بۇل ماقالامىزدا اكەسى شامعالي حارەس ۇلىنىڭ وتاندى سۇيۋگە, تۋعان ءتىلدى قۇرمەتتەۋگە, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە ايانباي ەڭبەك ەتۋ اماناتىن ابىرويمەن جۇزەگە اسىرعان, ەلىمىزدىڭ عىلىمى مەن ءبىلىمىنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان, بيىل عانا دۇنيەدەن وتكەن قايراتكەر-عالىم, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور شورا سارىباەۆتىڭ عىلىمي-پەداگوگتىك, شىعارماشىلىق قىزمەتىن جاستارعا ونەگە رەتىندە ۇسىنىپ وتىرمىز.
شورا شامعالي ۇلىنىڭ تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا, ومىردەگى وزىندىك ورنىن تابۋىنا اتا-اناسىنىڭ ىقپالى زور بولعانى بەلگىلى. الماتىداعى جالعىز قازاق ورتا مەكتەبىندە العان ءبىلىمى قازاق ەلىنىڭ تاريحىنان, مادەنيەتىنەن, سالت-داستۇرلەرىنەن مول ماعلۇمات بەرىپ, بولاشاق عالىمنىڭ تۋعان جەرگە, تۋعان تىلگە قۇشتارلىعىن وياتقانى بەلگىلى. ويتكەنى, اكەسى ايگىلى ادىسكەر-عالىم شامعالي حارەس ۇلىنىڭ مەكتەپتەن تىس ۇيدە قوسىمشا ءبىلىم-عىلىمعا باعىتتاعان تاربيەسى مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعاننان باستاپ ءومىردىڭ ءمانى وقۋ-بىلىمدە ەكەنىن ۇقتىرۋعا مىقتاپ اسەر ەتتى. سودان دا بولار, مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن شورا شامعالي ۇلى ويلانباستان ءتىل ءبىلىمىن تاڭدايدى. مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرگەن تۇلەك اركىمگە دە ارمان بولعان ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى اتانۋ باقىتىنا يە بولادى.
ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ءجۇرىپ, عالىم-ۇستازدار – م.اۋەزوۆ, ن.ساۋرانباەۆ, م.بالاقاەۆ, ءى.كەڭەسپاەۆ, ى.مامانوۆ, ب.كەنجەباەۆ, ج.ارالباەۆ سىندى ايگىلى تۇلعالاردىڭ دارىستەرىن تىڭداۋ جاس ستۋدەنتتىڭ عىلىمعا دەگەن ۇمتىلىسىن وياتىپ, ستۋدەنتتىك عىلىمي كونفەرەنتسيالارعا قاتىسىپ, باياندامالار جاساپ, ءوزىنىڭ عىلىمعا يكەمدىلىگىن تانىتادى. ستۋدەنتتىك شاقتىڭ وزىندە بىرنەشە رەسپۋبليكالىق كونكۋرستاردا جۇلدەلى بولعانىن اڭعارعان ۇستازى پروفەسسور م.بالاقاەۆ «قازاق تىلىندەگى وداعاي سوزدەر» دەگەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا تاقىرىبىن ۇسىنادى. عىلىمي زەرەكتىگى ارقاسىندا اسپيرانت ش.سارىباەۆ فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دارەجەسىنە يە بولادى.
1954 جىلى جاس عالىمدى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ۇجىمى جىلى شىرايمەن قارسى العان بولاتىن. 60 جىلدان استام سانالى عۇمىرىن وسى عىلىم ورداسىندا وتكىزگەن شورا شامعالي ۇلى قاتارداعى عىلىمي قىزمەتكەردەن ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىنا دەيىن كوتەرىلدى. 1974 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى بولىپ سايلاندى.
عالىمنىڭ قالامىنان 300-گە جۋىق عىلىمي ماقالالار, مونوگرافيالىق ەڭبەكتەر, وقۋلىقتار مەن سوزدىكتەر جارىق كوردى. بۇگىندە عالىمنىڭ اتى قازاقستاندا عانا ەمەس, بۇكىل تمد ەلدەرى مەن شەت مەملەكەتتەرگە دە بەلگىلى. بۇرىنعى وداق كولەمىندە شىعىپ تۇرعان «ۆوپروسى يازىكوزنانيا», «سوۆەتسكايا تۋركولوگيا», «نارودى ازي ي افريكي», «سوۆەتسكوە ۆوستوكوۆەدەنيە» سياقتى عىلىمي-تەوريالىق جۋرنالداردا ەڭبەكتەرى جارىق كورىپ, عىلىمي جۇرتشىلىقتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى.
شورا شامعالي ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق شەڭبەرى كەڭ, ءار الۋان. ونىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىن بايقاپ قاراساق, قازاق ءتىل بىلىمىندە قالام تۇرتپەگەن سالاسى كەمدە-كەم ەكەن. اتاپ ايتقاندا, قازاق ءتىلىنىڭ وزەكتى سالالارى – قازاق ءتىل تاريحى, ديالەكتولوگيا, لەكسيكولوگيا, لەكسيكوگرافيا, گرامماتيكا, تەرمينولوگيا, ەتيمولوگيا ت.ب. كوكەيكەستى ماسەلەلەرگە ارنالعان. عالىم بار كۇش-جىگەرىن سارپ ەتىپ زەرتتەگەن ەكى سالانى ەرەكشە ءبولىپ اتاۋعا بولادى. ونىڭ ءبىرى – ديالەكتولوگيا بولسا, ەكىنشىسى – ءتىل ءبىلىمىنىڭ تاريحى. 30 جىلعا جۋىق ءتىل تاريحى مەن ديالەكتولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى لاۋازىمىندا بولعاندا, ەلىمىزدىڭ شالعاي جەرىن مەكەندەگەن تۇرعىندار تىلىنەن جانە قازاقستاننان تىس جەردەگى قازاق ءتىلىنىڭ مول بايلىعىن جيناۋ ءۇشىن جۇيەلى تۇردە ديالەكتولوگيالىق ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىپ, ەل اۋزىنان ءسوز بايلىعىن جيناۋعا باسشىلىق ەتتى. ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ كارتوتەكالىق قورىن كوبەيتۋگە كوپ ۇلەس قوستى. جينالعان ديالەكتىلىك ماتەريالدار نەگىزىندە كوپتەگەن زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ۇلكەن جۇمىس اتقاردى. ونىڭ 1976 جىلى جەكە كىتابى رەتىندە جاريالانعان «قازاقتىڭ ايماقتىق لەكسيكوگرافياسى» اتتى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى تۇركىتانۋ عىلىمىندا ايماقتىق لەكسيكوگرافيا تەورياسىنا ارنالعان تۇڭعىش مونوگرافيا بولدى. عالىم الىس-جاقىن شەتەلدەردە وتكىزىلگەن فورۋمدار مەن سيمپوزيۋمدارعا جانە كونفەرەنتسيالارعا قاتىسىپ, «ديالەكتىلىك سوزدىكتەردى قۇراستىرۋ», ء«تىل مالەنيەتى جانە جەرگىلىكتى ەرەكشەلىكتەر», «ديالەكتىلىك تەرمينولوگيا» سياقتى تاقىرىپتاردا بايانداما جاساپ, تىڭ ويلار ۇسىندى. ديالەكتولوگيا بويىنشا وقۋلىقتار مەن مونوگرافيالار جارىق كورۋىنە ات سالىستى. «قازاق ديالەكتولوگياسى» اتتى تۇڭعىش وقۋلىقتىڭ (ع.قاليەۆپەن بىرگە), «قازاق تىلىندەگى ايماقتىق لەكسيكا» اتتى مونوگرافياسىن (و.ناقىسبەكوۆپەن بىرگە) جاريالادى. سونداي-اق ەكسپەديتسيالاردا جينالعان ماتەريالدار نەگىزىندە «قازاق ءتىلى تاريحى مەن ديالەكتولوگياسى» اتتى سەريامەن شىققان سەگىز كىتاپتىڭ بەلسەندى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى بولدى. اكادەميك شورا سارىباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءارى رەداكتورلىعىمەن 80 باسپا تاباق كولەمىندە قۇراستىرىلعان «قازاقتىڭ ايماقتىق سوزدىگى» قازاق ءتىل بىلىمىنە عانا ەمەس, تۇركولوگياعا قوسىلعان ۇلەس بولىپ باعالاندى.
عالىمنىڭ تابىستى ەڭبەك ەتكەن سالاسى – التايستيكا ماسەلەلەرىن ەرەكشە ايتىپ ءوتۋ كەرەك. ويتكەنى قازاق ءتىل بىلىمىندە تۇركى جانە موڭعول تىلدەرىنىڭ تۋىستىق توركىنىن انىقتاۋدى ناقتى دەرەكتەر نەگىزىندە سالىستىرا زەرتتەۋدى قولعا العان از عانا تىلشىلەر قاتارىندا عالىمنىڭ ەسىمى ايتىلۋى ورىندى.
اكادەميك ش.سارىباەۆتىڭ ايرىقشا ەڭبەكتەنىپ, كوپ جىلدان بەرى ۇزبەي اينالىسقان سالاسى –قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ تاريحى. قازاق ءتىل ءبىلىمى سالاسىنداعى باي مۇرانى جيناقتاپ, عىلىمي جۇيەگە تۇسىرە وتىرىپ, «قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشىن» جاريالادى. وسى كورسەتكىشتى شىعارعان كەزدە ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.جۇماباي ۇلى, ج.ايماۋىت ۇلى, م.دۋلات ۇلى, ح.دوسمۇحاممەد ۇلى, ت.شونان ۇلى ت.ب. ارىستاردىڭ 140 ەڭبەگى ەنگىزىلگەنى ءۇشىن اتالمىش كىتابى 1960 جىلى پىشاقتىڭ استىنا ءتۇسىپ تۋرالىپ كەتكەن بولاتىن. ساياسي قاتە جىبەردى دەپ عالىمعا سوگىس بەرىلىپ, ءبولىم مەڭگەرۋشىلىگى لاۋازىمىنان بوساتىلعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس. وعان قاراماستان وسى ەڭبەگىن ءارى قاراي جالعاستىرۋىنىڭ ارقاسىندا «قازاق ءتىل ادەبيەتىنىڭ بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشى» دەگەن اتپەن بۇگىندە جەتى تومدىق جيناق جارىق كوردى. سونداي-اق «تۇركىتانۋ ادەبيەتىنىڭ بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشىن» باسىپ شاعىردى. ارينە ونداي ەڭبەك ادام بويىنان شىدامدىلىق, تاباندىلىق, ۇقىپتىلىق جانە ىجداھاتتىلىق سياقتى قاسيەتتەردى قاجەت ەتەتىنى بەلگىلى. عالىمنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وسىنداي قاسيەتتەردى بويعا ءسىڭىرىپ, تىرشىلىكتە ۇساق-تۇيەك بولمايتىنىن ۇيرەتكەن دە اكەسى شامعالي حارەس ۇلى ەكەن. ءتىل ءبىلىمى بويىنشا كورسەتكىش جاساۋ, جارىق كورگەن زەرتتەۋلەردى قاداعالاپ ونى قاعازعا ءتۇسىرىپ, الفاۆيتتىك, حرونولوگيالىق, تاقىرىپتىق, سالالىق ءتارتىپ بويىنشا جىلدار بويى جيناپ, جۇيەلەپ كىتاپ ەتىپ شىعارۋ ءتىل ءبىلىمىن زەرتتەۋشىلەرگە وراسان زور قولعابىس ەكەنىن ايتقانىمىز ابزال. ولار وزدەرىنە كەرەك ماتەريالداردى عالىم جيناعان كارتوتەكادان وپ-وڭاي تابا الادى. عىلىممەن شۇعىلدانعان تالاي جاستار ءالى كۇنگە دەيىن بۇل ەڭبەكتىڭ ولارعا ماتەريالدار دايىنداۋدا كوپ سەپتىگىن تيگىزگەنىن تىلگە تيەك ەتەدى. عىلىمي قىزمەتكەرلەرگە, اسپيرانتتار, ستۋدەنتتەر جانە مۇعالىمدەر ءۇشىن بۇل ەڭبەك تاپتىرمايتىن, كۇندەلىكتى قولدان تۇسپەيتىن كىتاپقا اينالىپ وتىر.
عالىمنىڭ مورفولوگيا سالاسى بويىنشا ءسوز تاپتارىن زەرتتەۋگە ارنالعان «قازاق تىلىندەگى وداعايلار», «ەلىكتەۋىش سوزدەر» دەگەن كىتاپتارى جارىق كورۋىمەن قاتار «قازىرگى قازاق ءتىلى», «قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسى» اتتى ەڭبەكتەرى تەڭ اۆتورلىقپەن باسىلىپ شىقتى.
ش.سارىباەۆ لەكسيكوگرافيا سالاسىندا دا جەمىستى ەڭبەك ەتتى. ول ءارتۇرلى سوزدىكتەر قۇراستىرۋ جۇمىسىنا دا بەلسەنە ارالاستى. عالىمنىڭ قاتىسۋىمەن «قازاق ءتىلىنىڭ قىسقاشا ەتيمولوگيالىق سوزدىگى», «قaزaقشا-oرىسشا-قازاقشا سوزدىك», «قازاق ءتىلىنىڭ جاڭا اتاۋلارى» اتتى سوزدىكتەرى جارىق كوردى. سونىمەن بىرگە ول ۇلكەن «قازاقشا-ورىسشا» جانە «ورىسشا-قازاقشا» سوزدىكتەرىن قۇراستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعاندىعىن ايتۋعا بولادى.
عالىمنىڭ ءباسپاسوز بەتتەرىندە ءتىلىمىزدىڭ ءزارۋ ماسەلەلەرىن كوتەرگەن ماقالالارى دا قوعامدىق پىكىرگە قوزعاۋ سالىپ, پىكىرتالاس وربىتكەنى كوپشىلىككە بەلگىلى. جاڭا سوزدەر جونىندە جانە سپورت تەرميندەرىن ۇيلەستىرىپ, نورماعا كەلتىرۋ, قازاق بالاباقشالارى مەن مەكتەپتەرىن كوبەيتۋ, قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل دەڭگەيىندە قىزمەت ەتۋى مەن قوس تىلدىلىك تۋرالى ايتقان وي-پىكىرلەرى كوپشىلىكتەن قولداۋ تاپقانىن بىلەمىز.
ونەگەلى ۇستاز-عالىم عىلىمي كادرلار دايىنداۋ ىسىنە دە زور ۇلەس قوستى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن ديسسەرتاتسيا قورعاعان جيىرمادان استام عىلىم دوكتورلارى مەن كانديداتتارى ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانە قىرعىزستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋ كەڭەستەرىنىڭ مۇشەسى رەتىندە تالاي عالىمداردىڭ عىلىمي اتاق-دارەجە الۋلارىنا سەبەپكەر بولدى.
اكادەميك ش.سارىباەۆتىڭ عىلىمي-پەداگوگتىك قىزمەتى, عىلىمدى دامىتۋداعى, عىلىمي كادرلاردى دايىنداۋداعى ەڭبەكتەرى ۇكىمەت تاراپىنان باعالانىپ, «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى» اتاعى بەرىلىپ, «پاراسات», «قۇرمەت» وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى.
ءبىز شاعىن ماقالامىزدا عالىمنىڭ بارلىق عىلىمي ەڭبەكتەرىنە تالداۋ جاساۋدى ماقسات ەتپەدىك. قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ وركەندەي وسۋىنە ەلەۋلى ەڭبەك ءسىڭىرۋ, ءوز ۇلتىنىڭ ءتىلىن, مادەنيەتى مەن ءداستۇرىن ارداقتاۋ, تۋعان تىلگە شەكسىز قىزمەت ەتۋدى تاپسىرعان اكە اماناتىنا ادالدىق تانىتىپ, ارتىندا مول مۇرا, وشپەس ءىز قالدىرىپ, تۇركولوگيا تاريحىنىڭ تورىنەن لايىقتى ورىن العان اكادەميك شورا شامعالي ۇلىنىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرىن كورسەتۋ بولاتىن. وسىنداي دارا تالانتىمەن ەلدىڭ ەسىندە قالعان تۇلعالاردى قاستەرلەپ قۇرمەتتەۋ, كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ازاماتتىق پارىزى بولىپ قالا بەرمەك.
كارىمبەك قۇرماناليەۆ,
قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ
عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور
