ءبىر كەزدەرى قىتايدا «بۇكىلالەمدىك ادەبيەت» دەپ تانىعان ادەبيەت قازىر الەم ادەبيەتى بولىپ وزگەردى. 1900 جىلى سەگىز مەملەكەتتىڭ اليانسىنا كىرگەن جاپونيا, رەسەي, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, اقش, گەرمانيا, اۋسترو-ۆەنگريا, جانە يتاليا مەملەكەتتەرى. جۋىردا اندرە جيد, يسيكاۆا توچيگي, د. لوۋرەنس, ۋيلل گومپەرتس, ۆالتەر بەنيامين, ەۆا گەرولد, ۋمبەرتو ەكو شىعارمالارىن وقىدىم. دەگەنمەن بۇل مادەنيەت توڭكەرىسى كەزىندەگى ءۇش مەملەكەتتىڭ (ۆەتنام, سولتۇستىك كورەيا, البانيا) عانا ادەبيەتىنەن تۇراتىن «الەمدىك ادەبيەت» تۇسىنىگىنە قاراعاندا جاقسى.
* * *
حح عاسىردىڭ باسىندا لۋ شين مەن ماو دۋننىڭ ءتىرى كۇنىندە الەم ادەبيەتى دەگەن تۇسىنىك مۇلدە وزگەشە بولاتىن. قىسپاققا ۇشىراعان اۋستراليا, دانيا, ەستونيا, ليتۆا, چەحوسلوۆاكيا, رۋمىنيا, مالايزيا, بولگاريا, پورتۋگاليا, سونىمەن قاتار ازيا مەن لاتىن امەريكاسىنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنىڭ ادەبيەتىن 1949 جىلى قحر قۇرىلعاننان كەيىن عانا ايتا باستادى.
ءوز باسىم 1966 جىلى مادەنيەت توڭكەرىسى قىزعان شاقتا الەم ادەبيەتىنىڭ ءبىر بولىگى ورتەلگەنىن كوردىم. مەكتەپتەگى تارتىپكە باعىنىپ, اكەمنىڭ كىتاپتارىن الىپ ماكۋلاتۋراعا وتكىزدىم. ەسىمدە قالعانى: ونىڭ اراسىندا «تىنىق دون», كرىلوۆتىڭ مىسالدارى سياقتى كىتاپتار بولدى. كوبىن ۇمىتتىم. سول كەزدەرى ۆ. كوچەتوۆتىڭ «اعايىندى ەرشوۆتار», ف. گلادكوۆتىڭ «تسەمەنت», ۆ. كەتلينسكايانىڭ «مۋجەستۆو» روماندارىن وقىعان ەدىم. وسىنىڭ ءبارى مەنى ەرەكشە اسەردە قالدىردى.
* * *
80-جىلدارى قىتاي الەمگە ەسىگىن اشقاندا, حالىق وزىنە تاڭسىق جاھانعا اقىلسىز, باعدارسىز ۇرىندى. ارينە, مەن دە ول تولقىننان تىس قالعان جوقپىن. دەگەنمەن 90-جىلداردىڭ باسىندا مەن اۋسترالياعا كەتتىم. ول جەردە اعىلشىن, امەريكا ادەبيەتتەرى بويىنشا باكالاۆر ءبىلىمىن الدىم. ماگيسترلىك تاقىرىبىم اۋستراليا ادەبيەتىمەن بايلانىستى بولعاندىقتان سول جەردە قالىپ, ءبىلىمىمدى جالعاستىردىم. سول جەردە ۇزاق تۇرىپ قالعاندىقتان الەم ادەبيەتىنىڭ ءبىر بولىگى سانالاتىن قىتاي ادەبيەتىنەن الىستاي باستادىم.
دەگەنمەن مەن قىتاي تىلىندە دە اعىلشىن تىلىندە دە جازاتىن اقىن, جازۋشى بولدىم.
* * *
ادەبيەت تۋرالى ويىم اۋسترالياعا بارعاندا وزگەرە باستاعانداي بولدى. جازۋشى ءھام وقىرمان رەتىندە مەن ءبىر ەلدى ونىڭ ادەبيەتىن وقىعاندا عانا تانيمىن. ادەبيەتىن بىلمەي تۇرىپ, كوزبەن ەلەستەتىپ ەشتەڭە دە ايتا المايمىن. ادەبيەتىن وقىپ, اقىن-جازۋشىلارىمەن ارالاسىپ, جاڭاشىل, ادەبي تاجىريبەگە ءجيى باراتىن قاۋىممەن ەتەنە تانىسىپ, ولەڭدەرىن, اڭگىمەلەرىن اۋدارا باستاعاننان كەيىن ماعان بوتەن الەم ەسىگىن اشا باستايدى. WeChat جەلىسىنە ارنايى توپ قۇرىپ, پىكىرلەرىمىزدى دە اشىق, ءارى ايقىن جازىپ وتىرۋعا تىرىسامىز.
ولەڭ كوكجيەگى ءبىز ويلاعانعا قاراعاندا كەڭ, شەكسىز. ولەڭنىڭ ءتۇرى كوپ: قارا ولەڭ, اق ولەڭ, الەۋمەتتىك ولەڭ, ەكى ءتىلدى جانە ەكرافتىق, پينيندىك ولەڭدەر بار. باللادا, پوەما بار. وسى پوەزيانىڭ ءبارى قالاممەن دە, كومپيۋتەرمەن دە, اۋديو جانە ۆيدەو تۇرىندە دە جازىلا بەرەدى.
بۇل قازىرگى قىتاي مەن اۋستراليا ادەبيەتىنە ورتاق قۇبىلىستار. ءبىر جاعىنان قازىرگى قىتايدا جاريالانىپ جاتقان شىعارمالار پارتيا مەن بيلىكتى ماقتايتىن, سەزىمتال ستيلدە جازىلعان, تاريحي, ساياسي جاعدايلارعا كوز جۇما قارايتىن دەكوراتيۆتى ولەڭدەر. ال اۋستراليادا سىيلىققا نەوليبەرالدى كوزقاراسپەن قارايدى. ەگەر كىتاپ جۇلدە السا قاتال ەكونوميكالىق كليماتتان وتە الادى. ال جۇلدە الماسا, كوڭىل بولىنبەي ۇمىت قالا بەرەدى. سوڭعى جەتىستىكتىڭ ولشەمى رەتىندە Nielsen BookScan-دى ايتۋعا بولادى. ول جەردە كىتاپتار تۋرالى بارلىق اقپارات ساقتالعان. باسپاگەرلەر سوعان قاراپ كىتاپتاردى قايتا باسىپ شىعۋعا بولا ما, جوق پا دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەيدى. ەندى ءبىز ادەبيەتتىڭ بولاشاعىنا اقشا بولىپ اتتايمىز, اقشامەن ەسەپتەيمىز. قورقىنىشتى سياقتى...
* * *
ءوز كىتابىڭدى ءوزىڭ شىعارۋ ستاتۋس-كۆوعا يە جازۋشىلار ءۇشىن ءۇمىت سىيلايدى. قىتايدا ءوزىڭ كىتاپ شىعارساڭ, حالىقارالىق ءنومىر الا المايسىڭ. سەبەبى ول وتە قاتاڭ باقىلاۋدا جانە قىمبات. ادەتتە 20-30 مىڭ يۋاندى ءبىر كىتاپ ءنومىرى ءۇشىن تولەيسىز (بۇل شامامەن 1-1,5 ميلليون تەڭگە كولەمىندە). بىراق اقىندار «زاڭسىز كىتاپ شىعارۋ» جولىمەن جاريالىلىق كورىپ, سونى ساتىپ, كۇن كورىپ كەلەدى.
اۋستراليادا جاعداي ەركىندەۋ. قانشا كىتاپ شىعارام دەسەڭىز دە ەركىڭىز, بىراق كىتابىڭىز سىيلىق الماسا, گاراجدا جاتقان ۇيىندىگە اينالۋى مۇمكىن.
* * *
مەن ەندى مۋزىكاعا قىزىعىپ ءجۇرمىن. بىراق جازۋدى ۇمىتارداي ەمەس. ەندى قازاقستان ادەبيەتىنە جاقىنداپ كەلەمىن.
* * *
2011 جىلى تسينحاي ارالىندا وتكەن ءۇشىنشى پوەزيا فەستيۆالىنە تۇڭعىش رەت قاتىستىم. سول كەزدە ءار ەلدىڭ اقىندارىمەن تانىستىم. ارينە, ولاردىڭ اراسىندا قازاق اقىنى دا بار ەدى. ول جەردەگى كوڭىل كۇيدى, اسەردى ۇزاق ايتا بەرۋگە بولادى. بىراق مەن ناقتى ەكى ناتيجەنى ايتقىم كەلەدى. ءبىرىنشىسى, مەنىڭ ولەڭدەرىم ەستون تىلىنە اۋدارىلىپ باسىلدى. ەكىنشىسى, مەن قازاق اقىنىنىڭ ولەڭىن قىتايشاعا دا, اعىلشىنشاعا دا اۋدارىپ, قىتايدا جاريالادىم.
* * *
سول فەستيۆالدە جولىقتىرعان كوپ اقىننىڭ ءتۇرى, اتى ەسىمدە قالعان. تەك ءبىر اقىن عانا ەسىمدە ساقتالماپتى. ول قازاق اقىنى – ارداق نۇرعازى بولاتىن. تەك ەكى جىلدان كەيىن ەلەكتروندى پوشتا ارقىلى حابارلاسىپ, جەتى جىلدان كەيىن عانا سول فەستيۆالدە بىرگە بولعانىمىزدى ەسكە سالدى.
ارداقتىڭ العاشقى مەن اۋدارعان بەس ولەڭى Cordite Poetry Review ادەبي-ونلاين جۋرنالىندا جارىق كوردى. ەكى ءتىلدى فورماتتا, قىتايشاسى مەن اعىلشىنشاسى قاتار تۇردى. ماعان ارداقتىڭ پوەزياسىنداعى وبراز بايلىعى, كوركەمدىگى جانە تاڭعالارلىق مەتافورالارى ۇنايدى. ونىڭ ولەڭدەرىندە ايقىن جانە جاسىرىنىپ جاتقان سىرلارى كوپ.
* * *
ۋاقىت وتە كەلە باقىتجان قاناپيانوۆپەن تانىستىم. ونىڭ وزىنەن بۇرىن پوەزياسىنا, ومىرىنە قانىققان ەدىم. جاس كۇنىندە بوكسپەن شۇعىلدانىپ, ەكى رەت قازاقستان چەمپيونى بولىپتى. بىراق ول ولەڭ جازعاندا بوكسشىعا ۇقسامايدى. نازىك جانە سالماقتى جىرلار جازادى.
* * *
مەنىڭ اۋدارماممەن ونىڭ جەتى ولەڭى «شيلين» (№ 4, 2016) جۋرنالىندا جارىق كوردى. ءبىر جىلدان سوڭ سەگىز ولەڭىن ەكى تىلگە اۋدارىپ, «شي-ۆەنسيۋ» جۋرنالىندا باسىلدى. باقىتجاننىڭ ولەڭدەرىندە تاريحي اۋىر مۇڭ, بالكىم, سالماق, ابسۋردتىق سەزىم بار. تىرشىلىكتەگى ويى ادام جانىن ەرەكشە تولقىتادى. ونىڭ ولەڭدەرىن قىتايشا وقىعاندا قازاق رۋحى بەينە ءبىر كوز الدىما اتقىپ شىققانداي بولادى.
* * *
ەكى اقىننىڭ ولەڭىن قىتاي, اعىلشىن تىلىنە اۋدارعان ەلدىڭ استاناسىنا كەلدىم. وسى ەلدى, جەردى كورۋگە ەرەكشە ىنتىعىپ, اسىعىپ كەلگەنىمدى جاسىرمايمىن. بالكىم, وسى «اق وردالى استانام» فەستيۆالىنەن سوڭ كوپتەگەن قازاق اقىندارىمەن تىعىز شىعارماشىلىق قارىم-قاتىناس جاسايتىن شىعارمىن.
كەلگەنىمە, كورگەنىمە, بىلگەنىمە قۋانىشتىمىن.
وۋيانگ يۋ, اقىن, جازۋشى, اۋدارماشى (اۋستراليا)
اۋدارعان
ءبىلىم ارىقباي
