قۇرۋ, «دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسىن» جاساۋ, « ۇلى دالانىڭ كونە سارىندارى» جيناعىن باسىپ شىعارۋ جوبالارىن ۇسىنىپ وتىر. جوعارىدا اتالعان جوبالاردى پرەزيدەنتىمىز «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ جالعاسى رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت دەپ اتاپ كورسەتتى.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىنىڭ قيسىندى جالعاسى بولىپ تابىلاتىن « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى جاڭا ماقالاسى ۇلتتىق تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ دامۋىنداعى جاڭا كەزەڭدى باستاپ بەرمەك. ەندىگى ماسەلە وسى قويىلعان ماقسات-مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋعا قوعام بولىپ اتسالىسۋ. «بار قازاق – ءبىر قازاق» دەپ كۇش قوسۋى كەرەك. قازاقستان پرەزيدەنتى تالاپ ەتكەندەي, «قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسۋى كەرەك». جالعان ءدىني اعىمدارعا ىلەسپەي, اتا-بابا جولىن ۇستانۋى شارت. ۇلتىمىز ءجۇز بەن رۋعا جىكتەلمەي, ءتىلى شۇبارلانباي, ۇلتتىق ماقتانىشپەن, ار-نامىسپەن بىرىگۋى قاجەت. بۇگىنگىدەي جاھاندانۋ مەن باتىستىق سارىنداعى ارزانقول بۇقارالىق مادەنيەتكە ەلىكتەۋ زامانىندا « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا تۇجىرىمدالعان اسىل مۇرالارىمىزدى جاس ۇرپاققا جەتكىزۋ, ءتۇسىندىرۋ مەن ناسيحاتتاۋ جۇمىستارى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەۋى ءتيىس.
كەز كەلگەن قوعام كوشباسشىسىز بولمايتىنى سياقتى, ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ حالقىن مەملەكەت قۇراۋشى كوشباسشى – ۇلتسىز كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ونداي دەڭگەيگە جەتۋى ءۇشىن مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ سانى مەن ساپاسى, ياعني əل-اۋقاتى, تۇرمىس جاعدايى, تابيعي ءوسىمى, ينتەللەكتۋالدىق əلەۋەتى, قۇندىلىقتار جۇيەسى مىقتى بولۋى شارت. «سانانى تۇرمىس بيلەيدى» دەگەن ءسوزدىڭ ايتىلۋى تەگىن ەمەس. ورتا دəۋلەتتى ءومىر سۇرەتىن ادامداردىڭ سانى ارتقان سايىن قوعامدىق قۇندىلىقتاردىڭ جۇيەسى دە ساپالى بولا تۇسپەك. قازاقتاردىڭ بويىندا «مەن اتا-بابالارىم امانات ەتىپ, مۇراعا قالدىرعان ەل مەن جەردىڭ يەسىمىن, ۇلتتىق سالت-ءدəستۇر مەن سانا-سەزىمدى كەلەشەك ۇرپاققا جەتكىزۋشىمىن» دەگەن سەزىم مەن قۇندىلىقتار جۇيەسىن بەرىك قالىپتاستىرۋ قاجەت. بۇعان جالاڭ ۇرانمەن, بوس كەۋدە قاعۋمەن قول جەتكىزە المايمىز. ۇلى دالا ەلىن اتامەكەن ەتكەن حالقىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى جوعارى, ءومىر ساپاسى جاقسى بولۋ كەرەك. ياعني, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا كوزدەلگەندەي, الەمدەگى دامىعان وتىز ەلدىڭ دەڭگەيىندەي جوعارى بولۋى ءتيىس. بۇل ورايدا ەلباسىمىزدىڭ «قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى: تابىس پەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ» اتتى بيىلعى جاڭا جولداۋىنان حالىقتىڭ كۇتەر ءۇمىتى زور.
سەيىلبەك مۇساتاەۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ ساياساتتانۋ جانە ساياسي تەحنولوگيالار كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى
الماتى
