سالىق كودەكسى: العاشقى ايداعى كىرىس قانداي؟

بيىلعى قاڭتار ايىنىڭ قورىتىندىسى بيۋدجەتتە ەكى ءتۇرلى كورىنىس بار ەكەنىن كورسەتتى. جالپى, سالىق تۇسىمدەرى جوسپاردان اسىپ تۇسكەن. بىراق قوسىلعان قۇن سالىعى جوسپارداعىدان شامامەن 20%-عا كەم جينالعان. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ بۇل ۋاقىتشا جاعداي ما, الدە جىل بويعى فيسكالدىق تاۋەكەلدىڭ العاشقى بەلگىسى مە؟ ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ساندارعا ۇڭىلۋگە تۋرا كەلەدى.

قارجى مينيسترلىگىنىڭ دەرەگى­نە ساي­كەس جىلدىڭ العاشقى ايىن­­دا رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەت كىرىس­تەرى 1,270 ترلن تەڭگە بولدى. نەگىزگى جوس­پار 1,348 ترلن تەڭگە ەدى. ياعني ورىن­دالۋ دەڭگەيى – 94,2%. سالىق­تىق تۇسىمدەر 851,4 ملرد تەڭگە جوس­پار­­دىڭ ورنى­نا 941,9 ملرد تەڭگە ءتۇ­سىپ, 110,6% ورىن­دالدى. بۇل جال­پى ال­­عاندا جوس­پاردان 10,6% جوعا­رى. سال­ىق قۇ­رىلىمىنا كەلسەك, كور­پو­را­تيۆتىك تابىس سالىعى 436,4 ملرد تەڭ­گە بولدى. جوسپار 418,7 ملرد تەڭ­گە ەدى. جالپى, جامان ناتيجە ەمەس.

ماسەلە –  قوسىلعان قۇن سالى­عىندا (ققس) بولىپ وتىر. مۇن­داعى كورسەتكىش ءالسىز. جوسپاردا 311,8 ملرد تەڭگە بولعانىمەن, ناقتى 249,9 ملرد تەڭگە عانا تۇسكەن. ورىن­دالۋ دەڭگەيى – 80,2%. بيىل ققس-تان 10 ترلن تەڭگە جيناۋ جوسپارلانعان. بۇل بىلتىرعى 6,5 ترلن تەڭگە جوسپارمەن سالىس­تىرعاندا 53,8%-عا جوعارى. وتكەن جىلى ناقتى 6,1 ترلن تەڭگە جينال­عان ەدى.

سالىقتىق ەمەس تۇسىمدەر 23,1 ملرد تەڭگە بولىپ, 102,5% ورىن­دالدى. ۇلتتىق قوردان بولىن­گەن ترانسفەرتتەر 400 ملرد تەڭگە جوسپاردىڭ ورنىنا 230 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. ياعني 57,5% عانا ورىندالعان. بيىل ۇلت­تىق قوردان 2,8 ترلن تەڭگە الۋ كوز­دەل­گەن. بىلتىر بۇل كورسەتكىش 5,2 ترلن تەڭگە بولعان. بيۋدجەت شىعىستارى 1,6 ترلن تەڭگە دەپ جوسپارلانعانىمەن, ناقتى 1,3 ترلن تەڭگە جۇمسالدى. شىعىستار 17%-عا ورىندالماي قالدى. سونىڭ ارقاسىندا بيۋدجەت تاپشىلىعى 260 ملرد تەڭگە ورنىنا 60,5 ملرد تەڭگە بولدى. مۇنايسىز تاپشى­لىق 315 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.

ەكونوميست رۋسلان سۇلتانوۆ بۇل كورىنىستى جىل باسىنداعى قالىپتى ۇدەرىس دەپ باعالاي­دى. سەبەبى قاڭتاردا بيۋدجەت شىعىستارى ادەتتە باياۋ جۇرەدى. مەملەكەتتىك باعدارلامالار تو­لىق ىسكە قوسىلىپ ۇلگەرمەيدى, تولەمدەر بىردەن قارقىن المايدى. سوندىقتان شىعىن از بولعان كەزدە بيۋدجەت تاپشىلىعى دا كەم بولىپ كورىنەدى.

«سالىق تۇسىمدەرىنىڭ جوسپاردان اسىپ ورىندالۋى مەملەكەتتىڭ نەگىزگى كىرىس كوزدەرى ءالسىز ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى. دەمەك بيزنەس تە جۇمىس ىستەپ جاتىر, ەكونوميكا تولىق توقتاپ تۇرعان جوق. الايدا ققس-تان 80,2% عانا سالىق جيناۋ – الاڭداتارلىق ماسەلە. ويتكەنى ققس حالىقتىڭ ساتىپ الۋىنا, ساۋداعا, يمپورتقا تىكەلەي بايلانىستى. ەگەر بۇل سالىق جوسپاردان تومەن تۇسسە, وندا تۇتىنۋ نەمەسە اينالىم ويداعىداي بولماعان دەگەن ءسوز. ال جىلدىق جوسپار –
10 ترلن تەڭگە, وتە كولەمدى سوما. ەگەر قاڭتاردا كەمشىلىك بولسا, قالعان ايلاردا ونى وتەۋ كەرەك بولادى. ول ءۇشىن ەكى شارت قاجەت. ءبىرىنشىسى – سالىقتى دۇرىس ءارى قاتاڭ باقىلاۋ. ەكىنشىسى – ەكونوميكادا بەلسەندىلىك جوعارى بولۋى كەرەك. حالىق ساتىپ الىپ, بيزنەس ساۋدا جاساپ, ءوندىرىس ءوسىپ تۇرۋعا ءتيىس. قىسقاسى, قاڭتارداعى كورسەتكىشتەر جامان ەمەس. بىراق ققس جوسپارى وتە ۇلكەن بولعاندىقتان الداعى ايلاردا مەملەكەتكە دە, ەكونوميكاعا دا جوعارى تالاپ قويىلىپ وتىر», دەيدى ساراپشى.

دەمەك ر.سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ماسەلە تەك ءبىر ايلىق كورسەت­كىشتە ەمەس. ققس – ەكونو­مي­كالىق بەلسەندىلىكتىڭ نەگىزگى يندي­كاتورلارىنىڭ ءبىرى. ناقتى تەڭگە­رىم ەكىنشى جانە ءۇشىنشى توقساندا ايقىندالادى. سول كەزدە شىعىستار تولىق قارقىنعا شىق­قاندا, كىرىس بازاسى جاريالانعان پارامەترلەردى ۇستاپ تۇرا الا ما, جوق پا, سول ماڭىزدى.

ەكونوميست الماس چۋكين بيىلعى قاڭتاردا بيۋدجەت كىرىسىنىڭ بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا از كورىنۋىن ەكونوميكا السىرەدى دەپ قابىلداۋعا بولمايدى دەيدى. ونىڭ ويىنشا, بۇل قۇلدىراۋدىڭ ەمەس, باسقا فاكتورلاردىڭ اسەرى.

«2026 جىلعى قاڭتار ايىنىڭ ەسەبى شىقتى. جالپى بيۋدجەت كىرىسى بىلتىرعى قاڭتارمەن سا­لىس­تىرعاندا شامامەن 14%-عا ازايعان. ءا دەگەندە «ەكونوميكا السىرەپ كەتتى مە؟» دەگەن وي كەلەدى. ويتكەنى سالىق مولشەرلەمەلەرى كوتەرىلدى, اقشا كوبىرەك ءتۇسۋى كەرەك سياقتى ەدى. بىراق ماسەلە باسقادا ەكەن. نەگىزگى ايىرماشىلىق – ۇلت­تىق قوردان الىناتىن اقشادا. بىلتىرعى قاڭتاردا بيۋدجەتكە قوردان 550 ملرد تەڭگە الىنعان. بيىل نەبارى 230 ملرد تەڭگە عانا تارتىلعان. ايىرما 320 ملرد تەڭگە. ياعني مەملەكەت بۇرىنعىداي قورداعى قارجىعا سۇيەنبەي, قولدا بارىن ۇنەمدەپ, «قورجىنعا قول سالمايىق» دەگەن ۇستانىمعا كوشكەن. مۇنىڭ ىشىندە ءبىر ماڭىزدى جايت بار. ەگەر ترانسفەرت 320 ملرد تەڭگەگە ازايسا, بيۋدجەت كىرىسى دە ءدال سولاي قۇلدىراۋى كەرەك ەدى. بىراق جالپى كىرىس شامامەن 200 ملرد تەڭگەگە عانا تومەندەگەن. دەمەك قالعان بولىگىن سالىق جاۋىپ وتىر», دەپ ءتۇسىندىردى ەكونوميست.

ياعني ەلدىڭ ءوز ەكونوميكاسىنان تۇسەتىن اقشا ءوسىپ جاتىر. بۇل – جاي سان ەمەس, قۇرىلىمدىق وزگەرىس. بيۋدجەت بىرتىندەپ ءوز اياعىنا تۇرۋعا تىرىسىپ جاتىر دەگەن ءسوز. قاڭتاردا سالىق تۇسىمدەرى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 20%-عا ارتقان. جوسپاردان دا 10% جوعارى ورىندالعان. اسىرەسە زاڭدى تۇلعالاردىڭ تابىس سالىعى جاقسى ناتيجە كورسەتكەن. بۇل كاسىپورىنداردىڭ وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا تابىستى جۇمىس ىستەگەنىن ءبىلدىرۋى مۇمكىن. نەمەسە ققس وسەدى دەگەندى ەستىگەن بيزنەس جەلتوقساندا بەلسەندى ساۋدا جاساپ ۇلگەرگەن شىعار.

«راس. ءالسىز تۇسىمىز – قوسىل­عان قۇن سالىعى بولىپ وتىر. ققس جوسپارعا جەتپەگەن. بىراق ءبىر ايدىڭ ناتيجەسىمەن قورىتىندى جاساۋ ەرتە. بالكىم, حالىق تا, كاسىپكەرلەر دە جەلتوقساندا ەسكى مولشەرلەمەمەن كوبىرەك ساتىپ الىپ قويعان شىعار. سوندىقتان قاڭتاردا قوزعالىس باياۋ كورىنۋى مۇمكىن. يمپورتتىڭ السىرەۋى دە اسەر ەتۋى ىقتيمال. جالپى, مۇنىڭ سەبەبى بىرەۋ عانا بولمايدى. كىرىستىڭ ازايۋىن ەكونوميكانىڭ السىرەۋى دەپ قابىلداۋعا كەلمەيدى. بۇل – فيسكالدىق ساياساتتىڭ وزگە­رۋى. ەگەر بيىل ۇلتتىق قوردى از پايدالانۋ جالعاسىپ, ال سالىق تۇسىمدەرى ءوسىپ وتىرسا, بۇل بيۋدجەت جۇيەسىنىڭ بىرتىندەپ ساۋ باعىتقا بەت العانىن بىلدىرەدى. ارنايى سا­لىق رەجىمىنە تىركەلگەندەردىڭ سانى كۇرت كوبەيگەن. بۇرىن ءۇش ءتۇر­لى رەجىم بولسا, قازىر بىرەۋى عانا قال­دى. ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قام­تى­عاندار دا ارتقان», دەيدى ا.چۋكين.

 ال جالپى رەجىمگە كوشۋ قارقىنى ازىرگە انىق ەمەس. پاتەر مەن كولىك سياقتى ۇزاق­مەر­زىم­دى تاۋارلاردىڭ ساتىلىمى باياۋ­لاعانى سەزىلەدى. بىراق سونىمەن بىرگە قۇرىلىس قارقىنى ءوسىپ جاتىر. تاسىمال ارتىپ كەلەدى. ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ كوبەي­گەن. بۇل ەكونوميكانىڭ تولىق توقتاپ تۇرماعانىن كورسەتەدى.

حالىقارالىق ەكونوميكالىق تەورياعا سۇيەنسەك, بۇگىنگى جاعداي توسىن ەمەس. ەكونوميست وليۆە بلانشار بيۋدجەت ۇزاق مەرزىمدە قور مەن قارىزعا ەمەس, تۇراقتى سالىق بازاسىنا سۇيەنۋى كەرەك دەيدى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, ۇلتتىق قوردان ترانسفەرتتىڭ ازايۋى – السىزدىك ەمەس, كەرىسىنشە, بيۋدجەت ءوزىن-ءوزى ۇستاۋعا بەت بۇردى دەگەن بەلگى. دۇنيەجۇزىلىك بانك زەرتتەۋلەرىندە ءبىر عانا تابىس كوزىنە تاۋەلدى بولۋ قاۋىپتى ەكەنى ايتىلادى. سوندىقتان قوردان از الىپ, سالىقتى كوبەيتۋ – بيۋدجەت مو­دەلىن ساۋىقتىرۋدىڭ ءبىر جولى. قىسقاسى, قاڭتارداعى ساندار ۇرەي تۋ­عىزاتىنداي ەمەس, بىراق ەركىن­سۋگە دە بولمايدى. بيۋدجەت ەندى «قورعا قاراپ» ەمەس, «ەكونوميكاعا قا­راپ» ءومىر سۇرۋگە كوشىپ جاتىر. ال بۇل كوشتىڭ قانشالىقتى ءساتتى بو­لا­تىنىن الداعى ايلار كورسەتەدى.