ءيا, ۇلت ارىسىنىڭ ايتقانى بولدى, جۇرتىمىز ازاتتىعىن الىپ, نيەتى تۇزۋلەر تانىپ, بۇرىنعى قالىپ بۇزىلىپ, وزگەلەر قىزىعىپ قارايتىن قازاق ەلى اتاندىق. كورگەن قورلىق, تارتقان زورلىق ەلەسكە اينالىپ, كەتكەن ەسەنى قايتارساق دەيمىز. ەسە قايتارامىز دەپ جۇرگەن ەلدىك قاسيەتتى تۇسىنە قويمايتىن, تاياز ويى قىسقا بويىنان اسپايتىن جاندار – ۇلتقا جات قىلىقتارىمەن قىلاڭ بەرىپ, جۇرتتى سوقىر كورەتىنى قىنجىلتادى. ءبىز ونىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەمەسەك تە بۇقارا كورىپ-ءبىلىپ وتىر. ءتاڭىر بەرگەن تاۋەلسىزدىك وندايلاردى بىرتە-بىرتە ورنىنا قويىپ ومالتارى, وڭ قادام ۇلتتى وڭالتارى حاق.
ءبىز مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز. ەلدىكتىڭ قاسيەتىن قازاق توپىراعىن باسىپ, ەل يەسىمىن دەپ جۇرگەن, كەيدە وتپەلى كەزەڭگە وكپە ايتا بەرەتىن بىزدەن گورى – شەتتەگى قانداستارىمىزدىڭ ۇلكەن-كىشىسى ەرەكشە ءبىلىپ, قۇرمەتتەپ, تاۋبە دەپ تىك تۇراتىن سەكىلدى. جاقىندا تاراز قالاسىنا جول تۇسكەن ساپار بارىسىندا كورشى وزبەك ەلىنىڭ حورەزم وڭىرىنەن كەلگەن ءتورت بالانىڭ اناسى, الپىستى القىمداپ قالعان قاراپايىم ازاماتشامەن وي ءبولىسىپ قالدىق. ارعى اتالارى زۇلمات جىلدارى باس ساۋعالاپ, سول جاققا بارىپ تۇرىپ قالىپتى. انا زاماندا كوپتىڭ قاتارىندا تىرشىلىك ەتىپ ءجۇرىپتى. كسرو قۇلاعاندا, اركىم ءوز ءۇيىرىن ىزدەگەنى بەلگىلى. باۋىر باسىپ قالعان جەردى قانشا قيماعانمەن, كۇنكورىس, جانباعىس دەپ ءجۇرىپ, ۇرپاعى وزگەگە ءسىڭىپ كەتپەي تۇرعاندا, اتاجۇرتىنا اكەلسەم دەگەن نيەت انا كوكەيىنەن كەتپەپتى. ءسويتىپ جۇرگەندە, ەرى ومىردەن وزىپ, ويى ونعا, ساناسى سانعا ءبولىنىپتى. ۇل-قىزى اكەمىزدىڭ قابىرىن قالاي تاستاپ كەتەمىز دەپ قامىعىپتى. جارىنان كوز جازعان ساتتە دەنەسىن قازاق توپىراعىنا اكەتسەم دەگەن ويى ورىندالماپتى. شەكارادان وتكىزۋ قيىنعا سوعىپتى. اقىرى اس-سۋىن بەرگەن سوڭ اتامەكەنگە ات باسىن بۇرىپ, تۇركىستان وبلىسىنىڭ ماقتاارال اۋدانىنا كەلىپ ورنىعىپتى. جەسىر ايەل, جەتىم بالا جان باعۋ, مال تابۋ تىرلىگىنە كىرىسىپتى. بۇلايشا اسىعىپ كوشۋىنە ۇلكەن بالاسىنىڭ وزگە ۇلتتىڭ قىزىمەن باس قۇرايمىن دەگەن تالابى دا سەبەپ بولىپتى. ول تىلەك قابىل بولسا, سول جاقتا قالىپ قويۋ قاۋپى مازاسىن الىپتى.
قولىنداعى بارعا تىرنەكتەپ جيعان تەڭگەنى قوسىپ, ءۇي-جاي الىپتى. «جۇمىلساڭ ءبارى دە بولادى ەكەن», دەيدى ول. ۇلكەن ۇلى ءوز قانداسىمەن كوڭىل قوسىپ, شاڭىراق كوتەرىپتى. قىزدارى قالاۋلارىنا قاراي قازاق ازاماتتارىمەن وتاۋ تىگىپ, وت جاعىپتى. «وتكەن جىلى كىشى ۇلىم سىڭارىن تاپتى. شاما-شارقىما قاراي توي جاسادىم. وزبەك جۇرتىنداعى اعايىندار كەلدى. كۇنكورىسىمىزدى كورىپ, كوڭىلدەرى ورنىقتى. اسىرەسە بۇرىن وزبەك تىلىندە سويلەيتىن بالالارىمنىڭ انا ءتىلىن تولىق مەڭگەرگەنىن, نەمەرەلەرىمنىڭ وزگە ءتىلدى بىلمەيتىنىنە, قاتتى قىزىقتى. توي داستارقانىنىڭ باسىندا قايناعا مەن ابىسىنىم وزبەك تىلىندە سويلەدى. نەمەرەلەرىم: ء«سىزدىڭ بۇل كىسىلەردى تۋىس دەگەنىڭىز قايدا؟ بۇلار وزبەك قوي» دەيدى. «جوق, اتاڭنىڭ باۋىرلارى» دەپ سەندىرە المادىم. ويتكەنى اتا مەن نەمەرە ەكى تىلدە ءتىل قاتىسىپ, ءبىرىن-ءبىرى تۇسىنە المادى», دەپ انا ويلانىپ قالدى.
ودان سوڭ: «نەسىن بۇگەيىن, ول جاقتاعى اعايىندار وزبەككە ءسىڭىپ بارا جاتقان سەكىلدى», دەپ مۇڭايدى. ارتىنان اتالعان ەلدە قازاق مەكتەبى مۇلدە جوق ەكەنىن, سونىڭ كەسىرىنەن جاس ۇرپاقتىڭ جۇتىلىپ بارا جاتقانىن, وسىلاي كەتە بەرسە, كونەكوزدەردەن كەيىنگى اعايىن ارالاسۋدان, بارىس-كەلىستەن قالاتىنىن قازىردىڭ وزىندە ءبىراز تۋىستاردىڭ سونداي قاتەرلى حالدە ەكەنىن العا تارتىپ, وكىنىشىن ءبىلدىردى. ۇلتتىق سالتتان, حالىقتىق ۇلگىدەن, ادەت-عۇرىپتان اداسقانداردىڭ دا بار ەكەنىن جەتكىزدى. ۇرپاعىن كيەلى جۇرتىنا اكەلىپ, ۇلتىنا قوسقانىنا تاۋبە كەلتىردى. شىركىن, انا بىتكەننىڭ ءبارى وسىنداي حالقىم دەپ تۇرسا, ۇرپاق اداسىپ, شەتتەگى ۇلتىمىزدىڭ وكىلدەرى تامىرىنان قول ۇزبەس ەدى-اۋ!.. وسى جەردە ويىمىزعا: «ۇلتىنا, جۇرتىنا قىزمەت ەتۋ – بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن» دەگەن ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ اتالى ءسوزى ءتۇستى. ازات ەلىن اڭساپ كەلىپ, ۇل-قىزىن ۇلتىنا قوسقان قاراپايىم اناعا دا وسى ءسوزدى قاراتىپ ايتساق, جاراساتىنداي.
ويدى وي قوزعايدى. وتكەن قيلى كەزەڭنىڭ كەسىرىنەن قانشاما باۋىرلارىمىز ۇلتىنان, جەرىنەن قول ءۇزىپ قالدى دەسەڭىزشى. كوپ حالىقتا ول بىلىنبەس. از حالىق ءۇشىن ورنى ۇڭىرەيىپ تۇراتىنى انىق. كەڭ جەرىمىزدە كەم بولىپ, ولقىنىڭ ورنىن تولتىرا الماي كەلە جاتقانىمىز دا سودان بولار. ونى كوزىقاراقتى, ساناسىندا ساۋلەسى بارلار بىلسە كەرەك.
وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارى ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنداعى ۇلتتىق-اۋماقتىق مەجەلەۋ كەزىندە سۇلتانبەك قوجانوۆ باستاعان الاش ۇلدارى بۇقار ءۋالاياتىندا 250 مىڭ قازاق تۇراتىنىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن ەكەن. ءتىپتى اۆتونوميا بەرۋ كەرەك دەگەن كورىنەدى. بۇل دەرەكتى تاريحشى د.سالقىنبەك كەلتىرگەن ەدى. سول قانداستاردىڭ قانشاسى اتا-جۇرتقا ورالدى, قانشاسى ءسىڭىپ كەتتى ەكەن؟! الداعى جىلدارى قازاق 20 ميلليونعا, وزبەك باۋىرلارىمىز 40 ميلليوننان (قازىر 32 ميلليون) اسادى دەگەن دەرەك ايتىلىپ ءجۇر. ۇلت جوقشىسى, پروفەسسور م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ جازۋىنا قاراعاندا, 1897 جىلعى ساناقتا تەك رەسەيدىڭ قولاستىنداعى قازاق (قىتاي, موڭعوليا, ت.ب. ەلدەردى اتاماعاندا) ۇلتىنىڭ سانى 4 ميلليونعا تاياۋ بولىپتى. وزبەك باۋىرلار ول كەزدە 2,2 ميلليون ەكەن. بۇل دۇنيە كەزەك دەگەنگە كەلمەسە كەرەك. «سوندا قالاي بولعان؟ رەسەي پاتشالىعىنىڭ, قىزىل يمپەريانىڭ قول استىندا قاتار كۇن كەشكەن ەكى حالىقتىڭ تىرلىگى نەگە بۇلاي؟» دەگەندى تەرەڭنەن ويلاپ, ساباق الۋ كەرەك شىعار.
ۇلتىم دەگەن ۇلىلار قاي ساياساتتىڭ تۇسىندا دا: ء«جا, قازاقتىڭ جول باستا دەپ الدىنا سالىپ وتىرعان كوسەمى كىم؟ ول – قازاقتىڭ وقىعان ازاماتتارى, زيالىلارى. ەندى بۇدان كەيىنگى قازاق جۇرتىنىڭ كۇزەتشىسى دە وسى وقىعان ازامات. بۇدان بىلاي قازاق جارعا جىعىلسا وبالى, جاقسىلىققا جەتسە ماقتانى – وقىعان ازاماتتا» دەپ وسى جولدان تايماعان ادەبيەت پەن مادەنيەت, عىلىم مەن ءبىلىم ءىسىن العا سۇيرەگەن الىپ مۇحتار اۋەزوۆ ۇلت دەموگرافياسىن دا ءبىر ءسات ەستەن شىعارماعان ەكەن. وعان دايەك, بەلگىلى ءتىلشى-عالىم اققال قالىباەۆانىڭ اۋزىنان ەستىگەن مىنا ءبىر تاعىلىم ەسكە تۇسەدى. «ول كىسى شىن مانىندەگى ۇلتشىل ەدى!» دەپ الىپ, ءبىر جولى تاشكەنتكە بارعان ساپارىندا باۋىرلارىمەن تانىستىرعانى تۋرالى مىنا ءبىر وقيعانى العا تارتقانى بار. ماحامبەت دەگەن اعاسىن كورگەندە, ونىڭ قيمىل-قارەكەتىنە, ءتىل قايىرىمىنا قاراپ, ۇلى تۇلعا: ء«پالى, قازاق دەگەنىڭ وسى جىگىت پە, بۇل ناعىز وزبەك جىگىتى عوي؟!» دەپ قينالىپتى. الگى ازامات ىركىلمەي: «وزبەك دەسەڭىز – وزبەك بولامىز, قازاق دەسەڭىز – قازاق بولامىز», دەگەندە ءوڭى قاراقوشقىل تارتىپ, بۇل نەتكەن نامىسسىزدىق دەگەندەي: «تۋعاندارىڭ بار ما؟» دەيدى. ء«بىر ءىنىم بار». ء«پالى, قازاق ەكى ادامعا ازايىپ كەتىپتى عوي, بالالارىڭ نەشەۋ؟». «سەگىز بالام بار, مۇحا!» «و, ءپالى, ەندى قايتتىم, ەندى قايتتىم, ءا؟! ەكەۋ دەسەم جوعالتقان قازاق ون بولدى عوي. ەندى قايتتىم!» دەپ كۇيىنىپتى.
ءسويتىپ ۇلى جازۋشى كورشى ەلگە جادىراپ بارىپ, كوڭىلسىز قايتىپتى. وسىنداي ۇلتتىق رۋح ءدال قازىر ءار قازاقتىڭ بويىنان تابىلسا, ويى وت شاشىپ, جىگەرى, نامىسى نايزاعايداي جارقىلداپ تۇرسا, ءتاڭىرىم دە جارىلقاعان ۇستىنە جارىلقاي بەرەر ەدى.
ءبىز وسى ويلاردىڭ شىرماۋىندا وتىرعاندا جول-جولداس تاعى ءبىر اڭگىمەنىڭ شەتىن شىعاردى. ءۇي بولعان كىشى بالاسى وسىدان ءبىراز بۇرىن استاناداعى قۇرىلىستا اقشا كوپ ەكەن دەپ, جاس جارىن ەرتىپ ەلورداعا تارتىپ كەتىپتى. پاتەر جالداعان, قازىر جاتاقحانانىڭ ءبىر بولمەسىندە تۇرادى ەكەن. ومىرگە ءسابي كەلگەن. «تۇڭعىشتارى ەدى. قارايلاسۋعا كەلىپ ەدىم. اس بولمەسى, دارەتحاناسى جوق. اياداي بولمەدە تۇرۋ قيىننىڭ قيىنى ەكەن. تىنىسىڭ تارىلادى, ەشكىم ەشكىممەن ءتىل قاتىسپايدى. «سەن كىم ەدىڭ؟» دەگەندەي كوزدەرى بادىرايىپ قاسىڭنان وتە شىعادى. كۇن ساناپ ارەڭ شىدادىم. سيراعىڭ شىعىپ جاتسا دا ءوز باسپاناڭا نە جەتسىن. كەڭ دالادا جۇرگەن ادامعا تار بولمە تۇرمەدەي كورىنەدى ەكەن. «ەلگە قايت» دەسەم, قۇرىلىستا الاشاعىم بار ەدى دەيدى», دەپ انا تاعى ويلانىپ قالدى.
اقشانى كۇرەپ الامىن دەپ كەلگەن جىگىت ءبىر قۇرىلىس الاڭىنا جۇمىسقا جالدانعان. ونداعىلار ءوزىڭ سەكىلدى ىلدىم-جىلدىم ازاماتتار بولسا شاقىر, قارىق بولاسىڭدار دەپتى. سوناۋ وزبەك ەلىندە, حورەزم جەرىندە ەكى قولعا ءبىر جۇمىس كەرەك دەپ جۇلقىنىپ جۇرگەندەرگە حابارلاسقان. ولار بىلەك سىبانىپ جەتكەن. قانداس باۋىرلارى قازاق ەلىندە قالۋ نيەتتەرىن دە ايتقان. العاش جۇمىس بەرۋشىلەر تەلمىرتپەي تەڭگە ۇستاتقان. كەيىن كۇندە ەرتەڭمەن تيتىقتارىنا تيگەن. كەلگەندەر ىزىمەن كەيىن قايتاتىندارىن ايتقاندا, جۇمىس بەرۋشى جول-پۇلدارىن بەرىپ, قالعان تەڭگەنى ارتتارىنان جىبەرەتىنىن ايتىپ, انت-سۋىن ىشكەن.
«مەنى, – دەيدى انا, – تاۋداي تالاپپەن كەلىپ, اقىسىن الا الماي كەتكەن جىگىتتەردىڭ جايى قينايدى. ء«سىزدىڭ بالاڭىز شاقىرىپ ەدى», دەپ ماعان دا تەلەفون سوعادى. نە ويلاپ ءجۇر ەكەن؟ مەنىڭ بالامنىڭ قۋلىق ءىسى دەي مە, قايدام؟ ءوزى ارەڭ ءجۇر, قايداعى قۋلىق. بالام تالاي ەسىكتى توزدىرىپتى. ولار: «سەندەردى كىم جۇمىسقا الدى, سودان سۇراڭدار», دەيدى ەكەن. جۇمىسقا تارتقان ادام بۇلتاقتاپ ۇستاتپايدى, ۇستاتسا كۇندە ەرتەڭمەن قۇتىلىپ كەتەتىن كورىنەدى. بالامنىڭ تەلەفونى كوتەرمەگەن سوڭ, كەلىنىمە تەلەفون شالدىردىم. كىم ەكەنىن بىلمەدى مە, الگى ازامات كوتەردى. بالامنىڭ بالالى بولعانىن, قينالىپ وتىرعانىن, وزبەكستانداعى ازاماتتاردىڭ ۇلىما رەنىشتەرىن جەتكىزىپ, ءوزىمنىڭ ەلدەن كەلگەنىمدى, كەتۋگە جينالىپ جاتقانىمدى ءبارىن جەتكىزىپ ايتتىم. «جولدان قالماڭىز, بولادى سىرتتاعى جىگىتتەرگە دە سولاي دەڭىز», دەيدى الگى جۇمىس بەرۋشى. ماقۇلعا جاۋاپ بولمايتىن كورىنەدى. بۇل ماقۇل قانشا ۋاقىتقا سوزىلار ەكەن؟ ءالسىزدىڭ كۇشىن پايدالانىپ, ەڭبەگىن قانايتىندار كوبەيىپ بارا جاتقان جوق پا, وسى؟!».
سوڭعى كولەڭكەلى اڭگىمە ءبىزدى دە كۇمىلجىتتى. مۇنىڭ سەبەبى, جان باعۋدىڭ جايى وسى دەپ, جۇمىس تالعاماي, ۋاقىتتىڭ از-كوبىن ەسكەرمەي, ەڭبەك كەلىسىمشارتىن جاساماي, بەل شەشىپ كىرىسىپ كەتۋدە جاتقان سەكىلدى. مۇنداي تىرلىك جۇمىس بەرۋشىگە ءتيىمدى بولار, ال كۇن-ءتۇن دەمەي جۇمىس ىستەيتىندەرگە ءتيىمسىز. ويتكەنى ولار مەملەكەتكە سالىق تولەۋدەن دە, زەينەتاقىعا اقشا اۋدارۋدان دا ۇتىلىپ, زارداپ شەكسە وتەماقىدان دا قۇرالاقان قالادى. تەك جۇمىس بەرۋشى ۇتادى. قاناۋ مەن قانالۋ وسىندايدان باستالادى. وسىعان قاراعاندا, ەڭبەكشىنى قورعايدى دەگەن ەڭبەك كودەكسىمىز وسال بولىپ تۇرعان جوق پا ەكەن؟ سالىق تولەمەۋدەن مەملەكەت, زەينەتاقى ماسەلەسىنەن جۇمىسشى زارداپ شەكپەي مە؟ شەككەندە قانداي. سول سەبەپتى, بۇل قۇجات جۇمىس بەرۋشىگە عانا قىزمەت ەتىپ, حالىققا قىرىن كورسەتىپ وتىرعان جوق پا؟ ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ەڭبەك شارتى بولسا عانا جۇمىسشى قۇقىعىن قورعايتىنىن ايتادى. بۇقارانىڭ ءسوزىن سويلەيدى دەگەن كاسىپوداق تا بۇدان حابارى شامالى بولۋى كەرەك. الدە ءوز ەسەپتەرى تۇگەل بولعان سوڭ, كورسە دە كورمەگەن, ەستىسە دە ەستىمەگەن بولاما؟ ال كەلىسىمشارتقا جۇمىس بەرۋشى بىردەن كەلىسە كەتە مە؟ حالىق پەن نارىقتى شاتىستىرىپ, نارىقتى العا وزدىرىپ, اردى اقشاعا جەڭدىرىپ, بۇقارا قۇقىعىن ەستەن شىعارىپ پايدانى ايلاعا جەڭدىرىپ جاتقانداردىڭ بارى جاسىرىن ەمەس. زاڭدى جۇمىس ۋاقىتىن ايتسا, كەيبىر جۇمىس بەرۋشى اۋلاق ءجۇر دەيدى. ايلىق اقشاسىن تالاپ ەتسە, قاباق شىتىپ, قارسى ۇرادى.
سوندىقتان مۇنداي سولاقايلىقتى توقتاتۋ ءۇشىن ۇكىلەپ قابىلداعان ەڭبەك كودەكسىن قايتا قاراپ, جۇمىسشىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋدى ءبىرىنشى كەزەككە شىعارىپ, جۇمىس بەرۋشى بۇلتاقتاماي, الدىمەن ەڭبەك شارتىن جاساۋ كەرەكتىگىن زاڭ اياسىندا قاداعالاساق, بۇقارا ۇتىلماس ەدى. ساپارلاس انانىڭ سوڭعى اڭگىمەسى وسى بايلامعا ات شىلبىرىن بايلاتتى.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
