لاڭكەستىككە ۇرىنىپ ەل ىشىندە لاڭ سالۋ جاقسىلىققا اپارمايدى. مۇنى, اسىرەسە, بورالداي كەنتىندە بولعان سوڭعى قايعىلى وقيعا دالەلدەپ وتىر. سۇتتەي ۇيىعان ەلدىڭ ەڭ قاسيەتتى تىنىشتىعىن بۇزعاندار كوپشىلىكتىڭ نالاسى مەن قارعىسىنا قالادى. اتا-بابامىز اڭساعان تاۋەلسىزدىگىمىزگە قولىمىزدى جەتكىزىپ, وركەنيەتى دە, ەكونوميكاسى جوعارى الىپ ەلدەرمەن يىق تەڭەستىرە باستاعاندا كەيبىرەۋلەردىڭ ىرىتكى سالۋى نەنى كوزدەيدى؟ مىنە, وسىنداي سۇراققا جاۋاپ الۋ ماقساتىندا ءبىز ۇقك ارداگەرى, وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك جەڭىس رامازانوۆقا حابارلاسقان ەدىك.
– ەلىمىزدە ورىن الىپ جاتقان مۇنداي كەلەڭسىز جايتتەرگە بايلانىستى سۇراقتاردىڭ قوعامدى مازالاپ وتىرعاندىعى ءسوزسىز. ولارعا ءسىز بولىپ, ءبىز بولىپ جاۋاپ ىزدەپ كورسەك, ونىڭ ءمانىسى مىنادا دەپ ويلايمىن. سوڭعى ۋاقىتتارى جۋرناليستيكا, تاريح, ساياساتتانۋ, ءدىنتانۋ سالالارىندا ءدىني تاقىرىپتاردى زەرتتەۋلەردىڭ كوبەيە ءتۇسۋى ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى ءدىني-ەكسترەميستىك احۋالدىڭ بەلسەندىلىكپەن جۇرگىزىلە باستاعاندىعىنىڭ اسەرى ەكەندىگى انىق. وسى ايماقتاعى ورىن الىپ وتىرعان وقيعالار, ءدىني فاكتورلاردىڭ ساياسيلانا ءتۇسكەندىگىنىڭ ايقىن كورىنىسى. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنتىمىز يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى (يىۇ) سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ 38-سەسسياسىندا ەكى ماسەلەنى ەرەكشە اتاپ ءوتتى: ءبىرىنشىسى – ساياسي يدەولوگيا رەتىندە ءدىني فۋندامەنتاليزمگە قارسى تۇرۋدى ۇيرەنۋ; ەكىنشىسى – يىۇ-نىڭ ءبىزدىڭ توراعالىعىمىز ارقىلى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان مۇسىلمان الەمى مەن باتىس ەلدەرى اراسىنداعى اشىق تا ءادىل كەلىسسوز وتكىزۋدى دۇرىس جولعا قويا ءبىلۋى.
قازىرگى ۋاقىتتا قولدانىلىپ جۇرگەن «يسلام فۋندامەنتاليزمى», «راديكاليزم», «ۆاحابيزم», «ساياسي يسلام» جانە تاعى باسقا تەرميندەر ءوزارا شاتاسىپ كەتتى. يسلام مادەنيەتىنىڭ مايەگىندە قايناپ شىقپاعاندىقتان, ولار پىكىرتالاس تۋدىرادى. جاۋمەن كۇرەسۋ ءۇشىن ونىڭ كۇشتى جانە ءالسىز جاقتارىن, ءىس-قيمىل تاكتيكاسىن, ويلاۋ مەتودولوگياسىن, كۇش-قۇرالدارىن جاقسى ءبىلۋ كەرەكتىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سوندىقتان, جوعارىدا اتالعان قۇبىلىسپەن كۇرەسۋ ءۇشىن ونىڭ تامىرى مەن شىققان كوزىن, تابيعي مىنەز-قۇلقىن, قاۋىپتى جاقتارى قانداي, ونىڭ ءدىني فۋندامەنتاليزمنەن, راديكاليزمنەن ەرەكشەلىگى نەدە دەگەن جانە باسقا دا ماسەلەلەردى جاقسى ءبىلۋىمىز كەرەك. ءدىني دوگماتيكانىڭ قيتۇرقىلىعىن جىلىكتەپ بارىپ, وسىنداي جاقتارىن ۇعىنعاندا عانا بۇل قۇبىلىسقا قارسى تۇرۋعا بولادى, دالىرەك ايتقاندا, قارسى تۇرۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, ءدىن مەن ءدىني ەكسترەميزم دەگەنىمىز ءبىر-بىرىمەن قابىسپايتىن, ەكى بولەك ۇعىم.
ءدىني ەكسترەميزم دەگەنىمىز بۇل باسقا ءدىني كونفەسسيانىڭ وكىلدەرىنە توزىمسىزدىك كورسەتۋ نەمەسە ءبىر كونفەسسيا اياسىندا قاتاڭ قارسىلىق ءبىلدىرۋ ارقىلى بايقالادى. ءدىني ەكسترەميزم ۇعىمى كەيدە زاڭدىلىققا قاراما-قايشى كەلەتىن, زاڭسىز ءىس-ارەكەت جولىنا تۇسكەن ءدىني ەسالاڭ ادامداردىڭ يدەولوگياسى مەن ءىس-قيمىلى ارقىلى دا انىقتالادى. زايىرلى قوعامعا قارسى شىعۋ ءۇشىن نەمەسە قانداي دا ءبىر كونفەسسيا وكىلىنىڭ باسىمدىق ءرولىن بەكىتۋ ماقساتىندا ءدىني ەكسترەميزمنىڭ ساياسي ماقساتتا قولدانىلۋى ءجيى كەزدەسەدى. دەگەنمەن, ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا ازاماتتارىمىزدىڭ وزىندىك ءدىني سانا-سەزىمىنىڭ ءوسۋى, ءدىننىڭ وركەندەۋى تاريحي زاڭدىلىق ەكەندىگىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. مۇنىڭ تابيعي قۇبىلىس ەكەندىگىن مويىنداي وتىرىپ, ءبىز وعان ەشۋاقىتتا قارسى بولماۋعا ءتيىسپىز. ال وسىنداي ءدىننىڭ اتىن جامىلىپ, بيلىك ءۇشىن كۇرەسەتىن, ۇلتارالىق, كونفەسسياارالىق جانە الەۋمەتتىك ارازدىقتى قوزدىراتىن ادامدار مەن ۇيىمداردىڭ ءىس-قيمىلىن انىقتاپ, جولىن كەسۋ كۇش قۇرىلىمدارىنىڭ مىندەتى بولىپ تابىلادى.
ەندى ءدىني ەكسترەميزمنىڭ قانداي قاۋىپتى جاقتارى بار دەگەن ماسەلە توڭىرەگىندە ويلانساق. سوڭعى جىلدارى ورتالىق ازيا ايماعىندا قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىنىڭ تومەندەي تۇسكەندىگى بايقالۋدا. وسى ايماقتا ورنالاسقان مەملەكەتتەردىڭ كوپشىلىگىندە ەكسترەميستەر بيلىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن قارۋلى قاقتىعىستارعا بارۋدا. ونىڭ سالدارى ءبىزدىڭ ەلدە دە ءبىلىنىپ وتىر. «وتتى نۇكتەلەردەن» قاشقىنداردىڭ كەلۋى, زاڭسىز ەسىرتكى اينالىسىنىڭ كوبەيۋى, لاڭكەستەر مەن سودىرلاردىڭ ەل اۋماعىندا جاسىرىنۋى – سوزىمىزگە ناقتى دالەل. ەلىمىزدە جەرگىلىكتى كەرىتارتپا يسلام توپتارى بوي كورسەتىپ, دىنگە سەنۋشىلەردى رەسمي رۋحاني باسقارماعا قارسى قويۋعا تىرىسۋدا. ءدىني ەكسترەميزمدى جەتە باعالاماۋ, ونىڭ كورىنىستەرىنە ءتيىستى قارسى قيمىل قولدانباۋ وكىنىشتى سالدارعا اكەلىپ سوقتىراتىندىعىن كورشىلەرىمىزدىڭ تاجىريبەسى كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان, وسى ماسەلەنى شەشۋدە مەملەكەت پەن قوعامداعى بارلىق مۇمكىندىكتەر كەشەنىن پايدالانىپ, مۇنداعى نەگىزگى كەزەڭدى كورسەتكەن دۇرىس.
ءبىرىنشى – قالىپتاسقان جاعدايدى ءتيىمدى باقىلاۋ جانە زاڭنامامەن بەلگىلەنگەن قۇقىق شەڭبەرىندە شەتەلدىك جانە وتاندىق ەكسترەميستەردىڭ زاڭعا قايشى ءىس-ارەكەتتەرىنە قاتاڭ تۇردە قارسىلىق كورسەتۋ. سونىمەن قاتار, تاراز جانە اتىراۋ قالالارىندا ورىن العان قايعىلى وقيعالار وسى جۇمىستا قۇقىققورعاۋ ورگاندارىنا ەكسترەميستىك ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋ جانە جولىن كەسۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردا جەدەل شارالاردى قابىلداي المايتىندىعىن كورسەتتى. ەكىنشى – حالىق اراسىندا كەڭىنەن ساۋىقتىرۋ جانە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولۋ. ديالوگ, تالقىلاۋ, سەندىرۋ ادىستەرى – بۇلار ەڭ كۇشتى قارۋ. سونىمەن قاتار, قۋاتتى قۇرىلىمدار ءوزىنىڭ فۋنكتسيونالدىق مىندەتتەرىنىڭ اياسىندا الدىن الۋ جانە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىمەن دە اينالىسۋلارى كەرەكتىگىن اتاپ ءوتۋ كەرەك.
دەگەنمەن, وكىنىشكە قاراي, «الدىن الۋ» دەگەن ءسوزدىڭ جەدەل لەكسيكادان بىرتىندەپ جوعالىپ بارا جاتقاندىعىن دا ايتىپ وتكەن ورىندى. وسىعان بايلانىستى, ارنايى قىزمەتتەر مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جەدەل قىزمەتتىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە الدىن الۋ جۇمىسىن قايتا جانداندىرۋلارى كەرەك. سونىمەن بىرگە, بۇل ىستە قوعامنىڭ, رۋحاني ورتالىقتىڭ, شىعارماشىلىق جانە عىلىمي ينتەلليگەنتسيانىڭ, سونداي-اق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قاتىسۋى مەن ۇستانىمدارى اسا ماڭىزدى. مىسالعا, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءدىني ەكسترەميزم پروبلەماسى بويىنشا اقپاراتتى ءتيىستى ينستانتسيالارمەن كەلىسىپ, ابدەن تەكسەرىپ بارىپ جاريالاۋى كەرەك.
ءدىني ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ سالاسىندا رەسپۋبليكا عالىمدارىنىڭ الدىندا ۇلكەن مىندەتتەر تۇر. جاقىندا قابىلدانعان «ءدىن جانە ءدىني ۇيىمدار تۋرالى» زاڭنىڭ ەرەجەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قازاقستان حالقىنىڭ ءدىني ومىرىنە ۇدايى ارەكەت ەتەتىن مونيتورينگ ۇيىمداستىرۋ; قازاقستاننىڭ ەتنوكونفەسسيالىق كارتاسىن جاساۋ; قازاقستان حالقىنىڭ ءتۇرلى ەتنوستىق, كونفەسسيالىق, وڭىرلىك, الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق جانە وزگە دە توپتارىنىڭ ءدىني ەكسترەميزم پروبلەماسىنا دەگەن كوزقاراسىن انىقتاۋ قاجەت. ءدىني جانە ەتنودىني نەگىزدەگى شيەلەنىستەردىڭ الدىن الۋ جانە بولدىرماۋ بويىنشا شارالار مەن پراكتيكالىق ۇسىنىمدار كەشەنىن; قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق نورمالارى جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك مۇددەلەرى تۇرعىسىنان ءدىني ىلىمدەر يدەولوگياسىن باعالاۋ كريتەريلەرىن ءازىرلەۋ كەرەك. تۇتاستاي العاندا, مەملەكەتىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ – ءاربىر ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق پارىزى. وسى پارىزدى شەشۋگە بارلىق ۇيىمدار, مەكەمەلەر مەن كاسىپورىندار, سونداي-اق قوعامدىق جانە ءدىني بىرلەستىكتەر اتسالىسۋعا مىندەتتى. ءار قۇرىلىم وسى ءدىني ەكسترەميزمگە قارسى ارەكەت ەتۋ شارالارى جۇيەسىندە ءوز ورنىن تابۋعا ءتيىس. وسىنداي كەشەندى ءىس-شارالار اتقارعاندا عانا قازاقستان اتتى ورتاق شاڭىراعىمىزدا بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىق ورنايتىن بولادى.
جازىپ العان الەكساندر تاسبولاتوۆ.
