كوللاجداردى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ءسوز باسىنداعى «قورقىتتىڭ سارىنى» اتتى شىعارماسىندا مىناداي جولدار بار: «باقسىمىن جىرلاپ سارناعان,
دەنەم جوق اسەر بارماعان.
ميداعى جىنىم‚ تۇگەل كەل,
حاقيقات iسكە ارناعان!». بىزگە وتكەندە عانا ۇشىراسقان اتاۋلى تۋىندى بۇرىننان كوكەيگە تۇيگەن جورامالدى بايلامىمىزدى ءبىرجولا بەكىتكەندەي اسەر ەتتى. وسى سۇمدىق تاقىرىپتى شاكارىمنەن سوڭ ولجاس سۇلەيمەنوۆ تىپتەن جەرىنە جەتكىزە جىرلاپ, عارىشتىق عالاماتقا ۇلاستىرىپ جىبەرگەنىن بۇكىل قازاق, ونىڭ سىرتىندا كۇللى تۇركى حالىقتارى ماقتانىشپەن ۇنەمى ايتۋعا ءتيىس ەدى عوي. بىراق ءبىزدىڭ زاتتانعان سانامىز وعان جار بەرە مە؟ سۇلەيمەنوۆتەي ادامزاتتىق اقىندى نەگە سۇيەدى جۇرت؟ ويتكەنى ول ۇلتتىڭ بابا تانىمىنا قانات ءبىتىرىپ, حالىقتىڭ ءتۇپساناسىن جاڭعىرتتى. ۇلتتىق كودتى اكەلدى پوەزياعا. ماعجاننان, شاكارىمنەن كەيىن ءوز زامانىنىڭ مىنبەرىنەن «ازيا الاۋلارى» دەپ جىرلادى. مۇمكىن ول زاماندى, ەجەلگى داۋىرلەردەگى رۋحانياتتىڭ اسىل وزەگىن ارقاسىمەن ۇستاپ تۇرعان باقسىلار بولسا, ولجاس تا ءوز ۋاقىتىنىڭ باقسىسى ەمەس پە؟ جۇزجىلدىقتار, مىڭجىلدىقتار وتكەندە ءبىر ۇعىمداردىڭ ورنىن ەكىنشىسى الماستىرادى, ءبىر قۇندىلىقتاردى باسقاسى اۋىستىرادى, قايبىر قاسيەتتەردىڭ تەك اتاۋى ساقتالىپ, قىزمەتتەرى وزگەرىپ كەتۋى بەك مۇمكىن. باقسى تۇسىنىگى دە تاپ سول سەكىلدى, ۇلتىنىڭ باعىنا تۋعان باقشىلار (ارقالى ازاماتتار) حالقىنىڭ باق-جۇلدىزىن جاقپاي قويمايدى. سول ءۇشىن مەحناتتى جولدان ءوتىپ, ازاپ كەشىپ, قالعىعان سانانى وياتىپ, ۇلى رۋحتاردى تىرىلتەدى. عاسىرلاردىڭ بەتىن بۇركەگەن قويۋ تۇماندى الاپات رۋحىمەن تۇرەدى. قايعى اكەلگەن قارا بۇلتتاردى كۇن نۇرىنداي تىلگىلەپ جارىق الەمگە جول اشادى. ولجاستاي ارۋاقتى ەردىڭ, ارقالى اقىننىڭ اۋزىنا سوندا قۇداي «ازيا الاۋلارىن» سالدى. بۇل جىر وعان دەيىن تۇنشىقتىرىلىپ كەلگەن ۇلى رۋحتىڭ ابدەن ءپىسىپ- جەتىلىپ, اسپانعا تىك شانشىلۋى ەدى. ويتكەنى اقىننىڭ ءوزى جىرلاعانداي, جەر بەتىندە شىن تۇلپارلار بايگەسىنە جول قالماعانداي, باقسىلىق سارىندارعا دا بۇل جاقتا كەڭىستىك قالدىرماعان ەدى.
جەر توسىنەن اسپانعا تىك كوتەرىلگەن مۇنداي عالامات رۋحتىڭ سويى ماعجاننىڭ «پايعامبار» ولەڭىندە كورىنگەن. «ۇزىن ورال – كۇن مەن ءتۇن شەكاراسى» جىرىندا ويقاستاعان. شاكارىمنىڭ «قورقىتتىڭ سارىنى» جىرىندا توبە كورسەتكەن. سول الاپات رۋح تاسقىنى 1964 جىلى ولجاستىڭ قالامىنان تۋعاندا, ءتىل جەتكىسىز, تەك قانا تۇيسىكپەن سەزىنىپ بىلەر مۇنداي گاپتى كەڭەستىك ساناداعى ادامدار تۇسىنبەي اڭ-تاڭ بولعانىنا كۇمان جوق. بالكىم سوقىردىڭ كۇنگە قاراعانىنداي قۇبىلىس سوندا ورناعان شىعار, كىم ءبىلىپتى؟ گاپ وندا دا ەمەس, ولەڭنىڭ تىم الىستى كورۋىندە. ولجاستى وقىساڭ, ادامزات قاي جەردەن جازا باسقانى, كىسى بالاسىنىڭ كۇماندى ساپارى, كۇللى يگىلىك ءۇشىن تۇڭعىش وت جاققان باقسىلار مەن جاقسىلاردىڭ ۇلى جورىعى ەلەس بەرەدى.
اقىن باقسىلار جاققان وتپەن الەمدى الاستاپ, ادامزات بالاسىن نەگىزگى باستاۋ – ىزگىلىك جولىنا ءتۇسىرۋدى كوكسەيدى. ۇلى دەشتى قىپشاق دالاسىندا ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن تاڭبالانىپ قالعان كۇنباستى حالىقتىڭ قادىر-قاسيەتى سوندا عانا ەپتەپ-ەپتەپ ەلەس بەرىپ, سانانى تۇرتكىلەيدى. ولەڭ قۇدىرەتى دەگەننىڭ ءبىر پۇشپاعى وسىندا. بىرەۋلەر بار ءومىرىن سارپ ەتە ءجۇرىپ جەتكەن عالاماتتى قيال الەمىندە سومداپ, كوز الدىنا قويا سالادى.
«...باقسىلاردان – تابىنعانىڭ وت كۇنگە,
باقسىلاردان – بيداي, تارى ەكتىڭ بە؟!
باقسىلاردان – كۇي مەن بي دە ادەمى,
باقسىلاردان – ءدامى پىسكەن ەتتىڭ دە.
سول باقسىلار تاس تاپقانداي بۇيرەكتەن,
الماس ىزدەپ سۇلدەلەرىن سۇيرەتكەن.
سول باقسىلار قۇرباندىققا شالىنىپ,
ءورت ىشىندە, باسقالاردى ۇيرەتكەن.
سول باقسىلار – وي-سەزىمدى تۇلەتكەن,
سول باقسىلار – ەلگە ونەردى قۇل ەتكەن.
كەرەڭدەردەن بەتحوۆەندەر تۋدىرىپ,
گومەرلەردى تۋدىرعان دا تۇنەكتەن» (قادىر مىرزا ءاليدىڭ اۋدارماسى) دەپ ءارى قاراي جالعاسىپ كەتە بەرەدى. ارينە, بۇل ولەڭدى تاريحي ساناسى كەسىلىپ, رۋحاني تامىرىنان اجىراپ قالعاندارعا ءتۇسىندىرۋدىڭ قاجەتى جوق. كونە داۋىرلەردىڭ رۋحىن تۇلا بويىمەن سەزىنە الماعان ادام مۇنداي تاقىرىپقا قالام تارتا المايدى, ارعى تۇرىكتەر تۋرالى جازا الماس ەدى عوي. ال باقسىلار جاققان وتتى ازيا الاۋلارىنا بالاپ, الەمدى الاستاعىسى كەلگەن تۇيسىكتىڭ كۇشىنە تەڭ كەلەر نە بار؟ اقىلعا سىيا بەرمەيتىن قۇبىلىس. جانە سوعان يلاندىرۋ... ول ەندى ءبىزدىڭ تۇرىكسارىندى ولجاس اقىن قولىنان عانا كەلدى.
قازاق پوەزياسىندا وسى تۋىندىنىڭ جالعاسىنداي تاعى ءبىر تۋىندى ەسەنعالي راۋشانوۆتا بار. «باقسى بيلەپ ءجۇر. جانادى جانتاق قانداي قۋراپ تۇرعان, سول وتقا جۇگىرەدى ول زۋلاپ قىردان» دەپ باستالاتىن ولەڭدە دە ادام سەنگىسىز قاسيەتتەر قىلاڭ ۇرادى. ولجەكەڭ بولسا, ءسوز ەتىپ وتىرعان ولەڭدى ادەمى تۇيىندەيدى: «ولار ءبارىن سىزدەر ءۇشىن تۇتىندى, اپيىندى كىم ىشسە, سول تۇتىلدى», دەپ باقسىلار قاسيەت ءۇشىن جاققان وتتى ەندى ناشا رەتىندە تۇتاتىپ لاززاتقا بولەنگەن جۇرت تۋرالى ءسوز ەتەدى. اقىر سوڭىندا: «وت-الاۋدى ويلاپ تاپقان باقسىنى, ءتۇتىن ءۇشىن ورتەدىڭدەر وزدەرىڭ», دەپ ناشا ءتۇتىنى مەن ساۋداسىنا تۇنشىققاندارعا ازياسىنىڭ كوزىمەن الارىپ قاراعان اقىننىڭ وقتى كوزى ءالى كۇنگە الەمگە سول كۇيى قادالىپ تۇرعانداي.
