ءۇش الىپ جەتكىزگەن وي

ءاليحان بوكەيحان تولستويدىڭ «سۋرات كوفەحاناسى», «كاۆكاز تۇتقىنى», «جۇمىرتقاداي بيداي», «جەتى قاراقشى», ء«بىر ادامعا قانشا جەر كەرەك؟», «ماگنيت», ت.ب. اڭگىمەلەرىن, سونداي-اق «قاجى-مۇرات» پوۆەسىن قازاق تىلىنە اۋداردى. سولاردىڭ ىشىندەگى شوقتىعى بيىك شىعارمانىڭ ءبىرى «سۋرات كوفەحاناسى» دەۋگە بولادى. اسىلىندە, بۇل تۋىندىنىڭ اۆتورى – فرانتسۋز جازۋشىسى بەرناردەن دە سەن-پەر. ول «Le Café de Surate» دەپ اتالاتىن نوۆەللاسىن 1791 جىلى جازعان. 1824 جىلى ء«ۇندى كۇركەسى, سۋرات كوفەحاناسى جانە تاعى باسقالار» دەگەن اتپەن لوندونداعى باسپادان جيناق بولىپ جارىق كورگەن.

وقيعا ءۇندىستاننىڭ سۋرات قالا­سىنداعى ءبىر كوفەحانادا ءوربيدى. كوفەحاناعا پارسى ءدىنتانۋشىسى كىرىپ, سوندا وتىرعان جۇرتقا قۇداي­دىڭ بار-جوعى تۋرالى سۇراق قويادى. مانساپتا جولى بولما­عان, ماقساتىنا جەتە الماعان ءدىن­­تا­نۋشى قۇدايعا دەگەن سەنى­مىن جوعالتقان ەدى. كوفەحاناداعى ادامدار­ ءار­تۇرلى ءدىننىڭ وكىلى بولا­تىن. الدىمەن پۇتقا تابىنا­ت­ىن قارا ءناسىلدى ادام, سوسىن براح­مان, ودان كەيىن ەۆرەي, سودان سوڭ يتاليالىق كاتوليك سويلەيدى. سوڭىندا پرو­تەستانت ءدىن قىزمەتكەرى مەن مۇ­سىلمان تۇرىك ءسوز الادى. ار­قايسىسى ءوز ءدىنىنىڭ عانا اقيقات ەكەنىن دالەلدەۋگە تىرىسادى. ەش­قاي­سىسى ورتاق پىكىرگە كەلە المايدى. سول كەزدە ولار وسى ۋاقىتقا دەيىن ءۇنسىز وتىرعان قىتايلىق شاكىرتكە جۇگىنەدى. شاكىرت ءوزى كور­گەن ءبىر وقيعانى بايانداي كەلە, ار­كىم كۇندى ءوز ەلىندە عانا جارقىرايدى دەپ ەسەپتەيتىنىن, ال شىن مانىندە ول بۇكىل جەر جۇزىنە بىردەي ساۋلە شاشاتىنىن جەتكىزەدى. وسى مىسالدى العا تارتا وتىرىپ, ءاربىر ءدىن قۇدايدى وزىنە عانا ءتان ەتىپ كورسەتكىسى كەلەتىنىن, الايدا قۇداي ءوزىن بۇكىل ادامزاتقا تابيعات ارقىلى تانىتاتىنىن ايتادى. «Ainsi, plus l’homme étendra loin la puissance de Dieu, plus il ap­prochera de sa connoissance; et plus il aura d’indulgence pour les hom­mes, plus il imitera sa bonté» ء(سوي­تىپ, ادام قۇدايدىڭ قۇ­دىرەتىن قان­شالىقتى كەڭىنەن تانىسا, سون­شا­لىقتى ونى تانۋعا جاقىنداي تۇسە­دى; ال ادامدارعا قانشالىقتى كە­شى­­­رىمدى بولسا, سونشالىقتى ونىڭ­ مەيى­رىمىن ۇلگى ەتەدى), دەيدى ول. شاكىرت­تىڭ وسى سوزىنەن كەيىن كوفەحانادا وتىر­عان ادامدار تەرەڭ ويعا با­تا­دى, شىعارما وسىلاي اياقتالادى.

لەۆ تولستوي 1887 جىلى وسى نوۆەللانى ورىس تىلىنە اۋدارعان. تولستوي بۇل شىعارمانى «پو­­­­­­­سرە­د­­­­­­­­­­­­نيك» باسىلىمىنا ارناپ جازىپ شىققان ەدى. جازۋشىنى سۋرات كوفەحاناسىندا بولعان ءدىني پىكىر­تالاس ەرەكشە قىزىقتىرعان. ويت­كەنى شىعارماداعى وي ونىڭ دۇنيە­تانىمىنا جاقىن ەدى. ول جوعا­رىداعى بەرناردەن دە سەن-پەر جازعان جولدى: «چەم ۆىشە بۋدەت پونيمات چەلوۆەك بوگا, تەم لۋچشە ون بۋدەت زنات ەگو. ا چەم لۋچشە بۋدەت زنات ون بوگا, تەم بولشە بۋدەت پريبليجاتسيا ك نەمۋ, پو­دراجات ەگو بلاگوستي, ميلوسەرديۋ ي ليۋبۆي ك ليۋديام» (ادام قۇداي­دى نەعۇرلىم تەرەڭ تۇسىنگەن سايىن,­ ونى سوعۇرلىم جاقسىراق تاني­دى. ال قۇدايدى جاقسىراق تانى­عان سايىن, وعان جاقىنداي ءتۇسىپ, ونىڭ مەيىرىمى مەن قايى­رىم­دىلىعىنا, ادامدارعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنە كوبىرەك ۇقساۋعا تىرىسادى) دەپ اۋداردى. الايدا تسەنزۋرالىق كەدەرگىلەر اۋدار­مانىڭ «پوسرەدنيكتە» جاريالانۋىنا جول بەرمەدى. ارادا 6 جىل وتكەننەن كەيىن عانا, «سەۆەرنىي ۆەستنيك» جۋرنالىنىڭ 1893 جىلعى №1 سانىنا جاريالاندى.

بۇل شىعارما اليحانعا دا ۇنا­عان. ول نوۆەللانى فرانتسۋز تى­­لىندەگى تۇپنۇسقادان ەمەس, تولس­­توي تارجىمەلەگەن ورىسشا نۇس­قا­دان اۋدارعان. ءاليحاننىڭ اۋدار­ما­سى الدىمەن 1900 جىلى «سۋرات كوفەي­نەسى» دەگەن اتپەن «دالا ءۋا­لايا­تىنىڭ گازەتىندە» (№10–11 سان­دار) جاريالانعان. 1913 جىلى «قازاق» گازەتىنىڭ العاش­­قى ءۇش سانىنا ء«دىن تالاسى» («سۋرات كوفەحاناسى») (№1–3) دەگەن اتاۋمەن تو­لىقتىرىپ باسىلعان. ءاليحان جو­عارىداعى جولدى: «نەعۇر­لىم قۇدايدى جوعارى دەپ, بيىك دەپ, ۇلىق دەپ ۇقسا, سوعۇر­لىم جاق­سىراق تانىماقشى. جاق­سىراق تانىعان سايىن, قۇدايعا جاقىنىراق بولماقشى. جاقىن بو­لۋدىڭ ماعىناسى: راحمەتىن كورىپ راقىمدى بولماق, مەيىرباندى­عىن كورىپ مەيىرىمدى بولماق», دەپ تۇپ­نۇسقاداعى ويدى كەڭىرەك اشىپ تار­جىمەلەگەن. مۇنداعى جاقىن­داۋ – ادامنىڭ مىنەزى مەن بولمى­سىنىڭ وزگەرۋى. قۇدايدى تانى­عان سايىن ادامنىڭ بويىندا را­قىم, مەيىرىم, ادىلەت سەكىلدى ىزگى قا­سيەتتەر ورنىعادى. ياعني جاراتۋ­شىعا جاقىنداۋ – كوركەم مى­نەزگە جاقىنداۋ. سول مىنەز ادام­نىڭ تانىمىن تۇزەپ, يمانىن كەمەلدەندىرەدى. ال يمان دەگەنىمىز, اباي ايتقانداي, كوڭىلى قوزعالماستاي بەرىكتىك. كوڭىلى بەرىك ادامنىڭ عانا جۇرەگىنەن كوركەم ءسوز, پاراساتتى وي تۋادى.

فرانتسۋز جازۋشىسى قاعازعا ءتۇسىرىپ, لەۆ تولستوي مەن ءاليحان بوكەيحان ءوز جۇرتىنا جەتكىزگەن بۇل شىعارما بۇگىن دە ماڭىزىن جوعالت­قان جوق. ويتكەنى وندا ادامزات بالاسىن ەجەلدەن تولعان­دىرىپ كەلە جاتقان ءدىن مەن تانىم ماسەلەسى قوزعالادى. ءدىن تۋ­رالى تالاستا ءالى دە اركىم ءوز ۇستا­نىمىن اقتاۋعا تىرىسادى. وعان توق­تاۋ سالاتىن ادامنىڭ تانىم تارا­زىسى عانا. ءۇش الىپ­تىڭ بۇل شىعارمانى ءوز زامانىنىڭ جۇرتىنا جەتكىزبەككە ۇمتىلعانداعى ماقسۇتى وسى.