ءبىز بۇل پىكىرلەر قالانىڭ ەڭ تومەنگى قاباتتارى ءالى دە زەرتتەلمەگەندىكتەن تۋىنداعان ءۇستىرت جورامال دەپ بىلەمىز. قارناقتىڭ تاريحي قالا ەكەندىگى, ول جەردە وعىزدار مەكەندەگەنى ءحى عاسىردا قالام تەربەگەن م.قاشقاري سوزدىگىنەن بەلگىلى. بۇل كەزەڭگە قاتىستى ەسكەرتكىشتەر قارناق قالاسىنىڭ ماڭىندا جۇزدەپ سانالادى دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولماس, سونىڭ ىشىندە يمام باحيلي, سوپى كالاندار, شاپار بابا, شەيح مۇحاممەد, تاقيا اتا, حايريددين اتا, قارابۋرا سياقتى اۋليەلى جەرلەر ەرەكشە اتالادى. قارناقتىڭ قازاق حاندىعى داۋىرىندەگى تاريحى دا ءالى زەرتتەلمەك تۇگىلى, باستالعان دا جوق. ال بۇل قالانىڭ حV-ءحVىىى عاسىرلاردا مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكاسى مەن عىلىم سالاسىندا ماڭىزدى ءرول اتقارعانى ءسوزسىز.
قارناق – ءاز تاۋكە حان زامانىندا
دەرەكتەرگە قاراعاندا ءاز تاۋكە زامانىندا بۇل وڭىردە قازاق حاندىعىنا قاراستى 32 قالا بولعان. 1690 جىلدارى تۇركىستانعا ءسىبىر باسشىلىعى اتىنان كەلگەن توبىل كازاك-ورىستارى فەدور سكيبين, ماتۆەي تروشين ساۋران, سىعاناق, تۇركiستان سياقتى قازاق قالالارى تۋرالى تاماشا سيپاتتامالار قالدىرعان: «توبىل قالاسىنان تۇركىستانعا دەيىنگى ارالىقتاعى قازاق ورداسىنىڭ قالالارىنىڭ ءتىزىمى: ساۋران جولىمەن وڭ جاقتاعى ءبىرىنشى قالا – ساۋران; ساۋران قالاسىنىڭ ارتىندا سىرداريا وزەنىنەن تومەن, قاراقالپاق جاققا قاراي سۋناق (سىعناق) قالاشىعى; سىعناق پەن ساۋراننىڭ ارالىعى ءبىر كۇندىك جەر; ساۋراننان وڭ جاق باعىتتا سىرداريانىڭ تۇبىندە وق-قورعان قالاشىعى, ساۋراننان بۇل قالاعا دەيىن جارتى كۇندىك جەر; ساۋراننىڭ سولتۇستىك جاعىندا – سۋزاق قالاشىعى, بۇل قالاشىقتان ساۋرانعا دەيىن ەكى كۇندىك جول; تاۋكە حاننىڭ يەلىگىندەگى تۇركىستان قالاسى مەن ساۋراننىڭ ارالىعى كۇندىك جەر; ساۋران مەن تۇركىستان ارالىعىندا جارتى جولدا كۇشىك سولتان حان قيراتقان بوس قالعان قالا بار. وسى جولدىڭ بويىندا سول جاقتا قارناق قالاسى ورنالاسقان; تۇركىستاننان ورىس جاققا قاراي تاۋدىڭ ەتەگىندە ورانحاي قالاسى, تۇركىستاننان ورانحايعا دەيىن 10 شاقىرىم; تۇركىستاننان شىعىسقا قاراي ازاننان تۇسكە دەيىن جۇرسە 5 شاقىرىمدا تاشاناق قالاسى; تۇركىستاننان 20 شاقىرىم جولدا پيحان (يقان) قالاسى, ءھام باسقا دا كوپتەگەن ءبىز اتىن بىلمەيتىن, تۇركىستانعا جاقىن ورنالاسقان قالاشىقتار بار. ال ورتالىقتان تۇركىستانعا قاراي وترار قالاسى, وعان دەيىن ءبىر كۇندىك جەر; تۇركىستاننىڭ ورتالىعىنان باتىسقا قاراي سايران قالاسى, وعان دەيىنگى جول 2 كۇندىك. جالپى قازاق ورداسىندا قالالار سانى 32».
بۇل اتالعان قالاشىقتاردىڭ قازاق حاندىعىنىڭ قازىناسىنا قاجەتتى قاراجاتتى بەرىپ تۇرعانى بەلگىلى. سونىمەن بىرگە قالالىق ءوڭىر كوشپەلى مالشى ەلگە قاجەتتى قولونەر بۇيىمدارى مەن استىقتى دا وزدەرى ءوندىرىپ وتىردى. ءاز تاۋكە حان بيلەگەن كەزەڭدە سىر بويىنداعى قالالاردىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەپ وتىرعانىن دەرەكتەر دالەلدەيدى. بۇل وڭىردەگى قالالاردىڭ ىشىندە اسىرەسە, تۇركىستان (ياسسى) ساياسي جانە ءدىني ورتالىق رەتىندە بۇكىل ەۋرازيالىق ايماققا بەلگىلى قالا ەدى. قالالىق ءوڭىردىڭ جاعدايى جوعارىدا سيپاتتالعانداي بولسا, قازاقتىڭ جاز جايلاۋى بۇكىل دالالىق ايماقتى قامتيدى. ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ ء«از تاۋكە حاننىڭ تۇسىندا ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسى وڭتۇستىكتەن شولەيتكە قاراي جايلايدى ەكەن. سىردىڭ بويىن جاعالاپ, جەتىسۋ, الماتى, قاپال تاۋلارىن ورلەي وتىرادى ەكەن. ورتا ءجۇزدىڭ قىس قىستاۋى شۇيگىگەن سىر بويى دا, جاز جايلاۋى ارقانىڭ جونى ەكەن. سول كەزدە ورتا ءجۇز قازاعى ەسىل مەن ەرتىستىڭ اراسىن قۋالاي جايلايدى» دەۋىنە وسى جاعداي سەبەپ .
قارناق ەجەلدەن ءوندىرىسى دامىعان قالاشىق, بۇل جەردە شويىن قورىتۋ, قورعاسىن بالقىتۋ, وق-ءدارى جاساۋ كاسىبى بولعانى دەرەكتەردەن بەلگىلى. تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە ارنالىپ جاسالعان اتاقتى تايقازان (توشقازان) وسى قارناقتا قۇيىلعان. رەسەي پاتشالىعىنىڭ ءاز تاۋكە حان زامانىندا تۇركىستانعا كەلگەن ەلشىلەرى قازاقتاردىڭ وق-دارىگە قاجەتتى قورعاسىندى قاراتاۋدان الىپ كەلىپ قارناق قالاسىندا دايىندايتىنىن اتاپ كورسەتەدى.
قارناقتا بىرنەشە مەدرەسەلەر بولعان. بىزبەن اڭگىمەلەسكەن قارناقتىق دامۋللا ءتادجيددين اقساقال قالاشىقتا ەرتە كەزدە 22 مەدرەسە بولعانىن, ونىڭ ىشىندە تورتەۋى ۇلكەن مەدرەسە ەكەنىن ايتقان ەدى. قالاشىقتا ءالى كۇنگە ساقتالعان كونە قۇرىلىستاردىڭ ءبىرى شامەت اتا مەشىت-مەدرەسەسى قازىرگى كۇنى مۋزەي بولىپ قىزمەت جاساپ تۇر. قارناق مەدرەسەلەرىندە ەرتە زاماننان باستاپ كەنەسارى-ناۋرىزبايعا شەيىن قازاق تورەلەرى, ەلشىلىك قىزمەتىنە دايىندالاتىن ادامدار, ساراي قىزمەتكەرلەرىنىڭ بالالارى وقىدى. قارناق قازاققا بەلگىلى «زار زاماننىڭ» اقىنى شورتانباي قاناي ۇلىنىڭ تۋعان جەرى. بۇل ءداستۇر بەرتىنگە دەيىن جالعاسقانى جانە كوپتەگەن قازاق ازاماتتارى وسى قالاشىقتا وقىعانى قازىر انىقتالىپ جاتىر.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, قارناق ەرتە زاماندا گۇلدەنگەن ۇلكەن قالا بولىپ, كەيىن بىرتىندەپ قۇلدىراي باستاعان سياقتى. قاراتاۋدىڭ قويناۋىنا ەنە, تاۋ باۋرايىنا سۇعىنا ورنالاسقان قالاشىقتا ءحVىىى عاسىر زەرتتەۋشىسى پ.ي.رىچكوۆ بار-جوعى 300 ءۇي بولدى دەيدى. ەسكى قارناق – ءتورت داربازالى, بيىك قورعانى بار قىشلاق. ەلدىڭ ءبارى دە جاز كۇنى قالاشىق ماڭايىندا قىزمەت جاسايدى دا, جاۋ كەلدى دەسە بولدى, قورعاننىڭ ىشىنە تىعىلادى.
بىلىمگە بايلانىستى بولعاندىقتان شىعار, قارناقتا قوجا اۋلەتتەرى از ەمەس. پ.ي.رىچكوۆ «پوتوم ۆ تۋركەستان پەرەشلو يز اگاريان نەسكولكو حودجەي, كوتورىە ي پونىنە تۋت جيۆۋت ي, بۋدۋچي پريزناۆاەمى زا وتروديە ماگومەتوۆو, وتمەننو ي ا سۆياتىح پوچيتايۋتسيا. يز تاكيح حودجەي دونىنە ۆ تۋركەستانسكوي بولشوي مەچەتي ەست گروب ودنوگو, پو يح زاكونۋ زا سۆياتوگو پوچيتاەموگو, كوتورىي يمەنۋەتسيا حودجا احمەت, ي ەست ودين يز سەمي سۆياتىح, كويح ماگومەتانە زا زناتنەيشيح پوچيتايۋت, ي ۆەليكۋيۋ چەست يح گروبام ۆوزدايۋت» دەپ بۇل وڭىردە قوجالاردىڭ كوپتىگى مەن بەدەلىن ەسكەرتەدى. قارناقتا قىلىشتى قوجا, جۇينەكتىك قوجا, قاراشىقتىق قوجا, مومىن قوجا, شىلىكتى قوجا, ت.ب. بار. قوجالارمەن قاتار جەرگىلىكتى, ەرتەدەن كەلە جاتقان بىرنەشە سارت اۋلەتتەرىن دە اتاۋعا بولادى – تولچا, قاراحانلار, قوزىقيلى, سارتوراش, ءتابريزي, ت.ب. سونىمەن بىرگە تەگى قازاق بىرنەشە اتا بالاسى دا وسى قالاشىقتى مەكەن ەتىپ, جەرگىلىكتى تۇرمىس ءتارتىبىن قابىلداپ ەرتەدە سارت بولىپ كەتكەن, قازىرگى كۇنى وزبەك اتانادى. ولاردىڭ ىشىندە قاراعۇرلىق تىنەيلەردەن شىققان تۇربا اۋلەتى, موللا حامزا اۋلەتى, جەتىمدەردەن نۇر اۋلەتى, شوقمورلى, تاۋ تۇمالىق ارعىندار وگىز تاۋلىق ارعىندار ت.ب. ولاردان باسقا قازاقتىڭ تورە, تولەڭگىتتەرىنەن دە تۇقىم بار. كەڭەس زامانىندا وسى اۋلەت وكىلدەرى تاشكەنت پەن سامارقاندا وقىپ, ارالارىنان وننان اسا عىلىم دوكتورى, بىرنەشە ءىرى جازۋشىلار, جۇزدەگەن دارىگەر مەن ينجەنەر شىقتى. قارناق قالاشىعىندا ءاز تاۋكە حان زامانىندا وزگە ەلدەردەن كەلگەن ەلشىلەردى ورنالاستىراتىن قوناق ءۇي بولعان. ولاردىڭ اراسىندا ايلاپ-جىلداپ جۇرگەندەرى دە بار, بۇل جەكە باياندايتىن ۇلكەن تاقىرىپتار.
قارناق اتاۋى كونە تاريحقا باستايدى
«قارناق» اتاۋىنىڭ عىلىمي ەتيمولوگياسى ءالى دە جاسالماعان, سوعان بايلانىستى حالىق اراسىندا كەرەعار پىكىرلەر كوپ. حالىق اۋزىندا «قارناق» اتاۋىنىڭ كەلىپ شىعۋى تۋرالى ءارتۇرلى اڭىزدار, دەرەكتەر كەزدەسەدى. سولارعا سۇيەنىپ ماحمۇد قاشقاري «ديۋاني لۇعات-ات تۇرىك» كىتابىندا «قارناق – وعىزدار قالاسىنىڭ ءبىرى» – دەي وتىرىپ, «قارناق» اتاۋى ء«ىشى ۇلكەن ادام» دەگەن ماعىنا بەرەدى دەيدى. وسىعان بايلانىستى جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار «قارناق» اتاۋىن «قارىنلىق» سوزىنەن شىعارعاندى دۇرىس كورەدى, ياعني توڭىرەگى بيىك, ورتاسى تەرەڭ ويپات بولعان جەر. كەيبىر عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, «تۇركىستان قالاسى ماڭىنداعى بىرقاتار اۋىل اتتارى تۋىندى زات ەسىم سانالادى. مىسالى: سوزاق, قارناق, تاشاناق, شوباناق, شورناق اتاۋلارى اۋىلدار ورنالاسقان جەرلەردىڭ گەوگرافيالىق ورنىنا قاراي بەرىلگەن بولۋى دا مۇمكىن». جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار دا وسى پىكىرگە قۇلاپ, قارناق اۋىلى جوعارىدا ايتقانىمىزداي, توڭىرەگى سوزىلىپ كەتكەن بايتاق دالا ورتاسىندا, قارىندا جاتقانداي كورىنەدى دەيدى. ءبىز بۇل پىكىرمەن كەلىسە المايمىز, سەبەبى قارناق قالاشىعى ءبىر جاعىنان عانا, ياعني سولتۇستىگىنەن قاراتاۋ جوتالارىمەن جابىلادى, ال وڭتۇستىك, شىعىس, باتىس جاقتارى جازىق, ياعني اشىق الاڭقاي. بۇعان قاراپ ونى قارىندا ورنالاسقان قالاشىق دەي المايسىڭ!
وسى تاقىرىپتا ءبىراز ەڭبەك جاساعان تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى م.تۇياقباەۆ «قارناق» سوزىندەگى «قاردى» ماحمۇد قاشقاري سوزدىگىندەگى «قارشى» – حان ورداسى دەگەن ماعىنامەن بايلانىستىرادى. قارناق قالاسىنىڭ ەرتە ورتا عاسىرعا سايكەس كەلەتىن عارتوبە قالا جۇرتىنىڭ جانىندا «حانتوبە» دەپ اتالاتىن توبە بار. جەرگىلىكتى حالىق اراسىنداعى اڭىزعا سۇيەنسەك, وسىندا ءامىر تەمىر ءوز اسكەرلەرىمەن توقتاپ, دەم العان. وسى ويدى دامىتا تۇسسەك, «قالا حان ورداسى بولدى» دەگەن جەرگىلىكتى حالىق اڭىزىمەن ۇشتاساتىن دەرەك پايدا بولادى. ال عارتوبە اتاۋى «عار» پارسى تىلىنەن اۋدارعاندا, «ۇڭگىر» دەگەن ماعىنانى ءبىلدىرىپ, وسىندا يسلام ءدىنىنىڭ كەڭ قانات جايعانىنان كەيىن سوپى-تاقۋالار ءومىر سۇرگەن ۇڭگىرلەر بولعاندىقتان قالىپتاسقان اتاۋ بولسا كەرەك. «قارناق» ءسوزىنىڭ انىقتاماسىنا كەلەر بولساق, م.تۇياقباەۆ «قارناق» – قار كوپ جاۋاتىن اۋماق, ال «عارناق» – سوپىلار ءومىر سۇرگەن ۇڭگىرلەر كوپ ورنالاسقان ايماق ماعىناسىن بەرەدى» – دەگەن وي تۇجىرىمدايدى.
قارناق اتاۋىنا قاتىستى وسى سياقتى پىكىرلەر كوپ. سەبەبى قارناقتىڭ قازاق تاريحىنداعى ورنى دا ەرەسەن, ونىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق قىزمەتىنە قاتىستى دەرەكتەر ارقيلى. ءبىز, بىرىنشىدەن, قارناق اتاۋىنىڭ ماعىناسىن تابۋ ءۇشىن وسى سوزدە قولدانىلاتىن «ناق» جالعاۋىنا ۇلكەن كوڭىل ءبولىنۋ كەرەك دەيمىز. تۇركىستان ايماعىندا «ناق» جالعاۋىمەن بىرنەشە قالاشىق كەزدەسەدى. ولاردى سانامالايتىن بولساق – قارناق, سۋناق (سىعاناق), تاشاناق, شوباناق, شورناق, جۇيناق (جۇينەك). تۇركىستان ايماعىندا وسى جەتى «ناق» ءوزارا جەر استى جولدارىمەن جالعاسقان, جاۋ شاپقاندا ەل ءبىر قالادان ەكىنشىسىنە جان ساقتاپ كەتىپ وتىرادى ەكەن دەگەن اڭىز بار. ەكىنشىدەن, «ناق» جالعاۋى بار سوزدەر ءبىر دۇنيەنى ۇلعايتۋ ماقساتىندا قولدانىلسا كەرەك دەگەن پىكىرمەن كەلىسپەيمىز. كەرىسىنشە, «ناق» جالعاۋىن قازاق تىلىندەگى «ناقتى» دەگەن ۇعىممەن بايلانىستىرعان ءجون. ەگەر بۇل ءسوزدىڭ تامىرىن قۋالايتىن بولساق, وندا تىم ەرتە, ياعني ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى ءۇشىنشى-ەكىنشى مىڭجىلدىقتارداعى اري-تۋر سوزدىك قورىنداعى «ناق» سوزىنە بارىپ جالعاناتىنىن انىقتايمىز. تۇركى تىلدەرىندە بۇل كونە ءسوز – قازاقتىڭ ناق, ناقتى دەگەن ۇعىمدارىندا, حورەزم تۇرىكتەرىندە ساياسي ماعىناداعى – يناك اتاۋىندا ساقتالعان. يناق ءسوزىنىڭ ماعىناسى جاقىن دەگەندى بىلدىرەدى, ياعني حاننىڭ جاقىنى, جاناشىرى, اقىلشىسى. ورىس تىلىندەگى انىقتاماسى: «يناك- بۋكۆ. “دوۆەرەننوە ليتسو»; كاك دولجنوست ي تيتۋل ۆ رازنوە ۆرەميا ي ۆ رازنىح مەستاح يمەلو رازنىە زناچەنيا; ۆ ناشەم تەكستە, وزناچاەت پريدۆورنىح, ليچنو بليزكيح ك حانۋ».
سونىمەن ناق ءسوزىنىڭ كونە ماعىناسىن قابىلداساق, سۋناق – سۋعا جاقىن قالا, تاشاناك – تاسقا جاقىن قالا, قارناق – قاراتاۋ باۋرايىنداعى, قاراتاۋعا جاقىن ەلدى مەكەن. ونىڭ العاشقى تۇپنۇسقاسى «قارا ناق» بولسا كەرەك دەگەن پىكىردەمىز. قارا (حارا) – بۇل جەردە قاراتاۋدىڭ كونە زاماننان بەرگى اتاۋى. «اۆەستادا» ايتالاتىن «كاك سولنتسە, چتو چەرەز حارۋ, لەتيت ۆ سۆوەم پولەتە, ۆوت تاك جە, و سپيتاما, يا سنيزويدۋ ك موليتۆە» دەيتىن حارا ءوزىمىزدىڭ قاراتاۋ ەكەنى انىق. تەك «اۆەستانى» زەرتتەۋ ىسىنە ءبىزدىڭ عالىمدار ارالاسپادى دا, ي.ستەبلين-كامەنسكي سياقتى, ورتالىق ازيانىڭ ادامزات تاريحىنداعى ورنىن قابىلداي قويمايتىن ادامدار حارانى – گيندۋكۋش جۇيەسىندەگى ميفتىك تاۋلار دەگەن جورامال جاسادى: «حارا – ميفيچەسكيە گورى, وكرۋجايۋششيە زەمليۋ. نازۆانيە حارا-بەرەزايتي, دوسلوۆانو «ۆىسوكايا حارا», پوزدنەە بىلو پەرەنەسەنو نا گورى ەلبرۋس نا سەۆەرە يرانا ي نا ەلبرۋس نا سەۆەرە كاۆكازا. ۆ وسنوۆە پرەدستاۆلەني و ۆىسكوي حارە, يلي حارايتي, لەجات, ۆوزموجنو, ۆوسپومينانيا و پاميرو-گيندۋكۋشە». شىن مانىندە «اۆەستا» اتالاتىن كونە زاماننىڭ عالامات ەستەلىگى ەۋرازيالىق ۇلى دالانىڭ بۇكىل تاريحي گەوگرافياسىن قامتىپ تۇر.
قايتكەندە دە قارناق اتاۋىنىڭ كونە زامانعا باراتىنى انىق بولسا كەرەك. ەڭ باستىسى ءبىز وسى اتاۋدىڭ ەتيمولوگياسىن ىزدەۋ بارىسىندا فرانتسيانىڭ باتىس ايماعى برەتاندا ورنالاسقان قارناق اتتى كونە قورىمنىڭ, مىسىردىڭ وڭتۇستىگىندە, ءنىل دارياسىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان قارناق عيباداتحاناسىنىڭ تاريحى ءوزىمىزدىڭ تۇركىستان القابىمەن, قاسيەتتى قاراتاۋ مەن سىرداريا جاعالاۋىمەن بايلانىستى ەكەنىن اڭعارامىز. ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى ەكىنشى مىڭجىلدىقتاعى ۇلى كوشتەردىڭ زامانىندا قارناق اتاۋى ەۋروپاعا دا, افريكاعا دا بارىپ قالعانىنا داۋ بولماسا كەرەك.
قارناق تۋرالى اڭگىمەلەردەن كونە زاماننىڭ ءيىسى بۇرقىراپ تۇر. «اتامىز الاش, كەرەگەمىز اعاش» دەگەن قازاقتىڭ قاريا سوزدەرىنەن ەنەوليت داۋىرىندەگى جىلقىشى تايپالاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن كورسەك, قارناق اتاۋىنان ءبىز وتىرىقشى ونەركاسىپتى تۇرمىستىڭ باستاۋىندا تۇرعان, ادامزات بالاسىنىڭ الدىنان وركەنيەت ەسىگىن اشقان اري, ياعني ءۇندى-گەرمان تەكتى تايپالاردى اڭعارامىز. ەجەلگى دۇنيە شەجىرەسىندە الەمدىك بەس وركەنيەتتىڭ باسىن قوسىپ, ميداي ارالاسىپ, ءناسىل مەن ءناسىلدى, مادەنيەت پەن مادەنيەتتى توعىستىراتىن دانەكەر قىزمەتىن اتقارۋشى, ادامزات تاريحىنا جۇيە بەرۋشى كۇش ەۋرازيا ۇلىستارى بولاتىن. قاراتاۋ باۋرايىنداعى قارناق اتتى شاعىن قالاشىق سول دانەكەرلەردىڭ ءبىرى بولعانى انىق.
جامبىل ارتىقباەۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى
