تۇتاس شابىلعان قوزىقۇيرىق دومبىرالار حالىقتىڭ وتىرىقشىلىق, قالالىق كەزەڭىن سيپاتتاسا كەرەك. مۇنداي دومبىرالاردىڭ موينى قازىرگى دومبىرالارمەن سالىستىرعاندا ۇزىنىراق بولىپ كەلەدى. بەلگىلى ەپيك جىرشى, فولكلورتانۋشى عالىم بەرىك جۇسىپوۆپەن اڭگىمەمىزدىڭ اۋانىن وسىلاي, كونە قوزىقۇيرىق دومبىرالاردى سيپاتتاۋدان باستاۋىمىزعا تاريحى كەنەن سونداي ءبىر ەرەكشە دومبىرا سەبەپ بولعان ەدى.
«بۇل دومبىرا مەنىڭ قولىما تيگەندە موينى ۇزىن بولاتىن. وسىعان قاراپ مەن اسپاپ يەسىنىڭ ساۋساقتارى سالالى, بيىك بويلى نار قازاق بولسا كەرەك دەپ توپشىلادىم» دەپ, جالعاستىردى اڭگىمەسىن جىرشى.
– قاراسام, دومبىرانىڭ الاقانى جوق (قۇلاعى ورناتىلعان باس بولىگى), قىلساعاعىنا اينا ورناتىلىپتى ءارى دۇمىندەگى تۇيمەنىڭ اينالاسى تۇگەل سىنعان ەكەن.
بۇل دومبىرانىڭ قازىرگى قالىپقا كەلۋىندە بەلگىلى شەبەر جولاۋشى تۇردىعۇلوۆتىڭ ەڭبەگى ەرەسەن. جىرشىنىڭ وتىنىشىمەن ءوزىنىڭ بايىرعى تابيعي قوڭىر داۋىسى قالىپتاسقانشا ونىڭ بەتتاقتايى بىرنەشە رەت جابىلعان.
– قاقپاعى ءتورتىنشى رەت جابىلعاندا سيرەك قوڭىر داۋىستى, جۇمساق ءارى قازاقي تۇنىقتىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن دينا مەن جامبىل ۇستاعان دومبىرالارعا ءتان عاجاپ ءۇن كۇمبىرلەدى, – دەيدى جىرشى.
ەندى بۇل دومبىرا جىرشى بەرىك مىرزالى ۇلىنىڭ قولىنا قالاي ءتۇستى دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابىنا توقتالايىق. ««1987 جىلى الماتى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىنىڭ ستۋدەنتى اتانعاننان كەيىن اقتوبە وڭىرىندەگى ەمبى قالاسىندا تۇراتىن اكەمنىڭ قارىنداسى ءنازيپا جۇسىپقىزى مەن جەزدەم ءساندىباي يماعامبەتوۆتىڭ ۇيىنە باردىم. اڭگىمە اراسىندا جەزدەم ءساندىباي: «بەرىك, ءبىزدىڭ ۇيدە ءبىر قوجانىڭ دومبىراسى بار, ۇستاۋعا قورقامىز. ءوزىڭ كورىپ, سول دومبىراعا يەلىك ەتسەڭشى» – دەپ, دومبىرانى بەرگىسى كەلەتىندەي ەمەۋرىن تانىتتى. مەن دەرەۋ «ادام دومبىرادان دا قورقا ما ەكەن؟» دەپ, اسپاپتى كورۋگە ىنتىقتىم. جەزدەم سارايدىڭ بۇرىشىندا كيىزگە وراۋلى تۇرعان اسپاپتى نۇسقادى. ورامىن شەشىپ, قولىما الىپ, جىلدار توزدىرعان كونە دومبىراعا ارى-بەرى ۇڭىلە باستادىم. جەزدەم: «جاقاس قوجانىڭ دومبىراسى», – دەدى.
ساندىبايعا جاماعايىن جاقاس قوجا زامانىندا باقسىلىق جاساعان. ال دومبىرا ساعاسىنداعى اينا سول باقسىلىقتان قالعان ەرەكشە بەلگى. اينا كوبىنەسە باقسى قوبىزىندا كەزدەسەدى. ول كىسى وسى دومبىرامەن زىكىر سالعان بولۋى دا مۇمكىن. مۇنداي باقسىلار شوققا تەمىر قىزدىرىپ جالاعان.
بۇل دومبىرا جاقاس قوجاعا قالاي جەتتى دەگەنگە كەلسەك, 1900 جىلدارى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ارال اۋدانى, اقباستى-كوكارال وڭىرىنە قاراقالپاقستان جيدەسىنەن شابىلعان ەكى دومبىرا كەلىپتى. ارنايى تاپسىرىسپەن جاسالعان الگى دومبىرالاردىڭ بىرىنە ءابي مولدا, ەكىنشىسىنە وسى جاقاس يەلىك ەتىپتى. جاقاس قوجا دۇنيە سالعاننان كەيىن اسپاپتى قوجانىڭ كەمپىرى ءساندىباي قاينىسىنا بەرگەن», دەپ ءتامامدادى اڭگىمەسىن بەرىك مىرزالى ۇلى. بۇگىندە وسى قاسيەتتى دومبىرانى جىرشى ۇلكەن ساحنالارعا شىققاندا ۇستاپ, وتىز جىلدان بەرى شاڭىراعىنىڭ قۇتتى مۇلكى رەتىندە تۇتىنىپ كەلەدى.
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
