بەكەتاي قۇمى ىشىندە ماحامبەت از-كەم وتكەندى ەسىنە العان پىشىندە. ىزا-كەك قايناۋى ىشىندە. نە بىتىرەدى, قۇم دالادا كۇرسىنگەننەن؟ پەندەسىن اقىلىنان اداستىرمايتىن ەركىندىكتىڭ ايداۋ جولى تىپتەن جوق بولعانى ما؟ قارانى ايتپاعاندا حان نەگە اداسادى, ءوزىنىڭ ءجونسىزىن بىلمەگەنسىپ ادەيى ءجون دەپ نەگە تالاسادى؟ تۇيىقتان شىعاراتىن دالا دانالارىنىڭ اقىلى قايدا؟ ىلگەرىنى كەيىن تارتاتىنداي سۇمدىقتى تۇسىنبەگەنى وكىنىشتى, ال سابىر ساقتاۋعا ميى جەتپەگەنى نەسى؟ «باس كوتەرگەندەردى سۋ تۇبىنە باتىرام, ءتاج-تاعىمنىڭ جارىق تاڭىن اتىرام, ءبارى دە جۇزەگە وڭاي اسادى, قورقاقتارى باس ساۋعالاپ قاشادى», دەپ ەل-جۇرتىنىڭ, تۋىس-تۋعانىنىڭ قاندى قىرعىنعا بارۋىنا جول بەرگەنى نەلىكتەن؟ كوپ جاقسىلىعىن ءبىر جاماندىق جۋىپ-شايىپ كەتەتىندىگىن ەسكەرمەدى مە؟ عاسىردان اسىل تۋسا دا, ەركىندىككە بەلىن بۋسا دا كوكسەگەنىنە قول جەتپەدى. جەر داۋىنىڭ قانتوگىسسىز بولمايتىنىن حان بىلمەدى, وبىردىڭ جۇتپاسىنا جۇتىلىپ كەتەتىنىن الدىن الا اڭعارمادى دەي المايسىڭ. اقىلعا قۇلاق اسپاۋىندا قۇپيا زىمياندىق بار.
قارا جەردىڭ توپىراعى تۇبىندە ءبارىنىڭ دە بەتىن جاسىرادى, بىراق ورمەكشىنىڭ تورىنداي قۋلىق-سۇمدىقتىڭ دا ارتى اشىلادى. كەلەر كۇن, اتار تاڭ بار, كەلەر ۇرپاق زۇلىمدىق پەن ۇلىلىقتى, اق پەن قارانى اڭعارار دەپ ماحامبەت اۋىل, ەل اراسىندا جۇرگەندەي ويلارىن جاتاردا تاعى دا ەسىنە الدى. مازاسىز ويدان قاجىپ بارىپ مىزعىپ كەتكەن باتىر سوڭعى جىلدارى ءار باسقان قادامى اڭدۋعا تۇسكەسىن ساق ۇيىقتايدى, بەيساۋات ادامدى جانىنا جۋىتپايدى, حان-سۇلتاندار قاھارىنىڭ كوتەرىلىستەن كەيىن بۇرىنعىدان بەتەر ۋشىققانىنا دا ارالاسپايدى, ۋ-شۋ, ايتىس-تارتىستان قاجىعانى, جىلاعان-سىقتاعاندى جۇباتۋعا دا سەلقوستىعى بايقالادى. ۇستەمدىك يەلەرى تەڭدىكتى اياقاستى تاپاپ, تالاپ, ەزگىنى كۇشەيتكەنىنە, ەلدى توز-توز ەتكەنىنە عانا كۇيىنەدى. بىراق بارماعىن تىستەپ كىجىنۋمەن, تاعدىرىن قارا دومبىرادان توگىلەتىن كۇيمەن ورنەكتەيدى, اسقاق جىرلارىمەن بەينەلەيدى. باسقاعا قايران جوق, ادالدىق جولدان تايعان كوپ. ساتقىندىققا باس ءيىپ, الاقانىن جايعان كوپ. سۇلتان ەلىردى, حان حالقىنان جەرىندى, تۋىس-تۋعاننان مۇجىق جاقىن كورىندى. حالىق كوتەرىلىسىندەگى سۇراپىل قىرعىن تالاي-تالاي اسىلداردان ايىردى. تەكتىدەن جاقسى تۋاتىن قاعيدانىڭ قاناتىن قايىردى. اتا-بابانىڭ سۇيەگى جاتقان كيەلى جەرلەردە مۇجىقتاردىڭ شوشقاسى سايران سالدى. «جەر مەملەكەتتىكى» دەپ قاسكويلەر ويران سالدى. قۇيقالى ءوڭىردى ويىپ الدى. قارسىلاسقاننىڭ كوزىن جويىپ الدى.
دىراۋسىعان, ءىسىنىپ كەپكەن سۇلتان بايماعامبەت ايشۋاقوۆ: قيمىلداساڭدار, قيىپ تۇسەمىن, سىبىرگە قويشا شۇبىرتىپ ايداتام, قولىڭدى شىنجىرمەن بايلاتام, شاڭىراعىڭدى قيراتام, دەپ تاسىندى. بىردە اق ساقالدى ابىز كۇڭىرەنىپ تۇرىپ: «دۇشپاندى الىستان ىزدەمە, ءوزى كەلەدى, قاسىڭنان دا تابىلىپ اراشا تالاپ جابىلادى, جاماندىققا قارعىس تا دارىماس. دۇشپاندىق تۋىس-تۋعانىن دا تانىماس», دەپ ەدى. «داۋسىز ەكەن ايتقانى, قۇرىلعان ەكەن-اۋ ز ۇلىمدىقتىڭ قاسقىر قاقپانى. ەسىرىپ, ەسەكشە وكىرىپ دۇلەيلەنىپ جاتقانى, ساتقىندىق بولار قورقاقتاردىڭ باققانى, ز ۇلىمدىق بولار تاپقانى», دەپ ەدى. بىراق باتىر وڭايلىقپەن سىنعىسى جوق. ماحامبەت ۇيدە ومالىپ وتىرا دا المايدى, بايماعامبەتتىڭ ەلدى ولجالاعان وڭازىلىعىن وتكىر ولەڭمەن تولعايدى. «اتا دۇشپان سەن ەدىڭ, اتا جاۋىڭ مەن ەدىم. ماعان ءبىر وڭاشا جەردە جولىقساڭ, قايراڭنان العان شاباقتاي, قيا ءبىر سوعىپ اس ەتسەم, تاماعىما قىلقانىڭ كەتەر دەمەس ەم», دەپ تە تولعادى-اۋ ساباز. دۇشپاندىقتىڭ كورىن سوزبەن قازدى. ءبىر اللا قولداعاي دەدى, وتكىر ءۇنىم جەتسە ۇرپاققا, اقىلعا ساپ تولعانار دەدى.
جاڭگىر حانعا بوداندىقتىڭ بوقتاشاعىن ايتپادى ما؟ ايتتى. قانداي كورەشەكتى كورسەتەرىن دالەلدەپ جەتكىزدى. مۇجىقتاردىڭ جەردى العانى – قىزىڭا, قاتىنىڭا قولدى سالعانى. وتارلاۋ اجداھاسىنىڭ ەكى جۇتىپ, ءبىر تالمارى, ۇرپاعىڭدى قۇل, كۇڭ ەتىپ جالمارى انىق. ز ۇلىمدىقتىڭ داۋىلى, حالىققا اۋىر سالماعى, حوش كورمەدى ءىسىڭدى اتا-بابا ارۋاعى. كوزىنەن قاندى جاس اققان ءالسىز كەدەيلەر, بىلسەڭشى, جەلكەڭ قيىلسىن دەپ قارعايدى. ايتقانعا ەلەڭ ەتپەسەڭ, قارۋعا جۇگىنەر حالقىڭ بار, ەركەك ەمەس ەرتەڭگى ۇلى ىستەن تارتىنعان, دەسە دە ۇستەمدىكتىڭ بۋىنا ەلىرىپ, بايلىقتى كوتەرە الماي جەلىككەن جات ءبىرمويىن پىكىرىنەن قايتتى ما؟ جوق. سوندا ماحامبەت كۇڭىرەنە تولعانىپ, «نۇرالىدان قالعان كوپ تەنتەك, بۇلدىرمەگەي ەدى ەلىمدى», دەپ اسىل ويىن جىرمەن تەردى. ۇستەمدىك پەن السىزدىك, ەزۋشى مەن ەزىلۋشى, ءتاج, تاق, قۇلدىقتىڭ ارا جىگى ءبىرجولا اشىلدى. ادامدىق قاسيەت بيلەۋشىنىڭ تابانىنا باسىلدى. سونى جۇرەگىمەن تۇيگەن, جازىقسىز قانتوگىستى كەشىرە الماعان اقىن: «التىن تاقتى حانداردىڭ حاندىعىنان نە پايدا؟ قارىپ پەنەن قاسىرەت تۋرالى ءىسى بولماسا», دەپ كەلەر ۇرپاققا امانات تا قويعان-دى.
بىردە باتىر, اقىن, كۇيشى ماحامبەتتىڭ اكەسى وتەمىس جۇپىنى كيىممەن ءجۇزى سىنىق, وكىنىشى قالىڭ كۇيدە تۇسىنە ەنەدى: مەن ەلىمنىڭ جەتىم-جەسىرىنىڭ قاباعىن شىتقىزباي, ەڭبەگىنىڭ قانىن ۇيىتقىزباي, تاماعىن توق, كيىمىن ءبۇتىن ەتىپ ەدىم. حالىقتان قارعىس الماي, العىس الدىم. ەلدىڭ دۇشپانى, حالقىن كۇيزەلتۋشى ىشتەن شىققانى قۇدايدان قورىقپاعاندىق, دەيدى دە, «كورىنگەن سونادايدان سارى ات تاۋى, قازاقتىڭ ماڭدايىندا جانات تاۋى, كوزى شىققىر جاڭگىر حان كورمەي مە ەكەن مۇجىقتار ءوز جەرىنىڭ ماڭىنا جولاتپاۋىن. جەر قۇنارىنان ايىرىلعان كوپ, جۇپىنىلاردىڭ كۇنى قاراڭعا اينالعان با؟ – دەپ ساۋال تاستايدى. سوندا ماحامبەت ارۋاق ۇنىنە: «مەنى ەلدەن ايىرعان حان جاڭگىردىڭ ەكپىنى, ايتىپ-ايتپاي نەمەنە؟ قۇسالىقپەن ءوتتى عوي, ماحامبەتتىڭ كوپ كۇنى», دەمەدى دەيمىسىڭ.
يساتاي باتىر كوتەرىلىسىنىڭ جەڭىلىسىنەن كەيىن پاتشاعا انت بەرىپ, شاپاننىڭ شالعايىنان «شاپاعات» العان جاڭگىر ەلدەگى ەر-ازاماتتاردى قويشا كوگەندەپ, ورىنبور تۇرمەسىنە ايداتىپ جاتتى. 1836 جىلى 14 قاڭتاردا ورىنبور باسشىلارىنا «يساتاي تۇزەلمەيتىن ز ۇلىم ماحامبەتتىڭ ىقپالىندا ءجۇر», دەپ جازعان. حان مەن پاتشا قىسىمى ۇرەيلەندىردى. بوتاداي بوزداعان حالىق زارى عاسىرلار قويناۋىندا اتادان بالاعا جازىلماس جارا, ايىقپاس دەرتتەي مۇڭ-شەر بولىپ ساقتالىپ قالدى.
اقىن ءتۇنى بويى كوز ىلمەي شىقتى. ۇلى نۇرسۇلتاننىڭ اشىق قالعان جامىلعىسىن جوندەيدى. قايعىنىڭ قالىڭ بۇلتى ۇرپاق باسىنا تونبەۋىن تىلەيدى. «كوتەرىلىستىڭ وڭباي جەڭىلۋى – وقۋ-ءبىلىمنىڭ تاپشىلىعىنان» دەپ وي تۇيەدى. ءبىلىمدى بولسا, قارۋدىڭ نەشە ءتۇرىن جاسار ەدى, قورعانىس ءتاسىلىن مەڭگەرىپ, جەڭىسكە قادام باسار ەدى, – دەپ كۇبىرلەيدى كەيدە. تولىپ جاتقان تۇسىنىكسىز ءارى مازاسىز ويلارمەن جاتىپ, قايتا مىزعيدى. ءتۇس كورەدى, بۋالدىر پەردە, جايىق-داريا بەتىندە كىلكىلدەپ ۇيىعان قان, وزەن جاعاسىندا اش-ارىق جەتىم-جەسىرلەر: «ەگىزدە ەكى بولماعىر, جاڭگىر, قان ىشەرسىڭ, بارىمتاشىسىڭ, جەلكەڭ قيىلسىن, تامۇقتىڭ وتىنا كۇي!» – دەپ جاعاسىنا جارماسىپ قارعىستارىن توگىپ جاتادى ەكەن. وعان حان ەلەڭ ەتپەيدى. قىلىشىن ولاي ءبىر, بۇلاي ءبىر سىلتەپ, شابىلعان باستاردى تەپكىلەپ, مۇجىقتاردىڭ قايقى باس قايىعىنا جارماسادى ەكەن دەيدى.
قاندى سۋدى قاق جارىپ كەتىپ بارا جاتىپ قولىمەن قاننىڭ ءدامىن تاتىپ: «تۇششى ەكەن, تۇششى», دەپ ىرق-ىرق كۇلەدى. زار-نالامەن تىرلىگىنەن تۇڭىلگەندەر, ەرتەڭگى كەلەر كۇنگە اقىل جىبەرىپ, شىندىققا ۇڭىلگەندەر «جەرىڭدى جاتقا بەردىڭ, اجالىڭ جاتتان بولسىن, قارا شاڭىراعىڭدى قايعى بۇلتى تورلاسىن», دەپ كۇڭىرەنگەنى توبە-قۇيقانى شىمىرلاتادى. كەنەت وزەن بەتى كىبىرتىكتەپ, شولمەكشە شىتىناي جارىلىپ كەتىپ, سونىڭ ءدال ورتا تۇسىندا ءوزىنىڭ سەنىمدى مۇجىعىنا شاشىن الدىرىپ وتىرعان جاڭگىر كورىندى. ءبىر ساتتە مۇجىق وتكىر ۇستارامەن ونىڭ جەلكە تامىرىن قيىپ جىبەرىپ, پىشاققا جۇققان قانىن جالاپ «حاننىڭ قانى ءتاتتى ەكەن», دەسە, اناداي جەردە جاتقان باس شىڭعىرىپ, «مەنى جۇماققا جىبەر, الدانىپ, ارانداپ قالدىم», – دەيدى. ءدال سول تۇستا ماحامبەت: «حالقىنا قايىرسىز حانعا وبال جوق, تىرلىگىڭ تىنار زاۋال بوپ», دەي كەلىپ: «تايماننىڭ ۇلى يساتاي اعايىننىڭ باسى ەدى, التىندى ەردىڭ قاسى ەدى, يساتايدى ءولتىرىپ, قىرسىق تا شالعان ءبىزدىڭ ەل», دەپ ويعا شومىپ, قورقىنىشتى كورىنىستەن قۇتىلعىسى كەلەدى.
ءبىر ءسات جاراتقاننان مەيىرىم تىلەپ, ەلدىكتىڭ تىرەگى بولار جىرى مەن كۇيى ءوزىن جۇباتىپ ەدى. تىلەگى قابىل بولىپ, ساقىلداعان ءورشىل ءۇنى بيىك-بيىكتەرگە پىرلاپ ۇشىپ بارادى ەكەن. «ەركىندىك ەلدىڭ قايىرلى قونىسىنا جۇعىستى بولعاي!» – دەپ كۇبىرلەيدى. وڭ جاعىنا اۋدارىلىپ, ۇيقىسىن جالعادى. كەنەت ماناعى تۇسىندە قىلىشىمەن قيىلىپ دومالاعان باس وزىنىكى بولىپ شىقتى. تىزەسىنىڭ ۇستىندە, موينىنا قاراپ جاي ەزۋ تارتتى. ەر جىگىت ولەر جەرىنە كۇلىپ بارادى دەگەنى مە؟ ەرنى كۇبىرلەپ سويلەۋگە باتىلى بارمايتىنداي كۇيدە. قان اعىپ جاتىر...
ماحامبەت ۇيقىسىنان تاعى دا شوشىپ وياندى. ء«تىفا, پالەكەت, ءتۇسىم ەكەن, قىرعىن سوعىستا ايدالادا شاشىلىپ قالعان ادام باستارى ما؟ سانادا قالعانى قايتالانا بەرەدى ەكەن-اۋ», دەپ ءوزىنىڭ ءتۇسىن ءوزى كوڭىلى ارتاراپقا كەتسە دە جاماندىققا جورىماي, جۇباتقان بولدى. سىرتتا جەل ىزىڭدايدى: «جەرىڭدى, كۇنكورىسىڭدى كوپسىنگەن حانعا ەردىڭ قۇنى نە, ءتايىرى. پاتشا وكىمەتى يساتايدىڭ باسىن كەسكەن كاپەن, جاپار, ساتبايعا 125 سومدى تەڭ ءبولىپ بەرگەنىن ەستىمەگەن شىعارسىڭ. بايماعامبەتتىڭ قارعىس ارقالاعان جانسىزى ءتىرى عوي, سەنىڭ باسىڭا 2000 سوم اقشا جاريالاپ, قاراۋىل قوجا مەن بايماعامبەت سۇلتانعا مىقتاپ تاپسىردى, ساق بول!» – دەيتىن ءتارىزدى. اقىن ويعا شومدى. ء«سۇيىنىشتىڭ ۇلى قازتۋعان تۋعان جەرىن قيا الماي, ەدىل مەنەن جايىقتىڭ اراسىنا سىيا الماي, قونىسىن جاسپەن جۋعان جەر» دەگەن قاسىرەتتەي جالىندى ءسوز جانىن جەدى مە؟ ۇستەمدىك يەسى حان-سۇلتاندار شەتىنەن: «ادامدار نەعۇرلىم قورلىق كورگەن سايىن ءوزىن باقىتتىمىن دەپ سەزىنە مە؟ ءجا, ءىبىلىستىڭ ايتاعى دا قۇرىپ تىنار, تۇسىنەتىن كۇن تۋار. ازىرگە وشاعىنىڭ ءۇش بۇتى امان, وت جانىپ جاتىر, وتىن سالماسا, سونەدى, دەمەك, وتتىڭ دا اجالى بار», دەپ كەشەگى ءتۇسىن, وي جەلىسىن جۇيەلەپ وتىرعاندا سىرتتان دۇبىرلەگەن ات تۇياعىنىڭ دىبىسى ەستىلدى. باتىر قارا قوستاعى قارۋىنا جارماسىپ: بۇل كىم, ەي؟ – دەپ داۋىستادى. ءىڭىر قاراڭعىسىنداعى ءۇش-ءتورت سالت اتتىنىڭ ءبىرى:
– وۋ, جيەن, ناعاشىڭدى تانىمايسىڭ با؟ مەن عوي.
– ءتاڭىر اتقىر, تۇندە جورتۋىلداپ, نە ءجۇرىس؟ – دەيدى. ءتۇسى قاشقانداردىڭ ەكەۋى ۇيگە كىرىپ, بىرقاتار ويلار ايتىپ, ءبىرىنىڭ ءسوزىن ءبىرى قاعىپ الىپ, ازىلگە دە جەڭدىرىپ وتىردى.
ادامدارمەن اڭگىمەنى ساعىنعان اقىن جۇرەگى سەكەمسىز ەدى.
سودان ءبىر ساتتە ءوزىنىڭ باسى الدىنا ءتۇسىپ, موينىمەن سويلەسىپ تۇرعانداي بولعان ءتۇسىن ايتىپ ەدى. سول ءسات ناعاشىسى: «وي, جيەن, ءتۇس تۇلكىنىڭ بوعى ەمەس پە» – دەي بەرىپ, ماحامبەتتىڭ موينىن بۇرعىزباي ۇستىنە قونجيا كەتتى. ءسويتىپ ۇشەۋلەپ الىسا-ج ۇلىسا دالاعا شىقتى. سىرتتاعى بىرەۋى تاعى جابىلىپ, جىلقىنىڭ جەلىسىنە تامان سۇيرەپ باردى دا, قىلىشپەن باسىن شاپتى...
بالا كەزىمدە ماحامبەتتىڭ قاپىدا دۇنيەدەن وزعانىن قاريالار اڭىز ەتىپ: «وي, اللا, قاسىرەت بالا-شاعامنان اۋلاق!» دەپ اقىننىڭ زار ءۇنى اۋادا قالقىپ, ءبىراز جەرگە ەستىلىپ جاتىپتى», – دەسەتىن. كەيبىر اڭگىمەلەردە ماحامبەتتىڭ باسىن ءجۇسىپ وتەۋليەۆ شاپتى دەسە, ەكىنشىلەرى ىقىلاس تولەەۆ ماحامبەتپەن دوس, تۋىسقان بولىپ ءجۇرىپ, ءولتىردى دەسەدى.
...بوكەي ورداسىنىڭ ەڭ شۇرايلى جەرلەرى كنياز يۋسۋپوۆ پەن گراف بەزبورودكولارعا سىيلاندى. وتارلىق ەزگى بۇرىنعىدان دا كۇشەيىپ جانشي ءتۇستى. جاڭگىر ولگەندە نيكولاي پاتشا «شىن بەرىلگەن, وتە بەرىلگەن ادام ەدى, ايانىشتى» دەۋى تەگىن ەمەس. ءسويتىپ حالقىمىزدىڭ ازاتتىعى ءۇشىن الىسقان باتىرى, اقيىق اقىنى, اسقان كۇيشىسى ماحامبەتتىڭ باسى دا ىشتەن شىققان قاندىاۋىز دۇشپانداردىڭ, ساتقىنداردىڭ كەسىرىنەن قۇنسىز كەتىپتى.
جوق, ماحامبەت قانشاما جىلدار وتسە دە, ۇرپاققا ولمەيتىن ەسىمىن قالدىردى.
ونىڭ ءورشىل ءۇندى جانى – ءتىرى. زاماننان وزعان ونەرلى سالتىن بىرەۋ بولماسا بىرەۋ قايتالاپ تىرىلتەر, – دەۋشى ەدى. ماحامبەت حاقىندا تالاي قالامگەرلەر شىعارما جازدى. پوەزيا الىپتارىنىڭ ءبىرى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «يساتاي-ماحامبەت» پەساسىن جازىپ, ۇلكەن شىعارماعا جوسپار قۇرعانى, كوپتەگەن زەرتتەۋ دەرەگىنىڭ قولجازباسى ەرتەرەكتە ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاريالاندى دا. وندا ەركىندىكتى اڭساعان جارىق جۇلدىزداردىڭ ءبىرى ماحامبەتتىڭ ارمانى حاقىندا زامانداس اقىن-جىراۋلاردىڭ ءبىرى بالا ورازدىڭ: «يساتاي مەن ماحامبەت ون تاڭبالى ورالعا, قىرىق تاڭبالى قىرىمعا, اتاعى كەتكەن ەر ەدى, حان جاڭگىردىڭ قورلىعىنا كونبەگەن», دەگەنى بار. ال اقىن-جىرشىلار شاڭگەرەي بوكەەۆ, شىنياز شىناي ۇلى, قاشقىنباي قوجامبەت ۇلى, شەرنياز جارىلعاس ۇلىنىڭ قۇندى دەرەكتەرى ماحامبەت بەينەسىن بيىكتەتە تۇسەدى. اتاقتى كۇيشىلەردىڭ ءبىرازى ماحامبەت كۇيلەرىن حالىق جادىندا قالدىردى.
تاعى دا شەگىنىستى ويدى ساباقتاساق, سۇراپىل سوعىس جىلدارىندا كۇيشى, جىرشى, ءانشى كەلسە, ءبىزدىڭ «قاراكول» اۋىلىنداعى تۋىستارىمىز ءبىر ۇيگە جينالىپ, تاڭدى تاڭعا ۇرىپ, اڭگىمەلەرىن ۇيىپ تىڭدايتىن ەدى. سونداي ءبىر وتىرىس جۇماباي كىرجاعالوۆ اعامىزدىڭ ۇيىندە بولدى. بۇيرەك قۇمىنداعى ەلدەن كەلگەن ونەر ۇزدىگى سيراج ادامنىڭ ساي سۇيەگىن سىرقىراتاتىن كۇيلەردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن تارتىپ كەلىپ, «قايران ماحامبەت-اي», دەپ توقتاۋشى ەدى. وتىرعاندار كەيدە وتەمىستەن ون اعايىندى بولا تۇرا «ماحامبەت قالاي قورعاۋسىز قالدى؟» دەيتىن-ءدى. «اڭدىعان جاۋ الماي قويمايدى» دەگەندەي, ۇلت-ازاتتىق شارۋالار كوتەرىلىسىنە قاتىسقان ەسمايىل وتەمىس ۇلىن گەككە دەگەن قانىشەر اياق-قولىن كىسەندەپ, سىبىرگە ايدايدى, قوجاحمەت, سۇلەيمەن جانە تاعى باسقالارىن تۇرمەگە تىعادى. ماحامبەتتىڭ اناسى قۇسپان وتە اقىلدى, باتىر تۇلعالى, ەرجۇرەك, كوتەرىلىسكە تىكەلەي قاتىسىپ, ازىق-ت ۇلىك جەتكىزىپ جۇرگەنىندە ەكى-ءۇش قارسىلاسىن قىلىشپەن قاعىپ تۇسىرە بەرەتىن باتىر ەدى دەيدى ايتۋشىلار. دەمەك, بۇل كوتەرىلىس پاتشا باسقىنشىلارىنىڭ يمانىن ۇشىرىپ, وراسان مول شىعىنعا باتىرعان. ونىڭ قايتادان باس كوتەرۋىنەن قاتتى قورىققان. وسى تۇستا ماحامبەت وتباسىن امان ساقتاۋ ماقساتىندا ءوزى قارا قوس تىگىپ, سىباي-سىلتاڭ جۇرسە كەرەك, دەگەن اڭىز-اڭگىمەلەردىڭ دە جانى بار سىقىلدى.
«قانسورعىش بايماعامبەت, جاڭگىرلەر ەلىن توناپ, تالاۋىمەن مىڭ جاساعان جوق شىعار. قاي قازاقتىڭ قولىنا باقىت قۇسىن قوندىردى دەيسىڭ. جاڭگىر دە ءولدى, بايلىعى اجالىنا اراشا بولعان جوق. «قوي, ەشكىسى 17 مىڭ 97 باس, ءىرى قارا – 719, تۇيە – 232, جىلقى – 4274, اقشا – 13404», – دەپ كۋالاندىرادى قۇجاتتار. دەمەك, يساتاي-ماحامبەتتىڭ كوتەرىلىسىنىڭ شىعۋ سەبەبى حاننىڭ وزىنەن باستاپ قولشوقپارلارى قارا حالىقتى توناپ اشتىققا ۇرىندىرعان بولىپ وتىر. ءدالدىڭ جازباسىندا اشىققاندار ەر بالالارىن 76 رۋبلگە ساتىپ جاتقانى ايتىلسا, ودان ارتىق ز ۇلىمدىق, قاستاندىق بولار ما؟ ەلىن زار قاقساتىپ ولجالاعان بايلىق قاي ۇستەمدىك يەسىنىڭ قولىنا باقىت قۇسىن قوندىردى دەيسىڭ. «بالىقشى بايىمايدى كولدەن العان, ەتىكشى بايىمايدى ەلدەن العان, ماڭداي تەر, تابان ەتىڭ بولماعان سوڭ, جەلمەنەن كەتەدى ەكەن جەلدەن العان», – دەپتى اتالارىمىز. ال اقىن ەسىمى – ماڭگىلىك, ونىڭ اسىل سوزدەرىن ماڭگىلىك كىر شالماس, دەپ جۇماباي اعامىز ماحامبەت تۋرالى اڭىزدارعا جۇرەگى جىلاپ وتىرۋشى ەدى. سوندا سيراج اۋىر تولعانىپ: «حالقىمىز امان تۇرسا, ماحامبەت سىندى باتىرىن, ۇلى ونەرلەرىن توبەگە كوتەرەدى. «ۇرپاق امان بولسىن!» – دەگەن ماحامبەتتىڭ اقتىق تىلەگى, اقىرعى ءسوزى جەر تۇرعانشا تۇرار», – دەپ دومبىرا شاناعىنان ماحامبەتتىڭ «قايران نارىن», «وكىنىش» كۇيلەرىن تەگىلتەر ەدى.
تابىل قۇلياس,
ءباسپاسوز ارداگەرى
