04 مامىر، 2018

وتتى رۋح

372 رەت كورسەتىلدى

قازاق شايىرى ماعجان جۇماباەۆ: «كوزدەرiندە وت وينار، سوزدەرiندە جالىن بار، جاننان قىمبات ولارعا ار، مەن جاستارعا سەنەمiن!» دەگەن ەكەن. اقىننىڭ جوعارىداعى جىر شۋماعىن ءسال تاپسىرلەسەك، ول كەز كەلگەنگە ەمەس «كوزىندە، سوزىندە، وزىندە وتى بار» جاستارعا سەنەم دەپ تۇر. ياعني اباي اتامىزدىڭ «ىشىندە كىمنىڭ وتى بار، قار جاۋسا دا سونەر مە؟» دەگەنى سياقتى ادامنىڭ جان دۇنيەسىندەگى رۋح بوستاندىعى ونىڭ كوزىنەن وت بولىپ كورىنىپ تۇرادى. 

ەكى دۇركىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى، اتاقتى ۇشقىش تالعات بيگەلدينوۆ ەستەلىگىندە، 1940 جىلى ساراتوۆ اسكەري-اۆياتسيا مەكتەبىنە وقۋعا بارعانىن، سوندا ەمتيحان تاپسىرۋ كەزىندە تاجىريبەلى ماماندار «مىنا بالانىڭ كوزىندە وتى بار ەكەن» دەپ سىناقسىز قابىلداعانىن جازادى. 

دەمەك ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ بويىندا وتتى رۋح بولعان. ەگەر ءالسىز بولساق، عالامدا كولەمى جاعىنان توعىزىنشى ورىن الاتىن مىنا دارحان دالاعا قالاي يە بولىپ كەلدىك؟! دوسپامبەت جىراۋ ايتادى: 

كۇن-ءتۇن قاتسا جىبىمەس.
مەن كولىككە قوسىمدى ارتقانمىن،
كومبىدەي ارۋ جالارعا
كۇرەكتەي مۇزدى توڭدىرىپ،
كىرمەمبەس اۋىر قولعا باس بولىپ،
كۇڭىرەنىپ كۇن تۇبىنە جورتقانمىن...

كوردىڭىز بە، رۋحسىز حالىقتان مۇنداي جىر تۋمايدى. قىسقاسى، وتارلاۋشىلار قازاقتىڭ جان دۇنيەسىندەگى وسى وتتى رۋحىن تونادى. رۋحسىز حالىقتى التىنعا بولەپ قويساڭ دا ءبارىبىر رۋحى مىقتى قاۋىمنىڭ الدىندا ەڭكىش تارتىپ تۇرادى. 

رۋح دەگەنىمىز، ول كوزگە كورىنبەيدى، حالىقتىڭ گەندىك بيوسفەراسىندا بولاتىن ۇرەيدى جەڭۋ قۋاتى. ۇرەي قان ارقىلى ۇرپاقتان ۇرپاق جالعاسىپ كەتە بەرەتىن اسا قاتەرلى قۇبىلىس. قانداي ءبىر قاۋىمنىڭ رۋحاني ەركىندىگى (تاۋەلسىزدىگى) حالقىنىڭ بويىنداعى ۇرەيدىڭ از-كوپتىگىمەن ولشەنەدى. بولاشاعىنىڭ باياندى بولۋىن ويلايتىن جۇرت ۇرپاعىنىڭ وتتى رۋحىن شىڭدايدى، جەتىلدىرەدى. 

وتتى رۋح دەمەكشى... ەكى عاسىر بۇرىن تاۋلىقتاردىڭ ازاتتىعى ءۇشىن اق پاتشا سولداتتارىمەن ۇزاق جىل سوعىسقان يمام شامىلدەن ورىس گەنەرالى: «جارتىلاي اش داعىستان وزىنەن مىڭداعان ەسە كۇشتى، ءارى ۇلكەن يمپەريادان جەڭىلمەي جيىرما بەس جىل قالاي سوعىستى؟» دەپ سۇرايدى. ءشامىلدىڭ جاۋابى: «ەگەر ءبىزدىڭ بويىمىزدا وتتى رۋح بولماعاندا، بۇلاي ۇزاق شىداس بەرمەگەن بولار ەدىك. ءبىر كۇنى ماعان قارۋ اسىنعان اتتى ادامدار كەلىپ: ء«شامىل، جاۋلار ءبىزدىڭ شاڭىراعىمىزدا مازداپ تۇرعان وتتى رۋحىمىزدى وشىرمەك، سەن ءوزىڭ اتقا قوناسىڭ با، الدە ءبىز مىنگىزەيىك پە؟» دەدى. وسى ءسوزدى ەستىگەن ساتتە كەۋدەمدە تىعىلىپ جاتقان وتتى رۋح لاپ ەتىپ جاندى دا مەنى 25 جىل اتتان تۇسىرمەدى. رۋح وتىنان قاپ تاۋى لاپىلداپ جاندى. ونى كوكتەن جاۋعان جاڭبىر دا، قارلى بوران دا، داۋىل دا وشىرە المادى» دەپتى. جوعارىدا اباي اتامىزدىڭ «ىشىندە كىمنىڭ وتى بار، قار جاۋسا دا سونەر مە؟» دەگەنى وسى شىعار. 

ءشامىلدى 1859 جىلى قولعا تۇسىرگەن گەنەرال الەكساندر بارياتينسكي «سەنىڭ كۇرەسىڭ وسىمەن اياقتالدى، ءبارىبىر پاتشانى جەڭە المادىڭ، وسىنى بىلە تۇرا نەگە سوعىستىڭ؟» دەيدى. تۇتقىن ءشامىلدىڭ ايتقانى: ء«سىز قاتەلەسىپ تۇرسىز مىرزا، مەن حالقىما جاۋعا باس يمەۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتىم جانە جۇرەكتەرىنە ەشكىمنەن قورىقپايتىن وتتى رۋح سىيلادىم، بۇل جەڭىس ەمەس پە؟!» دەپتى ك ۇلىپ.

سول سياقتى ءبىر توپ عالىم قاپ تاۋىن كەزىپ، ەكسپەديتسيا جاسايدى. ولار كيكۋني اۋىلىنىڭ ماڭىنا كەلگەندە ماشينالارى باتپاققا باتادى. يتەرىپ شىعارۋ مۇمكىن بولمايدى. عالىمدار قايراڭداپ تۇرعاندا تاۋدان بالپاڭ-بالپاڭ باسقان الىپ تۇلعالى ادام كەلىپ، باتپاققا باتقان ماشينانى بالانىڭ ويىنشىعىنداي كوتەرىپ، قۇرعاق جەرگە قويادى. بۇل ادام اۆار جۇرتىنىڭ اتاقتى بالۋانى وسپان ءابدىراحمانوۆ ەكەن. عالىمدار بالۋاننان «مۇنشالىق كۇش-قۋاتقا قالاي يە بولدىڭىز؟» دەپ سۇرايدى. وسپان ايتادى: «بويىمدا وتتى رۋح بار، ايتپەگەندە، قارا كۇشپەن ماشينانى سۇيرەپ شىعارا المايسىز»، دەپتى.

ەستون ءجۋرناليسى ماركو ميحكەلسون گەنەرال دجوحار دۋداەۆقا: «تاۋ حالقى بوستاندىعى ءۇشىن سوعىسقانىنا 300 جىل بولدى. مۇنشا ۇزاق سوعىسۋدىڭ قۇپياسى نەدە؟» دەپ سۇراق قويعان ەكەن. دۋداەۆتىڭ جاۋابى: «كاۆكازدىقتاردىڭ بويىنداعى وتتى رۋح ولاردىڭ قۇل بولۋىنا سايكەس كەلمەيدى» دەپتى. سول سياقتى ەركىن كۇرەستەن ەكى دۇركىن وليمپيادا جانە الەم چەمپيونى، داعىستاندىق بالۋان ماۋلەت باتىروۆ «كاۆكازدىق بالۋانداردىڭ باستى ەرەكشەلىگى قانداي؟» دەگەن ءتىلشىنىڭ سۇراعىنا: ء«بىزدىڭ جىگىتتەردە وتتى رۋح باسىم» دەپ ءبىر اۋىز سوزبەن جاۋاپ بەرگەن ەكەن. 

ءبىز بۇل تاقىرىپتى نەگە قوزعاپ وتىرمىز؟ ويتكەنى فرانتسۋز عالىمى فرەنسيس فانون ايتقانداي، وتارلاۋدان ازات بولعان ەل وزدەرىن قانشا تاۋەلسىز سەزىنگەنىمەن ولاردىڭ بويىندا رۋح بوستاندىعى بولمايدى، ول تىلدىك ءبولىنۋ مەن ۇلتتىق مارگينالدانۋىنان كورىنىپ تۇرادى ەكەن. 

بۇل دەرتتەن قۇتىلماي ول حالىق ەشقاشان تولىق تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزە المايدى. بۇدان قۇتىلاتىن جالعىز جول حالىقتىڭ بولمىسىنداعى ۇلتتىق كود – وتتى رۋحتى وياتۋ. قالاي وياتامىز، ول باسقا اڭگىمە. 

بەكەن قايرات ۇلى،
«ەگەمەن قازاقستان» 

سوڭعى جاڭالىقتار

Atmaca زىمىرانى سىناقتان ءساتتى ءوتتى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 18:35

دوللار قايتادان قىمباتتادى

قارجى • بۇگىن، 15:00

ۇقساس جاڭالىقتار